۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ ریاضی و آمار یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«آمار»: ۲ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی و آمار ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۵۵ تا ۷۲

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۵۵ تا ۶۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱: شاخص‌های آماری

در این درس یاد می‌گیری شاخص‌های فقر، قیمت، تورّم و بیکاری را محاسبه و تفسیر کنی و با شناخت چند شاخص دیگر، دربارهٔ کاربرد و محدودیت شاخص‌ها قضاوت کنی.

پیش از شروع

اگر دو خانواده درآمد ماهانهٔ یکسانی داشته باشند، آیا حتماً وضعیت مالی یکسانی دارند؟ اگر سال بعد هم درآمدشان تغییر نکند، باز می‌توانند همان خریدهای قبلی را انجام دهند؟

نه لزوماً؛ تعداد اعضای خانواده و قیمت کالاها هم مهم‌اند. شاخص‌های آماری کمک می‌کنند از یک عددِ تنها فراتر برویم و وضعیت زندگی و تغییرات آن را دقیق‌تر مقایسه کنیم.

از درآمد خانوار تا خط فقر

از درآمد خانوار تا خط فقر

دو خانواده درآمد ماهانهٔ یکسانی دارند؛ یکی دونفره و دیگری شش‌نفره است. آیا فقط با دیدن درآمد کل می‌توانیم وضعیت مالی آن‌ها را یکسان بدانیم؟ نه؛ تعداد افرادی که با این درآمد زندگی می‌کنند هم مهم است.

برای مقایسه، درآمد سرانهٔ خانوار را به دست می‌آوریم؛ یعنی سهم متوسط هر نفر از درآمد خانوار:

درآمد سرانهٔ خانوار=درآمد ماهانهٔ خانوارتعداد اعضای خانوار\text{درآمد سرانهٔ خانوار}=\frac{\text{درآمد ماهانهٔ خانوار}}{\text{تعداد اعضای خانوار}}

شاخص معیاری آماری است که اطلاعات را خلاصه و مقایسه را آسان می‌کند. خط فقر یکی از این شاخص‌هاست. در تعریف سادهٔ این درس، خط فقر ماهانهٔ هر نفر را با یکی از دو روش تعیین می‌کنیم:

  • نصف میانگین درآمد ماهانهٔ افراد جامعه؛
  • نصف میانهٔ درآمد ماهانهٔ افراد جامعه.

سپس درآمد سرانهٔ خانوار را با این مرز مقایسه می‌کنیم؛ اگر کمتر باشد، خانوار زیر خط فقر قرار می‌گیرد. مراقب باش درآمد کل خانوار را با خط فقرِ یک نفر مقایسه نکنی.

اگر چند درآمد بسیار بالا وجود داشته باشد، میانگین بیشتر از میانه تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد؛ پس دو روش ممکن است مرزهای متفاوتی بدهند. این تعریف، ساده‌سازی آموزشی است، نه معیار کامل سنجش فقر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

یک سبد ثابت، قیمت‌های متفاوت

یک سبد ثابت، قیمت‌های متفاوت

تصور کن هر بار برای خرید، فهرست یکسانی همراه داری: همان کالاها و همان مقدارها. اگر هزینهٔ این فهرست تغییر کند، می‌توانی تغییر قیمت‌ها را بررسی کنی، بدون اینکه بیشتر یا کمتر خریدن، مقایسه را به هم بزند.

شاخص بهای کالاها و خدمات مصرفی هم با همین فکر ساخته می‌شود؛ البته سبد آن شامل کالاها و خدمات گوناگون، مانند خوراک، پوشاک، مسکن و حمل‌ونقل است.

یک سال را سال پایه می‌گیریم و هزینهٔ سبد ثابت را در زمان موردنظر با هزینهٔ همان سبد در سال پایه مقایسه می‌کنیم:

شاخص بها=هزینهٔ سبد ثابت در زمان موردنظرهزینهٔ همان سبد در سال پایه×100\text{شاخص بها}=\frac{\text{هزینهٔ سبد ثابت در زمان موردنظر}}{\text{هزینهٔ همان سبد در سال پایه}}\times100

در خودِ سال پایه، صورت و مخرج برابرند؛ پس شاخص برابر با 100100 است. نکتهٔ مهم این است که مقدار اقلام سبد را ثابت نگه می‌داریم تا شاخص، تغییر قیمت‌ها را نشان دهد، نه تغییر مقدار خرید را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

تورّم و قدرت خرید

تورّم و قدرت خرید

فرض کن پول توجیبی‌ات تغییر نکرده، اما قیمت خوراکی‌ها و لوازم‌التحریر بالا رفته است. حالا با همان پول، چیزهای کمتری می‌خری؛ یعنی قدرت خریدت کاهش یافته است. پس ثابت ماندن مبلغ پول، به معنی ثابت ماندن توان خرید نیست.

