۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ ریاضی و آمار یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«آشنایی با منطق و استدلال ریاضی»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی و آمار ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۱ تا ۲۰

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱: گزاره‌ها و ترکیب گزاره‌ها

در این درس یاد می‌گیری گزاره را تشخیص بدهی، حالت‌های ارزشی گزاره‌ها را بنویسی، نقیض یک گزاره را بسازی و ارزش ترکیب دو گزاره با «و» را تعیین کنی.

پیش از شروع

اگر جمله‌ای نادرست باشد، باز هم می‌تواند «گزاره» باشد؟ مثلاً «عدد 55 زوج است» چطور؟

بله! گزاره بودن به درست بودن جمله وابسته نیست؛ مهم این است که جمله خبری باشد و بتوان دقیقاً یکی از دو ارزش درست یا نادرست را به آن نسبت داد. پس «عدد 55 زوج است» هم گزاره است، اما گزاره‌ای نادرست.

چه جمله‌ای گزاره است؟

چه جمله‌ای گزاره است؟

به جملهٔ «عدد 55 زوج است» فکر کن. جمله نادرست است، اما گزاره است! چرا؟ چون خبری می‌دهد که می‌توانیم دربارهٔ درست یا نادرست بودنش داوری کنیم. پس «گزاره بودن» با «درست بودن» فرق دارد.

برای تشخیص گزاره، دو چیز را بررسی کن: آیا جمله خبری است؟ آیا می‌توان دقیقاً یکی از دو ارزش درست یا نادرست را به آن نسبت داد؟ لازم نیست همین حالا ارزشش را بدانیم؛ کافی است بتوان آن را تعیین کرد.

مثلاً «کتاب من روی میز است» گزاره است؛ با نگاه کردن می‌توان درستی یا نادرستی‌اش را بررسی کرد. اما «کتابت کجاست؟» پرسش است و «کتابت را بیاور» دستور؛ هیچ‌کدام خبر نمی‌دهند.

داوری سلیقه‌ای مثل «بستنی شکلاتی از بستنی وانیلی خوشمزه‌تر است» هم گزاره نیست؛ چون به پسند افراد بستگی دارد و ارزش درست یا نادرستِ مشخصی ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

نمادها و حالت‌های ارزشی

نمادها و حالت‌های ارزشی

فرض کن دو خبر داری: «کتاب را آورده‌ام» و «دفتر را آورده‌ام». برای اینکه هر بار جمله‌ها را کامل ننویسیم، خبر اول را با pp و خبر دوم را با qq نشان می‌دهیم. این حرف‌ها فقط نام کوتاه گزاره‌ها هستند.

هر گزاره دو ارزش ممکن دارد: درست یا نادرست. پس برای دو گزاره، همهٔ حالت‌های ممکن چنین‌اند؛ «د» یعنی درست و «ن» یعنی نادرست:

ppqq
دد
دن
ند
نن

یعنی ممکن است هر دو وسیله را آورده باشی، فقط کتاب را، فقط دفتر را، یا هیچ‌کدام را. جدول، همهٔ حالت‌ها را نشان می‌دهد؛ نه اینکه همهٔ آن‌ها هم‌زمان رخ داده باشند!

با اضافه‌شدن هر گزاره، تعداد حالت‌ها دو برابر می‌شود؛ چون گزارهٔ تازه در کنار هر حالت قبلی می‌تواند درست یا نادرست باشد. بنابراین برای nn گزاره، تعداد حالت‌های ارزشی برابر 2n2^n است. مثلاً برای سه گزاره، 23=82^3=8 حالت داریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

نقیض؛ درست برعکس

نقیض؛ درست برعکس

فرض کن کسی می‌گوید: «چراغ روشن است.» برای رد کردن این خبر می‌گویی: «چراغ روشن نیست.» این جمله، نقیض خبر اول است؛ هر وقت یکی درست باشد، دیگری نادرست است.

نقیض گزارهٔ pp را با نماد ∼p\sim p نشان می‌دهیم و می‌خوانیم «چنین نیست که pp». پس اگر pp درست باشد، ∼p\sim p نادرست است و برعکس.

