۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ ریاضی و آمار دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«الگوهای خطی»: ۷ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی و آمار ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۴۵ تا ۷۲

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۴۵ تا ۴۹ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱: مدل‌سازی و دنباله

در این درس یاد می‌گیری چگونه یک موقعیت واقعی را با تابع مدل کنی، دامنهٔ مناسب آن را تشخیص بدهی و توضیح بدهی که اندازه‌گیری در فاصله‌های زمانی برابر چگونه به بررسی تقریبی یک پدیده کمک می‌کند.

پیش از شروع

چرا در مدل ریاضی چراغ راهنمایی می‌توانیم زمانِ «دو و نیم ثانیه» را بررسی کنیم، اما در مدل ایستگاه‌های مترو، «ایستگاه دو و نیم» نداریم؟

زمان می‌تواند بین دو ثانیه هم مقدار بگیرد، اما شمارهٔ ایستگاه‌ها را با عددهای طبیعی مشخص می‌کنیم. پس برای ساختن مدل ریاضی، فقط پیدا کردن رابطه کافی نیست؛ باید ببینیم چه ورودی‌هایی در آن مسئله معنا دارند.

از موقعیت واقعی تا تابع

از موقعیت واقعی تا تابع

فرض کن می‌خواهی به یک برنامه بگویی چراغ راهنمایی در هر لحظه چه رنگی است. برای این کار، باید اطلاعات موقعیت را به زبان ریاضی تبدیل کنی؛ این کار مدل‌سازی است.

ابتدا ورودی و خروجی را مشخص می‌کنیم. در مثال چراغ، ورودی زمانِ گذشته از شروع کار و خروجی رنگ چراغ در آن زمان است. برای نمایش ریاضی رنگ‌ها، به سبز عدد 11، به زرد عدد 22 و به قرمز عدد 33 می‌دهیم. این عددها فقط برچسب رنگ‌ها هستند، نه تعداد چراغ‌ها!

حالا شرایط مسئله را به رابطه تبدیل می‌کنیم: چون چراغ در 2525 ثانیهٔ نخست سبز است، می‌نویسیم:

f(t)=10≤t<25f(t)=1\qquad 0\le t<25

یعنی هر زمانی از این بازه را وارد کنیم، خروجی تابع برچسب رنگ سبز است. برای زمان‌های زرد و قرمز نیز باید رابطهٔ متناسب با همان شرایط را بنویسیم.

پس مسیر کار این است: شناخت ورودی و خروجی، سپس نوشتن رابطه بر اساس اطلاعات مسئله.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶

دامنه را مسئله تعیین می‌کند

دامنه را مسئله تعیین می‌کند

آیا «ایستگاه دو و نیم» در مسیر مترو معنا دارد؟ برای انتخاب دامنه، باید ببینیم کدام ورودی‌ها در موقعیت واقعی معنا دارند؛ دامنه، مجموعهٔ همین ورودی‌های مجاز است.

در مدل چراغ راهنمایی، ورودی زمان است. زمان‌های بین دو ثانیهٔ کامل هم معنا دارند؛ مثلاً t=2.5t=2.5 یعنی دو و نیم ثانیه پس از شروع. پس برای بازهٔ مورد بررسی کتاب، دامنه را به‌صورت Df={t∈R∣0≤t<45}D_f=\{t\in\mathbb{R}\mid 0\le t<45\} می‌نویسیم.

اما در مدل مترویی با پنج ایستگاه پس از مبدأ، ورودی شمارهٔ ایستگاه است. فقط شماره‌های 11 تا 55 مجازند؛ بنابراین Df={1,2,3,4,5}D_f=\{1,2,3,4,5\} زیرمجموعه‌ای از اعداد طبیعی است. نقطه‌های نمودار این مدل را به هم وصل نمی‌کنیم؛ چون بین دو شمارهٔ پیاپی، ورودی مجازی نداریم.

در زندگی روزمره هم همین نکته کمک می‌کند: در مدل «مصرف برق هر ماه»، ورودی شمارهٔ ماه است، نه مقدار مصرف. پس برای انتخاب دامنه، اول بپرس: ورودی چیست؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

از هر لحظه تا هر آزمایش

از هر لحظه تا هر آزمایش

مقدار دارو در بدن بیمار با گذشت زمان تغییر می‌کند؛ اما آیا پزشک می‌تواند در تک‌تک لحظه‌ها آزمایش بگیرد؟ در عمل، چنین کاری ممکن نیست. به‌جای آن، می‌تواند در فاصله‌های زمانی برابر، مثلاً هر یک ساعت، میزان دارو را اندازه بگیرد.