تورّم به تغییر متوسط قیمت کالاها و خدمات در طول زمان اشاره دارد؛ بالا رفتن قیمت فقط یک کالا، به‌تنهایی نشان‌دهندهٔ افزایش عمومی قیمت‌ها نیست.

برای پیدا کردن درصد افزایش قیمت‌ها نسبت به سال پایه، از این رابطه استفاده می‌کنیم، چون شاخص در سال پایه برابر با 100100 است:

درصد افزایش قیمت‌ها نسبت به سال پایه=شاخص بهای سال موردنظر−100\text{درصد افزایش قیمت‌ها نسبت به سال پایه}=\text{شاخص بهای سال موردنظر}-100

دقت کن: این تفاضل، افزایش قیمت‌ها از سال پایه تا سال موردنظر را نشان می‌دهد، نه لزوماً تورّم یک سال نسبت به سال قبلش.

حالا می‌توانی بفهمی چرا یارانهٔ ثابت تضمین نمی‌کند که خانواده همیشه همان توان خرید قبلی را داشته باشد: با افزایش قیمت‌ها، قدرت خرید آن مبلغ کمتر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

نرخ بیکاری؛ نسبت به چه کسانی؟

نرخ بیکاری؛ نسبت به چه کسانی؟

وقتی می‌شنوی «نرخ بیکاری بالاست»، باید بپرسی: بیکاران را نسبت به چه جمعیتی شمرده‌اند؟ مخرج این نسبت، کل جمعیت نیست؛ جمعیت فعال است.

جمعیت فعال از دو گروه تشکیل می‌شود: شاغلان و بیکاران. در تعریف این درس، بیکار فردی بالای شانزده سال است که به‌طور موقت بیکار شده، در جست‌وجوی شغل است یا منتظر شروع کاری در تاریخی مشخص است. پس هر کسی که شغلی ندارد، لزوماً در گروه بیکاران آماری قرار نمی‌گیرد؛ مثلاً دانش‌آموزی که کار نمی‌کند و دنبال کار هم نیست.

نرخ بیکاری=تعداد بیکارانتعداد شاغلان+تعداد بیکاران×100\text{نرخ بیکاری}=\frac{\text{تعداد بیکاران}}{\text{تعداد شاغلان}+\text{تعداد بیکاران}}\times100

این نرخ وضعیت یک گروه را خلاصه می‌کند، نه آیندهٔ قطعی یک فرد را. فرصت‌های شغلی رشته‌ها، مهارت افراد و شرایط اقتصادی متفاوت‌اند؛ بنابراین نمی‌توان نرخ بیکاری تحصیل‌کردگان را احتمال شخصیِ پیدا نکردن شغل برای هر دانش‌آموز دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

شاخص‌ها چه می‌گویند و چه نمی‌گویند؟

شاخص‌ها چه می‌گویند و چه نمی‌گویند؟

فرض کن می‌خواهی کتاب داستانی مناسب خودت انتخاب کنی. آیا کوتاه بودن جمله‌هایش کافی است تا مطمئن شوی متن را راحت می‌فهمی؟ شاخص‌ها کمک می‌کنند، اما همهٔ واقعیت را نمی‌گویند.

هر شاخص، جنبه‌ای مشخص را خلاصه می‌کند:

  • شاخص تودهٔ بدنی از تقسیم وزن برحسب کیلوگرم\text{کیلوگرم} بر مربع قد برحسب متر\text{متر} به دست می‌آید. این عدد رابطهٔ وزن و قد را نشان می‌دهد، نه تمام وضعیت سلامت فرد را.
  • شاخص پوسیدگی دندان یا DMFTDMFT، تعداد دندان‌های پوسیده، ازدست‌رفته بر اثر پوسیدگی و پُرشده را در نظر می‌گیرد. میانگین این شاخص در جامعه به این معنا نیست که همهٔ افراد وضعیت دندانی یکسانی دارند.
  • شاخص پایهٔ آموزش در این درس، برای متن‌های انگلیسی از میانگین تعداد کلمات هر جمله و درصد کلمات دشوار استفاده می‌کند تا پایهٔ تحصیلی مناسب خواننده را تخمین بزند. ولی آشنایی خواننده با موضوع و شیوهٔ بیان نویسنده هم بر فهم متن اثر دارند.