اما مراقب باش: نقیض ساختن همیشه به معنی جایگزین کردن یک کلمه با کلمهٔ مخالفش نیست! برای گزارهٔ «عدد aa مثبت است»، نقیض می‌شود «عدد aa مثبت نیست»، نه «عدد aa منفی است». چرا؟ چون صفر هم مثبت نیست، ولی منفی هم نیست. عبارت «مثبت نیست» هم عددهای منفی و هم صفر را در بر می‌گیرد.

برای بررسی نقیض، از خودت بپرس: «آیا ممکن است هر دو جمله نادرست باشند؟» اگر چنین حالتی پیدا کردی، آن دو نقیض هم نیستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴

ترکیب با «و»

ترکیب با «و»

فرض کن گفته‌ای: «دفترم را آورده‌ام و مدادم را آورده‌ام.» اگر فقط دفترت همراهت باشد، آیا تمام حرفت درست است؟ نه؛ چون آوردن هر دو وسیله را خبر داده‌ای.

وقتی دو گزارهٔ pp و qq را با «و» به هم وصل می‌کنیم، ترکیب عطفی می‌سازیم و آن را با p∧qp\wedge q نشان می‌دهیم. این ترکیب فقط وقتی درست است که هر دو بخش آن درست باشند. نادرست بودن حتی یک بخش کافی است تا کل ترکیب نادرست شود.

جدول زیر همهٔ حالت‌ها را نشان می‌دهد؛ «د» یعنی درست و «ن» یعنی نادرست:

ppqqp∧qp\wedge q
ددد
دنن
ندن
ننن

پس برای تعیین ارزش یک گزارهٔ مرکب، هم ارزش بخش‌های آن مهم است و هم رابط میان آن‌ها. دربارهٔ «و»، همیشه بپرس: آیا هر دو بخش درست‌اند؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۴

مثال حل‌شده

دو گزارهٔ pp: «عدد 44 از 66 بزرگ‌تر است» و qq: «عدد 99 فرد است» را در نظر بگیر. نقیض pp را بنویس و ارزش گزارهٔ (∼p)∧q(\sim p)\wedge q را تعیین کن.

  1. ابتدا ارزش pp را مشخص می‌کنیم: چون 4<64<6، جملهٔ «عدد 44 از 66 بزرگ‌تر است» نادرست است.

  2. نقیض pp می‌شود: «عدد 44 از 66 بزرگ‌تر نیست»؛ یعنی 4≤64\leq6. نقیض «بزرگ‌تر است»، فقط «کوچک‌تر است» نیست؛ حالت برابری را هم شامل می‌شود.

  3. چون pp نادرست است، گزارهٔ ∼p\sim p درست است.

  4. گزارهٔ qq نیز درست است، زیرا 99 عددی فرد است.

  5. در ترکیب (∼p)∧q(\sim p)\wedge q هر دو بخش درست‌اند؛ بنابراین ارزش کل ترکیب درست است.

جواب: گزارهٔ pp نادرست، نقیض آن درست، گزارهٔ qq درست و ترکیب (∼p)∧q(\sim p)\wedge q درست است.

نکات مهم

  • گزاره جمله‌ای خبری است که دقیقاً یکی از دو ارزش درست یا نادرست را دارد و برای nn گزاره، 2n2^n حالت ارزشی می‌نویسیم.
  • نقیض، ارزش گزاره را برعکس می‌کند و باید تمام حالت‌های خلاف آن را در بر بگیرد.
  • ترکیب عطفی p∧qp\wedge q تنها زمانی درست است که هر دو گزارهٔ pp و qq درست باشند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۴ تا ۱۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ترکیب گزاره‌ها

در این درس یاد می‌گیری ارزش گزاره‌های مرکب با رابط‌های «و»، «یا»، «شرطی» و «دوشرطی» را تعیین کنی و با جدول ارزش، هم‌ارزی گزاره‌ها را بررسی کنی.