حالا دو جور ورودی داریم:

  • زمان واقعی: لحظه‌ای که از بستری‌شدن گذشته است؛ این زمان می‌تواند مقدارهای غیرصحیح هم داشته باشد.
  • شمارهٔ آزمایش: آزمایش اول، دوم، سوم و …؛ این شماره‌ها از مجموعهٔ اعداد طبیعی‌اند.

اگر nn شمارهٔ آزمایش باشد، f(n)f(n) مقدار داروی اندازه‌گیری‌شده در همان آزمایش است. این داده‌ها مثل چند عکس از یک حرکت‌اند: به شناخت تغییرات کمک می‌کنند، ولی تمام لحظه‌های بین دو عکس را نشان نمی‌دهند.

پس اندازه‌گیری در فاصله‌های برابر، تصویری تقریبی از رفتار پدیده می‌دهد؛ نه اینکه خود پدیده فقط هنگام اندازه‌گیری وجود داشته باشد!

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

مثال حل‌شده

یک چراغ راهنمایی از لحظهٔ شروع به کار، به‌ترتیب 2525 ثانیه سبز، 55 ثانیه زرد و 1515 ثانیه قرمز است. کد سبز 11، زرد 22 و قرمز 33 است. برای 0≤t<450\le t<45، تابع کد چراغ روشن، دامنه و برد آن را بنویس و نمودارش را توصیف کن؛ tt زمان سپری‌شده برحسب ثانیه است.

  1. ورودی را زمان سپری‌شده، یعنی tt، و خروجی را کد چراغ روشن، یعنی f(t)f(t)، می‌گیریم؛ خروجی مدت روشن‌بودن چراغ نیست.

  2. چراغ در بازهٔ 0≤t<250\le t<25 سبز است؛ پس در این بازه f(t)=1f(t)=1.

  3. زرد پس از سبز شروع می‌شود و تا زمان 25+5=3025+5=30 ادامه دارد؛ پس برای 25≤t<3025\le t<30 داریم f(t)=2f(t)=2.

  4. قرمز از زمان t=30t=30 آغاز می‌شود و تا زمان 30+15=4530+15=45 ادامه دارد؛ پس برای 30≤t<4530\le t<45 داریم f(t)=3f(t)=3.

  5. همهٔ زمان‌های حقیقی در بازهٔ خواسته‌شده ورودی مجازند؛ بنابراین Df=[0,45)D_f=[0,45). خروجی‌های ممکن فقط کدهای سه رنگ‌اند؛ پس Rf={1,2,3}R_f=\{1,2,3\}.

  6. برای رسم نمودار، روی هر بازه یک پاره‌خط افقی در ارتفاع کد همان رنگ می‌کشیم؛ سر چپ هر پاره‌خط بسته و سر راست آن باز است تا در مرزها به هر زمان فقط یک خروجی نسبت داده شود.

جواب: f(t)={10≤t<25225≤t<30330≤t<45f(t)=\begin{cases}1&0\le t<25\\2&25\le t<30\\3&30\le t<45\end{cases}، با دامنهٔ Df=[0,45)D_f=[0,45) و برد Rf={1,2,3}R_f=\{1,2,3\}. نمودار از سه پاره‌خط افقی در ارتفاع‌های 11، 22 و 33 تشکیل می‌شود که ابتدای هرکدام بسته و انتهای آن باز است.

نکات مهم

  • برای ساختن مدل تابعی، ابتدا ورودی و خروجی را مشخص می‌کنیم و سپس رابطهٔ آن‌ها را مطابق شرایط مسئله می‌نویسیم.
  • دامنه از ورودی‌های معنادار مسئله تشکیل می‌شود؛ زمانِ پیوسته با اعداد حقیقی و شمارهٔ مرحله یا نوبت با اعداد طبیعی مدل می‌شود.
  • اندازه‌گیری در فاصله‌های زمانی برابر و شماره‌گذاری نتایج، راهی برای بررسی تقریبی رفتار یک پدیده است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۴۹ تا ۵۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

کاربردی دیگر از مجموعهٔ اعداد طبیعی

در این درس یاد می‌گیری … چگونه داده‌های زمان‌دار و الگوهای عددی را با دنباله مدل‌سازی کنی، رابطهٔ بازگشتی را از ضابطهٔ تابعی تشخیص بدهی و جمله‌ها و نمودار دنباله را به‌دست آوری.