پس پیش از نتیجه‌گیری، بپرس: این شاخص با چه داده‌هایی ساخته شده و چه چیزهایی را در نظر نمی‌گیرد؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

مثال حل‌شده

سبد ثابت یک خانوار شامل 200200 کیلوگرم نان و 8080 کیلوگرم گوشت است. قیمت هر کیلوگرم نان و گوشت در سال پایه، به‌ترتیب 10001000 و 5000050000 ریال و در سال موردنظر، به‌ترتیب 15001500 و 7500075000 ریال است. شاخص بهای این سبد و درصد افزایش هزینهٔ آن نسبت به سال پایه را حساب کن.

  1. مقدار مصرف هر کالا را در هر دو سال یکسان نگه می‌داریم تا فقط اثر تغییر قیمت‌ها را بسنجیم.

  2. هزینهٔ سبد در سال پایه را به دست می‌آوریم: C0=(200×1000)+(80×50000)=4200000  ریالC_0=(200\times1000)+(80\times50000)=4200000\;\text{ریال}.

  3. هزینهٔ همان سبد در سال موردنظر برابر است با: C1=(200×1500)+(80×75000)=6300000  ریالC_1=(200\times1500)+(80\times75000)=6300000\;\text{ریال}.

  4. نسبت هزینه‌ها را در 100100 ضرب می‌کنیم: I=63000004200000×100=150I=\frac{6300000}{4200000}\times100=150.

  5. چون شاخص سال پایه 100100 است، درصد افزایش هزینه نسبت به سال پایه برابر با (150−100)%=50%(150-100)\%=50\% است؛ نه 150%150\%.

جواب: شاخص بهای این سبد برابر با 150150 است؛ یعنی هزینهٔ آن نسبت به سال پایه 50%50\% افزایش یافته است.

نکات مهم

  • برای بررسی فقر در تعریف سادهٔ این درس، درآمد سرانهٔ خانوار را با نصف میانگین یا نصف میانهٔ درآمد ماهانهٔ افراد مقایسه می‌کنیم.
  • شاخص بها نسبت هزینهٔ یک سبد ثابت به هزینهٔ آن در سال پایه، ضرب‌در 100100 است؛ افزایش آن نسبت به 100100، درصد افزایش قیمت‌ها از سال پایه را نشان می‌دهد و با درآمد ثابت، قدرت خرید را کاهش می‌دهد.
  • نرخ بیکاری سهم بیکاران از جمعیت فعال است و مانند شاخص‌های سلامت و خوانایی، باید با توجه به داده‌های سازنده و محدودیت‌هایش تفسیر شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۶۳ تا ۷۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۲ (برای مطالعه)

در این درس یاد می‌گیری سری زمانی و الگوهای آن را بشناسی، نمودارش را رسم و تفسیر کنی و با تشخیص تفاوت درون‌یابی و برون‌یابی، مقدارهای ثبت‌نشده و خطای تخمین را به دست آوری.

پیش از شروع

اگر تعداد مشتری‌های یک فروشگاه فقط یک روز در میان ثبت شده باشد، چطور می‌توان تعداد مشتری‌های روزهای ثبت‌نشده یا حتی روز آینده را تخمین زد؟

وقتی داده‌ها را به ترتیب زمان کنار هم می‌گذاریم، تغییراتشان بهتر دیده می‌شود. با بررسی این تغییرات می‌توانیم مقدارهای ثبت‌نشده را تخمین بزنیم؛ البته این تخمین‌ها قطعی نیستند و ممکن است با واقعیت تفاوت داشته باشند.

داده‌ها در گذر زمان

داده‌ها در گذر زمان

فرض کن هر روز در ساعت مشخصی دمای هوای محله‌ات را یادداشت می‌کنی. بعد از یک هفته، فقط چند عدد نداری؛ می‌توانی ببینی هوا چه روزهایی گرم‌تر یا سردتر شده است. به این نوع داده‌ها که در فاصله‌های زمانی منظم ثبت می‌شوند، «سری زمانی» می‌گوییم.

فاصلهٔ ثبت داده‌ها می‌تواند یک ساعت، یک روز، یک ماه یا حتی یک سال باشد؛ مهم این است که منظم بماند. مثلاً ثبت بارندگی در پایان هر ماه، یک سری زمانی می‌سازد. صرفِ اینکه کنار داده‌ها تاریخ نوشته باشیم کافی نیست؛ فاصلهٔ زمانی ثبت‌ها هم باید منظم باشد.