پیش از شروع

فکر می‌کنی گزارهٔ «اگر ماه از پنیر ساخته شده باشد، آنگاه تهران پایتخت ایران است» در منطق ریاضی درست است یا نادرست؟

شاید عجیب باشد، اما این گزاره در منطق ریاضی درست است! گزارهٔ شرطی فقط وقتی نادرست می‌شود که بخشِ بعد از «اگر» درست باشد، ولی نتیجه‌اش نادرست باشد؛ اینجا چنین اتفاقی نیفتاده است.

«و»؛ هر دو باید درست باشند

«و»؛ هر دو باید درست باشند

فرض کن دوستت می‌گوید: «تکلیفم را نوشته‌ام و کیفم را بسته‌ام.» اگر تکلیفش آماده باشد، ولی کیفش هنوز بسته نباشد، آیا تمام گفته‌اش درست است؟ نه؛ او انجام شدن هر دو کار را ادعا کرده است.

در منطق هم وقتی دو گزارهٔ pp و qq را با «و» پیوند می‌دهیم، ترکیب عطفی می‌سازیم و آن را با p∧qp \wedge q نشان می‌دهیم. برای درست بودن این ترکیب، هر دو بخش باید درست باشند؛ نادرست بودن حتی یک بخش، کل ترکیب را نادرست می‌کند.

جدول ارزش، همهٔ حالت‌ها را یک‌جا نشان می‌دهد:

ارزش ppارزش qqارزش p∧qp \wedge q
درستدرستدرست
درستنادرستنادرست
نادرستدرستنادرست
نادرستنادرستنادرست

پس هنگام بررسی یک جمله با «و»، اول ارزش هر بخش را جداگانه مشخص کن؛ درست بودن فقط یک بخش کافی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

«یا»؛ دست‌کم یکی درست باشد

«یا»؛ دست‌کم یکی درست باشد

فرض کن دربارهٔ کتابی بگوییم: «این کتاب داستانی است یا تصویر دارد.» اگر کتاب هم داستانی باشد و هم تصویر داشته باشد، آیا گفتهٔ ما نادرست می‌شود؟ در منطق ریاضی، نه!

رابط «یا» یعنی دست‌کم یکی از دو گزاره درست باشد؛ پس درست بودن هر دو هم پذیرفته است. ترکیب دو گزارهٔ pp و qq با این رابط را ترکیب فصلی می‌نامیم و به شکل p∨qp \vee q می‌نویسیم.

جدول ارزش آن را ببین:

ارزش ppارزش qqارزش p∨qp \vee q
درستدرستدرست
درستنادرستدرست
نادرستدرستدرست
نادرستنادرستنادرست

پس برای نادرست شدن «یا»، باید هر دو طرف نادرست باشند. حواست باشد «یا» در گفت‌وگوی روزمره گاهی معنای «فقط یکی» دارد، اما در این درس چنین محدودیتی ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

«اگر… آنگاه…»؛ تنها یک حالت نادرست

«اگر… آنگاه…»؛ تنها یک حالت نادرست

گزارهٔ «اگر pp، آنگاه qq» را با p⇒qp \Rightarrow q نشان می‌دهیم. بخشِ شرط، یعنی pp، مقدم و بخشِ نتیجه، یعنی qq، تالی است.

برای به‌خاطر سپردن قاعده، این قول را تصور کن: «اگر امروز باران ببارد، چتر می‌برم.» چه زمانی خلاف این قول عمل کرده‌ام؟ فقط وقتی باران ببارد ولی چتر نبرم؛ یعنی مقدم درست و تالی نادرست باشد.

جدول ارزش گزارهٔ شرطی همین قاعده را نشان می‌دهد:

مقدم ppتالی qqp⇒qp \Rightarrow q
درستدرستدرست
درستنادرستنادرست
نادرستدرستدرست
نادرستنادرستدرست

اگر باران نبارد، این قول دربارهٔ بردن یا نبردن چتر شرطی نگذاشته است. در منطق هم با مقدم نادرست، گزارهٔ شرطی را به انتفای مقدم درست می‌دانیم؛ ارزش تالی هرچه باشد.

