درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱: گزارهها و ترکیب گزارهها
در این درس یاد میگیری گزاره را تشخیص بدهی، حالتهای ارزشی گزارهها را بنویسی، نقیض یک گزاره را بسازی و ارزش ترکیب دو گزاره با «و» را تعیین کنی.
پیش از شروع
اگر جملهای نادرست باشد، باز هم میتواند «گزاره» باشد؟ مثلاً «عدد زوج است» چطور؟
بله! گزاره بودن به درست بودن جمله وابسته نیست؛ مهم این است که جمله خبری باشد و بتوان دقیقاً یکی از دو ارزش درست یا نادرست را به آن نسبت داد. پس «عدد زوج است» هم گزاره است، اما گزارهای نادرست.
چه جملهای گزاره است؟
چه جملهای گزاره است؟
به جملهٔ «عدد زوج است» فکر کن. جمله نادرست است، اما گزاره است! چرا؟ چون خبری میدهد که میتوانیم دربارهٔ درست یا نادرست بودنش داوری کنیم. پس «گزاره بودن» با «درست بودن» فرق دارد.
برای تشخیص گزاره، دو چیز را بررسی کن: آیا جمله خبری است؟ آیا میتوان دقیقاً یکی از دو ارزش درست یا نادرست را به آن نسبت داد؟ لازم نیست همین حالا ارزشش را بدانیم؛ کافی است بتوان آن را تعیین کرد.
مثلاً «کتاب من روی میز است» گزاره است؛ با نگاه کردن میتوان درستی یا نادرستیاش را بررسی کرد. اما «کتابت کجاست؟» پرسش است و «کتابت را بیاور» دستور؛ هیچکدام خبر نمیدهند.
داوری سلیقهای مثل «بستنی شکلاتی از بستنی وانیلی خوشمزهتر است» هم گزاره نیست؛ چون به پسند افراد بستگی دارد و ارزش درست یا نادرستِ مشخصی ندارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲
نمادها و حالتهای ارزشی
نمادها و حالتهای ارزشی
فرض کن دو خبر داری: «کتاب را آوردهام» و «دفتر را آوردهام». برای اینکه هر بار جملهها را کامل ننویسیم، خبر اول را با و خبر دوم را با نشان میدهیم. این حرفها فقط نام کوتاه گزارهها هستند.
هر گزاره دو ارزش ممکن دارد: درست یا نادرست. پس برای دو گزاره، همهٔ حالتهای ممکن چنیناند؛ «د» یعنی درست و «ن» یعنی نادرست:
| د | د |
| د | ن |
| ن | د |
| ن | ن |
یعنی ممکن است هر دو وسیله را آورده باشی، فقط کتاب را، فقط دفتر را، یا هیچکدام را. جدول، همهٔ حالتها را نشان میدهد؛ نه اینکه همهٔ آنها همزمان رخ داده باشند!
با اضافهشدن هر گزاره، تعداد حالتها دو برابر میشود؛ چون گزارهٔ تازه در کنار هر حالت قبلی میتواند درست یا نادرست باشد. بنابراین برای گزاره، تعداد حالتهای ارزشی برابر است. مثلاً برای سه گزاره، حالت داریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
نقیض؛ درست برعکس
نقیض؛ درست برعکس
فرض کن کسی میگوید: «چراغ روشن است.» برای رد کردن این خبر میگویی: «چراغ روشن نیست.» این جمله، نقیض خبر اول است؛ هر وقت یکی درست باشد، دیگری نادرست است.
نقیض گزارهٔ را با نماد نشان میدهیم و میخوانیم «چنین نیست که ». پس اگر درست باشد، نادرست است و برعکس.
اما مراقب باش: نقیض ساختن همیشه به معنی جایگزین کردن یک کلمه با کلمهٔ مخالفش نیست! برای گزارهٔ «عدد مثبت است»، نقیض میشود «عدد مثبت نیست»، نه «عدد منفی است». چرا؟ چون صفر هم مثبت نیست، ولی منفی هم نیست. عبارت «مثبت نیست» هم عددهای منفی و هم صفر را در بر میگیرد.
برای بررسی نقیض، از خودت بپرس: «آیا ممکن است هر دو جمله نادرست باشند؟» اگر چنین حالتی پیدا کردی، آن دو نقیض هم نیستند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴
ترکیب با «و»
ترکیب با «و»
فرض کن گفتهای: «دفترم را آوردهام و مدادم را آوردهام.» اگر فقط دفترت همراهت باشد، آیا تمام حرفت درست است؟ نه؛ چون آوردن هر دو وسیله را خبر دادهای.
وقتی دو گزارهٔ و را با «و» به هم وصل میکنیم، ترکیب عطفی میسازیم و آن را با نشان میدهیم. این ترکیب فقط وقتی درست است که هر دو بخش آن درست باشند. نادرست بودن حتی یک بخش کافی است تا کل ترکیب نادرست شود.
جدول زیر همهٔ حالتها را نشان میدهد؛ «د» یعنی درست و «ن» یعنی نادرست:
| د | د | د |
| د | ن | ن |
| ن | د | ن |
| ن | ن | ن |
پس برای تعیین ارزش یک گزارهٔ مرکب، هم ارزش بخشهای آن مهم است و هم رابط میان آنها. دربارهٔ «و»، همیشه بپرس: آیا هر دو بخش درستاند؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۴
مثال حلشده
دو گزارهٔ : «عدد از بزرگتر است» و : «عدد فرد است» را در نظر بگیر. نقیض را بنویس و ارزش گزارهٔ را تعیین کن.
ابتدا ارزش را مشخص میکنیم: چون ، جملهٔ «عدد از بزرگتر است» نادرست است.
نقیض میشود: «عدد از بزرگتر نیست»؛ یعنی . نقیض «بزرگتر است»، فقط «کوچکتر است» نیست؛ حالت برابری را هم شامل میشود.
چون نادرست است، گزارهٔ درست است.
گزارهٔ نیز درست است، زیرا عددی فرد است.
در ترکیب هر دو بخش درستاند؛ بنابراین ارزش کل ترکیب درست است.
نکات مهم
- گزاره جملهای خبری است که دقیقاً یکی از دو ارزش درست یا نادرست را دارد و برای گزاره، حالت ارزشی مینویسیم.
- نقیض، ارزش گزاره را برعکس میکند و باید تمام حالتهای خلاف آن را در بر بگیرد.
- ترکیب عطفی تنها زمانی درست است که هر دو گزارهٔ و درست باشند.