درس ۱ · صفحهٔ ۴۵ تا ۴۹ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱: مدلسازی و دنباله
در این درس یاد میگیری چگونه یک موقعیت واقعی را با تابع مدل کنی، دامنهٔ مناسب آن را تشخیص بدهی و توضیح بدهی که اندازهگیری در فاصلههای زمانی برابر چگونه به بررسی تقریبی یک پدیده کمک میکند.
پیش از شروع
چرا در مدل ریاضی چراغ راهنمایی میتوانیم زمانِ «دو و نیم ثانیه» را بررسی کنیم، اما در مدل ایستگاههای مترو، «ایستگاه دو و نیم» نداریم؟
زمان میتواند بین دو ثانیه هم مقدار بگیرد، اما شمارهٔ ایستگاهها را با عددهای طبیعی مشخص میکنیم. پس برای ساختن مدل ریاضی، فقط پیدا کردن رابطه کافی نیست؛ باید ببینیم چه ورودیهایی در آن مسئله معنا دارند.
از موقعیت واقعی تا تابع
از موقعیت واقعی تا تابع
فرض کن میخواهی به یک برنامه بگویی چراغ راهنمایی در هر لحظه چه رنگی است. برای این کار، باید اطلاعات موقعیت را به زبان ریاضی تبدیل کنی؛ این کار مدلسازی است.
ابتدا ورودی و خروجی را مشخص میکنیم. در مثال چراغ، ورودی زمانِ گذشته از شروع کار و خروجی رنگ چراغ در آن زمان است. برای نمایش ریاضی رنگها، به سبز عدد ، به زرد عدد و به قرمز عدد میدهیم. این عددها فقط برچسب رنگها هستند، نه تعداد چراغها!
حالا شرایط مسئله را به رابطه تبدیل میکنیم: چون چراغ در ثانیهٔ نخست سبز است، مینویسیم:
یعنی هر زمانی از این بازه را وارد کنیم، خروجی تابع برچسب رنگ سبز است. برای زمانهای زرد و قرمز نیز باید رابطهٔ متناسب با همان شرایط را بنویسیم.
پس مسیر کار این است: شناخت ورودی و خروجی، سپس نوشتن رابطه بر اساس اطلاعات مسئله.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶
دامنه را مسئله تعیین میکند
دامنه را مسئله تعیین میکند
آیا «ایستگاه دو و نیم» در مسیر مترو معنا دارد؟ برای انتخاب دامنه، باید ببینیم کدام ورودیها در موقعیت واقعی معنا دارند؛ دامنه، مجموعهٔ همین ورودیهای مجاز است.
در مدل چراغ راهنمایی، ورودی زمان است. زمانهای بین دو ثانیهٔ کامل هم معنا دارند؛ مثلاً یعنی دو و نیم ثانیه پس از شروع. پس برای بازهٔ مورد بررسی کتاب، دامنه را بهصورت مینویسیم.
اما در مدل مترویی با پنج ایستگاه پس از مبدأ، ورودی شمارهٔ ایستگاه است. فقط شمارههای تا مجازند؛ بنابراین زیرمجموعهای از اعداد طبیعی است. نقطههای نمودار این مدل را به هم وصل نمیکنیم؛ چون بین دو شمارهٔ پیاپی، ورودی مجازی نداریم.
در زندگی روزمره هم همین نکته کمک میکند: در مدل «مصرف برق هر ماه»، ورودی شمارهٔ ماه است، نه مقدار مصرف. پس برای انتخاب دامنه، اول بپرس: ورودی چیست؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷
از هر لحظه تا هر آزمایش
از هر لحظه تا هر آزمایش
مقدار دارو در بدن بیمار با گذشت زمان تغییر میکند؛ اما آیا پزشک میتواند در تکتک لحظهها آزمایش بگیرد؟ در عمل، چنین کاری ممکن نیست. بهجای آن، میتواند در فاصلههای زمانی برابر، مثلاً هر یک ساعت، میزان دارو را اندازه بگیرد.
حالا دو جور ورودی داریم:
- زمان واقعی: لحظهای که از بستریشدن گذشته است؛ این زمان میتواند مقدارهای غیرصحیح هم داشته باشد.
- شمارهٔ آزمایش: آزمایش اول، دوم، سوم و …؛ این شمارهها از مجموعهٔ اعداد طبیعیاند.
اگر شمارهٔ آزمایش باشد، مقدار داروی اندازهگیریشده در همان آزمایش است. این دادهها مثل چند عکس از یک حرکتاند: به شناخت تغییرات کمک میکنند، ولی تمام لحظههای بین دو عکس را نشان نمیدهند.
پس اندازهگیری در فاصلههای برابر، تصویری تقریبی از رفتار پدیده میدهد؛ نه اینکه خود پدیده فقط هنگام اندازهگیری وجود داشته باشد!
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹
مثال حلشده
یک چراغ راهنمایی از لحظهٔ شروع به کار، بهترتیب ثانیه سبز، ثانیه زرد و ثانیه قرمز است. کد سبز ، زرد و قرمز است. برای ، تابع کد چراغ روشن، دامنه و برد آن را بنویس و نمودارش را توصیف کن؛ زمان سپریشده برحسب ثانیه است.
ورودی را زمان سپریشده، یعنی ، و خروجی را کد چراغ روشن، یعنی ، میگیریم؛ خروجی مدت روشنبودن چراغ نیست.
چراغ در بازهٔ سبز است؛ پس در این بازه .
زرد پس از سبز شروع میشود و تا زمان ادامه دارد؛ پس برای داریم .
قرمز از زمان آغاز میشود و تا زمان ادامه دارد؛ پس برای داریم .
همهٔ زمانهای حقیقی در بازهٔ خواستهشده ورودی مجازند؛ بنابراین . خروجیهای ممکن فقط کدهای سه رنگاند؛ پس .
برای رسم نمودار، روی هر بازه یک پارهخط افقی در ارتفاع کد همان رنگ میکشیم؛ سر چپ هر پارهخط بسته و سر راست آن باز است تا در مرزها به هر زمان فقط یک خروجی نسبت داده شود.
نکات مهم
- برای ساختن مدل تابعی، ابتدا ورودی و خروجی را مشخص میکنیم و سپس رابطهٔ آنها را مطابق شرایط مسئله مینویسیم.
- دامنه از ورودیهای معنادار مسئله تشکیل میشود؛ زمانِ پیوسته با اعداد حقیقی و شمارهٔ مرحله یا نوبت با اعداد طبیعی مدل میشود.
- اندازهگیری در فاصلههای زمانی برابر و شمارهگذاری نتایج، راهی برای بررسی تقریبی رفتار یک پدیده است.