حالا پاسخ پرسش آغاز درس روشن می‌شود: چون «ماه از پنیر ساخته شده است» نادرست است، آن گزارهٔ شرطی به انتفای مقدم درست است. این به معنی تأییدِ پنیر بودن ماه نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

دوشرطی؛ رفت و برگشت

دوشرطی؛ رفت و برگشت

«اگر و تنها اگر» یعنی شرط را باید در هر دو جهت بررسی کنیم. نماد آن p⇔qp \Leftrightarrow q است؛ یعنی هم p⇒qp \Rightarrow q و هم q⇒pq \Rightarrow p باید درست باشند:

p⇔q≡[(p⇒q)∧(q⇒p)]p \Leftrightarrow q \equiv [(p \Rightarrow q) \wedge (q \Rightarrow p)]

مثلاً فرض کن چراغ یک دستگاه فقط هنگام روشن بودن دستگاه روشن می‌شود و هر وقت دستگاه روشن باشد، چراغش هم روشن است. پس می‌توان گفت: «دستگاه روشن است اگر و تنها اگر چراغش روشن باشد.» دانستن فقط یکی از این دو شرط کافی نیست.

ارزش دوشرطی را این‌طور پیدا می‌کنیم:

ppqqp⇔qp \Leftrightarrow q
درستدرستدرست
درستنادرستنادرست
نادرستدرستنادرست
نادرستنادرستدرست

نکتهٔ مهم: دوشرطی به یکسان بودن ارزش دو طرف وابسته است، نه فقط درست بودن آن‌ها. وقتی هر دو طرف نادرست‌اند، هر دو شرطِ رفت و برگشت به انتفای مقدم درست‌اند؛ پس دوشرطی هم درست است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸

جدول ارزش؛ آزمون هم‌ارزی

جدول ارزش؛ آزمون هم‌ارزی

چطور مطمئن شویم دو عبارت منطقی همیشه ارزش یکسان دارند؟ برای دو گزارهٔ pp و qq، چهار حالتِ «درست، درست»، «درست، نادرست»، «نادرست، درست» و «نادرست، نادرست» را می‌نویسیم و ارزش هر عبارت را در هر سطر پیدا می‌کنیم. اگر دو ستون در همهٔ سطرها یکسان باشند، عبارت‌ها هم‌ارزند؛ نمادش ≡\equiv است. یک سطرِ یکسان کافی نیست!

چند هم‌ارزی مهم که با همین روش بررسی می‌شوند:

  • بازنویسی شرطی: (p⇒q)≡(∼p∨q)(p\Rightarrow q)\equiv(\sim p\vee q).
  • عکس نقیض: (p⇒q)≡(∼q⇒∼p)(p\Rightarrow q)\equiv(\sim q\Rightarrow\sim p)؛ هم جای دو طرف عوض می‌شود، هم هر دو نقیض می‌شوند.
  • قوانین دمورگان: ∼(p∨q)≡(∼p∧∼q)\sim(p\vee q)\equiv(\sim p\wedge\sim q) و ∼(p∧q)≡(∼p∨∼q)\sim(p\wedge q)\equiv(\sim p\vee\sim q).

مثلاً «این گوشی نه دوربین دارد و نه چراغ‌قوه» نقیضِ «این گوشی دوربین دارد یا چراغ‌قوه دارد» است. در نقیض‌کردنِ کل ترکیب، فقط نقیض‌کردنِ دو بخش کافی نیست؛ رابط هم عوض می‌شود.

اگر ستون ارزشِ عبارتی سراسر درست باشد، آن را همیشه‌درست می‌نامیم؛ مانند p∨∼pp\vee\sim p. ستون سراسر نادرست، نشانهٔ همیشه‌نادرست بودن است؛ مانند p∧∼pp\wedge\sim p.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

مثال حل‌شده

اگر pp درست و qq نادرست باشد، ارزش گزارهٔ (p⇒q)⇔(∼q⇒∼p)(p \Rightarrow q) \Leftrightarrow (\sim q \Rightarrow \sim p) را مشخص کن.