برای رسم نمودار سری زمانی:

  • زمان را روی محور افقی قرار بده.
  • مقدار اندازه‌گیری‌شده را روی محور عمودی مشخص کن.
  • نقطه‌های مربوط به زمان‌های پیاپی را به‌ترتیب با پاره‌خط به هم وصل کن.

این نمودار کمک می‌کند بالا و پایین رفتن مقدارها را در گذر زمان ببینی. دقت کن که نقاط را به‌ترتیب زمان وصل می‌کنیم، نه از کوچک‌ترین مقدار به بزرگ‌ترین مقدار!

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴

پیدا کردن الگو

پیدا کردن الگو

فکر کن دمای بدن یک فرد سالم را چند روز، هر ساعت ثبت کنیم. ممکن است نمودار در طول هر روز بالا و پایین برود، اما شکل این بالا و پایین رفتن در روزهای بعد هم تقریباً تکرار شود. همین تکرار یک ویژگی به ما می‌گوید که در سری زمانی یک الگو وجود دارد.

برای پیدا کردن الگو، فقط به یک نقطه یا یک افزایش دما نگاه نکن؛ بخش‌های مختلف نمودار را با هم مقایسه کن. آیا قله‌ها در زمان‌های مشابه ظاهر می‌شوند؟ آیا پس از هر کاهش، دوباره افزایش مشابهی رخ می‌دهد؟ اگر این رفتار مرتب تکرار شود، تغییرات حالت تناوبی دارند.

مثلاً شلوغ شدن یک نانوایی در ساعت‌های مشابهِ هر روز می‌تواند یک الگوی روزانه باشد. لازم نیست تعداد مشتری‌ها هر روز دقیقاً برابر باشد؛ ممکن است شکل کلی تغییرات تکرار شود. شناخت این الگو به فهم رفتار پدیده کمک می‌کند، اما به معنای قطعی بودن تکرار آن در آینده نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

تخمین بین داده‌ها

تخمین بین داده‌ها

فرض کن تعداد مشتری‌های فروشگاه در ساعت‌های 99 و 1111 ثبت شده، اما برای ساعت 1010 داده‌ای نداریم. آیا باید از دانستن تعداد مشتری‌های آن ساعت صرف‌نظر کنیم؟ نه؛ می‌توانیم با کمک داده‌های اطرافش، مقدار ثبت‌نشده را تخمین بزنیم.

چون ساعت 1010 بین دو زمان ثبت‌شده قرار دارد، این کار را درون‌یابی می‌نامیم. برای تشخیص درون‌یابی، اول جای زمان موردنظر را روی محور زمان پیدا کن: آیا داخل فاصلهٔ دو زمان ثبت‌شده است؟

نکتهٔ مهم این است که تخمین، جای اندازه‌گیری واقعی را نمی‌گیرد. ممکن است تعداد مشتری‌ها در فاصلهٔ دو ثبت، کم‌وزیاد شده باشد؛ پس دانستن مقدارهای دو طرف، به‌تنهایی مقدار دقیقِ بین آن‌ها را مشخص نمی‌کند. درون‌یابی به ما یک مقدار تقریبی می‌دهد، نه خبری قطعی از آنچه رخ داده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

تخمین با پاره‌خط و خطای آن

تخمین با پاره‌خط و خطای آن

بین دو زمان ثبت‌شده، مقدارها دقیقاً چگونه تغییر کرده‌اند؟ بدون دادهٔ بیشتر نمی‌دانیم؛ اما می‌توانیم فرض کنیم تغییرات یکنواخت بوده‌اند؛ یعنی در فاصله‌های زمانی برابر، مقدار به یک اندازه تغییر کرده است.

با این فرض، دو نقطهٔ ثبت‌شده را با یک پاره‌خط وصل می‌کنیم. برای تخمین مقدار در یک زمان میانی، ارتفاع نقطهٔ روی پاره‌خط را در همان زمان می‌خوانیم. این روش درون‌یابی خطی نام دارد. مثلاً برای تعداد مشتری‌های فروشگاه، چنین فرضی یعنی تعداد مشتری‌ها بین دو ساعت ثبت‌شده با آهنگ ثابتی تغییر کرده است؛ نه اینکه حتماً در واقعیت همین‌طور بوده باشد!

اگر بعداً مقدار واقعی را پیدا کنیم، می‌توانیم میزان خطا را بسنجیم:

خطای تخمین=∣مقدار واقعی−مقدار تخمینی∣\text{خطای تخمین}=\left|\text{مقدار واقعی}-\text{مقدار تخمینی}\right|

قدر مطلق باعث می‌شود خطا منفی نباشد؛ چه تخمین بیشتر از واقعیت باشد، چه کمتر. هرچه این فاصله کمتر باشد، تخمین به مقدار واقعی نزدیک‌تر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

تخمین بیرون از بازه

تخمین بیرون از بازه

فرض کن فروش یک شرکت را برای پنج سال گذشته داریم و می‌خواهیم فروش سال آینده را حدس بزنیم. این بار زمانِ موردنظر بین زمان‌های ثبت‌شده نیست؛ از آخرین زمان ثبت داده جلوتر رفته‌ایم. به این نوع تخمین برون‌یابی می‌گوییم. تخمین برای زمانی پیش از اولین دادهٔ ثبت‌شده هم برون‌یابی است.

برای برون‌یابی، روندی را که در داده‌ها دیده‌ایم ادامه می‌دهیم. مثلاً اگر نقاط نمودار تقریباً روی یک خط باشند، می‌توانیم با ادامه دادن آن خط، مقدار مربوط به زمانِ بیرون از بازه را تخمین بزنیم.

اما یک شرط مهم داریم: فرض می‌کنیم روند قبلی ادامه پیدا می‌کند. فروش سال آینده ممکن است با ورود یک رقیب تغییر کند؛ پس برون‌یابی خبر قطعی از آینده نیست! هرچه از بازهٔ داده‌ها دورتر شویم، معمولاً اطمینان به تخمین کمتر می‌شود.

برای تشخیص نوع تخمین، اول بپرس: «زمانِ موردنظر داخل بازهٔ ثبت داده‌هاست یا بیرون آن؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

مثال حل‌شده

در یک مرکز خرید، تعداد مشتری‌ها در ساعت 99 برابر با 350350 نفر و در ساعت 1111 برابر با 750750 نفر است. با فرض تغییر یکنواخت، معادلهٔ خط تعداد مشتری‌ها برحسب ساعت را بنویس و تعداد مشتری‌های ساعت 1010 را تخمین بزن. اگر مقدار واقعی در این ساعت 580580 نفر باشد، خطای تخمین چقدر است؟

  1. ساعت 1010 بین ساعت‌های ثبت‌شدهٔ 99 و 1111 است؛ پس این تخمین، درون‌یابی است. زمان را با TT و تعداد مشتری‌ها را با NN نشان می‌دهیم.

  2. شیب خط، میزان تغییر تعداد مشتری‌ها در هر ساعت است: m=750−35011−9=200m=\frac{750-350}{11-9}=200؛ یعنی با این فرض، در هر ساعت 200200 مشتری اضافه می‌شود.

  3. خط را از نقطهٔ (9،350)(9،350) می‌گذرانیم: N−350=200(T−9)N-350=200(T-9)؛ بنابراین N=200T−1450N=200T-1450.

  4. برای ساعت 1010 داریم: N=200×10−1450=550N=200\times10-1450=550. پس تخمین ما 550550 مشتری است.

  5. خطای تخمین برابر است با ∣580−550∣=30|580-550|=30؛ یعنی مقدار تخمینی با مقدار واقعی 3030 مشتری فاصله دارد.

جواب: با فرض تغییر یکنواخت، تعداد مشتری‌های ساعت 1010 برابر با 550550 نفر تخمین زده می‌شود؛ اگر مقدار واقعی 580580 نفر باشد، خطای درون‌یابی 3030 مشتری است.

نکات مهم

  • سری زمانی از داده‌های ثبت‌شده در فاصله‌های زمانی منظم تشکیل می‌شود و با وصل کردن نقاط به ترتیب زمان، تغییرات و الگوهای تکرارشوندهٔ آن دیده می‌شود.
  • درون‌یابی، تخمین درون بازهٔ داده‌هاست و در نوع خطی آن، تغییرات بین دو داده را یکنواخت فرض می‌کنیم.
  • برون‌یابی، تخمین بیرون از بازهٔ داده‌ها با فرض ادامهٔ روند است و خطای هر تخمین از قدر مطلق اختلاف مقدار واقعی و تخمینی به دست می‌آید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ ریاضی و آمار یازدهم · رایگان