  1. ابتدا دو طرفِ دوشرطی را جدا بررسی می‌کنیم: p⇒qp \Rightarrow q و ∼q⇒∼p\sim q \Rightarrow \sim p.

  2. در p⇒qp \Rightarrow q، مقدم درست و تالی نادرست است؛ پس این شرطی نادرست است.

  3. چون qq نادرست و pp درست است، ∼q\sim q درست و ∼p\sim p نادرست است.

  4. پس ∼q⇒∼p\sim q \Rightarrow \sim p نیز مقدمِ درست و تالیِ نادرست دارد و نادرست است.

  5. دو طرفِ دوشرطی هر دو نادرست‌اند و ارزش یکسان دارند؛ بنابراین کل گزاره درست است. البته این بررسی فقط برای ارزش‌های داده‌شده است؛ برای اثبات هم‌ارزی در همهٔ حالت‌ها باید جدول کامل را بررسی کنیم.

جواب: گزارهٔ (p⇒q)⇔(∼q⇒∼p)(p \Rightarrow q) \Leftrightarrow (\sim q \Rightarrow \sim p) درست است.

نکات مهم

  • ترکیب «و» فقط با درست بودن هر دو طرف درست است، اما برای درست بودن «یا» کافی است دست‌کم یکی از دو طرف درست باشد.
  • شرطی فقط با مقدمِ درست و تالیِ نادرست، نادرست می‌شود؛ دوشرطی نیز فقط وقتی درست است که دو طرف ارزش یکسان داشته باشند.
  • برای اثبات هم‌ارزی، ستون ارزش دو عبارت باید در همهٔ حالت‌ها یکسان باشد؛ بازنویسی شرطی، عکس نقیض و قوانین دمورگان نمونه‌هایی از این هم‌ارزی‌ها هستند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۲ تا ۲۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۲: استدلال ریاضی

در این درس یاد می‌گیری عبارت‌های توصیفی را ریاضی بنویسی، با قیاس و عکس نقیض استدلال کنی، از ثابت ماندن زوج یا فرد بودن برای تشخیص ناممکن‌ها کمک بگیری و خطاهای رایج استدلال را پیدا کنی.

پیش از شروع

سه لیوان داریم که فقط یکی از آن‌ها وارونه است. اگر در هر حرکت حتماً دو لیوان را برگردانی، می‌توانی کاری کنی که هر سه رو به بالا باشند؟

نه؛ مسئله کمبود حرکت یا پیدا نکردن ترتیب مناسب نیست! با برگرداندن دو لیوان، تعداد لیوان‌های وارونه همیشه فرد می‌ماند؛ پس نمی‌تواند به صفر برسد. در این درس می‌بینی چطور استدلال ریاضی می‌تواند جای آزمون‌وخطای بی‌پایان را بگیرد.

از جمله به نماد

از جمله به نماد

فرض کن می‌خواهی رابطهٔ قیمت خرید، قیمت فروش و سود یک کالا را بنویسی. جمله‌ها ممکن است طولانی باشند؛ نمادها کمک می‌کنند رابطه‌ها را روشن و کوتاه ببینی.

برای ترجمهٔ یک عبارت به زبان ریاضی، این مسیر را برو:

  • نام‌گذاری کن: برای هر مقدار نامعلوم، حرفی مثل xx یا yy انتخاب کن و معنایش را مشخص کن.
  • رابطه را پیدا کن: عبارت دربارهٔ جمع، ضرب، برابری یا بزرگ‌تر بودن چه می‌گوید؟
  • دوباره بخوان: نمادها را به جمله برگردان تا مطمئن شوی معنا عوض نشده است.

مثلاً اگر قیمت فروش را xx و قیمت خرید را yy بگیریم، سود برابر x−yx-y است. پس «ده درصد قیمت فروش، برابر سود است» را می‌نویسیم: 10100x=x−y\frac{10}{100}x=x-y.

دقت کن: «نصفِ یک عدد» می‌شود x2\frac{x}{2}، اما «ضرب عدد در نصف خودش» می‌شود x×x2x\times\frac{x}{2}. رابطهٔ میان مقدارها مهم است، نه فقط پیدا کردن چند واژهٔ آشنا. فعلاً هدف ترجمهٔ درست است، نه حل معادله.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

نتیجه‌گیری معتبر یا مغالطه؟

نتیجه‌گیری معتبر یا مغالطه؟

فرض کن قانون کتابخانه این باشد: «اگر کسی عضو کتابخانه باشد، می‌تواند کتاب امانت بگیرد.» اگر بدانیم سارا عضو است، طبق این قانون نتیجه می‌گیریم که می‌تواند کتاب امانت بگیرد.

این روش، قیاس استثنایی است. در گزارهٔ شرطی p⇒qp \Rightarrow q، بخش pp را «مقدم» و بخش qq را «تالی» می‌نامیم. اگر هم گزارهٔ شرطی درست باشد و هم مقدم برقرار باشد، تالی را نتیجه می‌گیریم:

p⇒qp \Rightarrow q، و pp؛ پس qq.

اما جهت استدلال مهم است! فرض کن می‌دانیم «اگر باران ببارد، حیاط خیس می‌شود». دیدن حیاط خیس به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که باران باریده؛ شاید کسی حیاط را شسته باشد.

پس از دانستن تالی، نمی‌توان حتماً مقدم را نتیجه گرفت. این نتیجه‌گیری مغالطه است؛ یعنی دلیل ارائه‌شده برای نتیجه کافی نیست، حتی اگر نتیجه اتفاقاً درست باشد. هنگام بررسی استدلال از خودت بپرس: «مقدمهٔ دوم، مقدمِ شرط است یا فقط تالیِ آن؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

چیزی که تغییر نمی‌کند

چیزی که تغییر نمی‌کند

به معمای لیوان‌ها برگردیم: فقط یک لیوان وارونه است و هر بار باید دقیقاً دو لیوان را برگردانی. به‌جای امتحان کردن حرکت‌های فراوان، دنبال ویژگی‌ای بگرد که با هیچ حرکت مجازی عوض نمی‌شود.

تعداد لیوان‌های وارونه را ss بنامیم. در هر حرکت، یکی از این اتفاق‌ها می‌افتد:

  • دو لیوان وارونه را درست می‌کنی؛ تغییر تعداد: −2-2.
  • دو لیوان درست را وارونه می‌کنی؛ تغییر تعداد: +2+2.
  • یکی درست و دیگری وارونه می‌شود؛ تغییر تعداد: 00.

پس تعداد لیوان‌های وارونه تغییر می‌کند، اما زوج یا فرد بودن آن ثابت می‌ماند؛ به چنین ویژگی ثابتی «ناوردا» می‌گوییم.

در شروع، s=1s=1 و فرد است؛ در هدف، s=0s=0 و زوج است. بنابراین هدف با این حرکت‌ها دست‌یافتنی نیست، حتی اگر خیلی تلاش کنیم!

نکتهٔ مهم همین است: پیدا نکردن راه‌حل، اثبات ناممکن بودن نیست؛ اما پیدا کردن ویژگی ثابتی که در آغاز و هدف متفاوت باشد، می‌تواند ناممکن بودن را ثابت کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

راه جایگزین: عکس نقیض

راه جایگزین: عکس نقیض

گاهی برای ثابت کردن «اگر pp آنگاه qq»، مسیر مستقیم دشوار است. می‌توانیم از راهی هم‌ارز برویم: فرض کنیم qq نادرست است و نشان دهیم در این صورت pp هم نادرست خواهد بود. این مسیر، اثباتِ «عکس نقیض» است:

p⇒qو∼q⇒∼pp \Rightarrow q \quad\text{و}\quad \sim q \Rightarrow \sim p

در عکس نقیض، هم جای مقدم و تالی عوض می‌شود و هم هر دو نقیض می‌شوند؛ فقط جابه‌جایی کافی نیست!

مثلاً این قانون را در نظر بگیر: «اگر خریدی ارسال شده باشد، پرداخت آن تأیید شده است.» عکس نقیضش می‌گوید: «اگر پرداخت تأیید نشده باشد، خرید ارسال نشده است.» با پذیرفتن قانون اولیه، این نتیجه هم معتبر است.

در ریاضی هم برای اثبات «اگر مربع یک عدد صحیح زوج باشد، خود آن عدد زوج است»، می‌توان نشان داد: اگر خود عدد فرد باشد، مربعش نیز فرد است. توجه کن که زوج نبودن، برای عدد صحیح به معنای فرد بودن است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

هر گام اجازه می‌خواهد

هر گام اجازه می‌خواهد

ممکن است یک استدلال ظاهری مرتب داشته باشد، اما یکی از گام‌هایش مجاز نباشد؛ درست مثل راهی که وسط آن ورود ممنوع است! برای بررسی استدلال، فقط به جواب آخر نگاه نکن؛ بپرس: این تبدیل با چه شرطی مجاز است؟

تقسیم، شرط دارد. پیش از تقسیم دو طرف تساوی بر عبارتی مثل xx، باید مطمئن باشیم x≠0x\neq 0 است. اگر صفر بودن آن ممکن باشد، باید آن حالت را جداگانه بررسی کنیم؛ وگرنه ممکن است یک جواب را از دست بدهیم.

ضرب نامساوی هم شرط دارد. اگر دو طرف نامساوی را در عددی مثبت ضرب کنیم، جهت علامت حفظ می‌شود؛ با عددی منفی، جهت برعکس می‌شود. ضرب در صفر هم دو طرف را برابر می‌کند. پس وقتی علامت ضریب معلوم نیست، نمی‌توان بی‌بررسی همان جهت نامساوی را نگه داشت.

در ساده‌کردن کسرها هم فقط عامل مشترکِ ناصفر حذف می‌شود، نه هر عبارت مشابهی که در صورت و مخرج دیده‌ایم. عادت خوب این است: کنار هر گام حساس، شرط مجاز بودنش را بنویس.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

مثال حل‌شده

با استفاده از عکس نقیض ثابت کن: اگر مربع یک عدد صحیح زوج باشد، خودِ آن عدد زوج است.

  1. عدد را n∈Zn\in\mathbb{Z} می‌گیریم. به‌جای اثبات مستقیم، نشان می‌دهیم اگر nn فرد باشد، n2n^2 هم فرد است؛ این همان عکس نقیضِ گزارهٔ مسئله است.

  2. چون nn فرد است، می‌توان نوشت n=2k+1n=2k+1 که در آن k∈Zk\in\mathbb{Z} است.

  3. مربع می‌گیریم و عبارت را باز می‌کنیم: n2=(2k+1)2=4k2+4k+1n^2=(2k+1)^2=4k^2+4k+1.

  4. عبارت را به شکلِ عدد فرد می‌نویسیم: n2=2(2k2+2k)+1n^2=2(2k^2+2k)+1. چون 2k2+2k2k^2+2k عددی صحیح است، n2n^2 فرد است.

  5. پس عکس نقیض درست است؛ به دلیل هم‌ارزی گزارهٔ شرطی و عکس نقیضش، گزارهٔ اصلی هم ثابت می‌شود.

جواب: برای هر عدد صحیح nn، اگر n2n^2 زوج باشد، خودِ nn نیز زوج است.

نکات مهم

  • برای تبدیل جمله به زبان ریاضی، مجهول‌ها را نام‌گذاری کن و رابطه‌ها را دقیق بنویس؛ سپس مجاز بودن هر گامِ محاسبه را بررسی کن.
  • از گزارهٔ شرطی و تأیید مقدم می‌توان تالی را نتیجه گرفت، و برای اثبات گزارهٔ شرطی می‌توان عکس نقیض آن را ثابت کرد.
  • اگر حرکت‌های مجاز زوج یا فرد بودن یک مقدار را حفظ کنند، تفاوت این ویژگی در آغاز و هدف، رسیدن به هدف را ناممکن می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ ریاضی و آمار یازدهم · رایگان