پیش از شروع

اگر مقدار دارو در بدن بیمار پیوسته تغییر می‌کند، پزشک با آزمایش‌های ساعتی چطور می‌تواند رفتار آن را بررسی کند؟

پزشک به‌جای اندازه‌گیری در تمام لحظه‌ها، مقدار دارو را در زمان‌های مشخص ثبت می‌کند. با شماره‌گذاری آزمایش‌ها، به هر عدد طبیعی یک مقدار نسبت می‌دهیم؛ این همان راهی است که ما را به مفهوم دنباله می‌رساند.

از زمان به شمارهٔ بررسی

از زمان به شمارهٔ بررسی

مقدار دارو در بدن بیمار پیوسته تغییر می‌کند؛ اما لازم نیست پزشک در تمام لحظه‌ها آزمایش بگیرد. او می‌تواند هر ساعت یک بار مقدار دارو را اندازه بگیرد و با مقایسهٔ نتیجه‌ها، تصویری تقریبی از تغییرات آن به دست آورد.

حالا به‌جای ثبت زمان دقیق، آزمایش‌ها را شماره‌گذاری کن: آزمایش اول، دوم، سوم و … . در این نگاه، ورودی ما شمارهٔ آزمایش است و خروجی، مقدار داروی اندازه‌گیری‌شده در همان آزمایش. این شماره‌ها از مجموعهٔ اعداد طبیعی انتخاب می‌شوند.

مثلاً اگر مقدار دارو در سه آزمایش پیاپی کمتر شود، می‌فهمیم مقدارهای ثبت‌شده روند کاهشی دارند؛ اما هنوز نمی‌دانیم بین دو آزمایش دقیقاً چه اتفاقی افتاده است. پس اندازه‌گیری در زمان‌های مشخص، بررسی پدیده را ساده‌تر می‌کند، نه اینکه اطلاعات تمام لحظه‌ها را در اختیارمان بگذارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

شاخص بورس چه می‌گوید؟

شاخص بورس چه می‌گوید؟

وقتی در خبرها می‌شنوی «شاخص بورس بالا رفت»، این عدد چه چیزی را خلاصه می‌کند؟ شاخص کل، ارزش بازار سهام را نسبت به یک مبنا می‌سنجد:

شاخص کل سهام=ارزش جاری بازار سهامارزش پایهٔ سهام×100\text{شاخص کل سهام}=\frac{\text{ارزش جاری بازار سهام}}{\text{ارزش پایهٔ سهام}}\times 100

ارزش جاری بازار از جمعِ «قیمت امروز هر سهم ضرب‌در تعداد سهام آن شرکت در روز بررسی» به‌دست می‌آید. برای ارزش پایه، تعداد سهام همان روز بررسی را در قیمت‌های روز پایه ضرب می‌کنیم و حاصل‌ها را جمع می‌زنیم؛ پس تفاوت اصلی در قیمت‌های مورد استفاده است.

شاخص کل واحد ندارد؛ نه تومان است و نه درصد. همچنین، چون نسبت را در 100100 ضرب کرده‌ایم، شاخص 200200 یعنی نسبت ارزش جاری به ارزش پایه 22 است، نه اینکه ارزش بازار 200200 برابر شده باشد.

برای بررسی وضعیت بازار، باید شاخص را در زمان‌های مختلف مقایسه کنیم. حتی افزایش شاخص هم به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که همهٔ سهام‌داران سود کرده‌اند؛ ممکن است قیمت سهم یک شرکت برخلاف وضعیت کلی بازار کاهش یافته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

هر شماره، یک جمله

هر شماره، یک جمله

صندلی‌های یک سالن را تصور کن: هر صندلی شماره‌ای دارد، اما شمارهٔ صندلی با قدِ کسی که روی آن نشسته یکی نیست! در دنباله هم باید شمارهٔ جایگاه را از مقدار جمله جدا کنیم.

دنباله، تابعی است که ورودی آن یک عدد طبیعی مثل 1,2,3,…1,2,3,\ldots و خروجی آن یک عدد حقیقی است. در این درس، شماره‌گذاری را از 11 شروع می‌کنیم. به خروجیِ جایگاه nn، «جملهٔ nnام» می‌گوییم و آن را با ana_n یا a(n)a(n) نشان می‌دهیم.

مثلاً در دنبالهٔ 4,7,10,13,…4,7,10,13,\ldots، داریم a2=7a_2=7؛ یعنی شمارهٔ جایگاه 22 است، ولی مقدار جمله 77 است.

نکتهٔ مهم: طبیعی بودنِ ورودی‌ها به معنی طبیعی بودنِ جمله‌ها نیست؛ مقدار جمله می‌تواند صفر، منفی یا کسری باشد. همچنین ممکن است چند جایگاه، مقدار یکسانی داشته باشند؛ فقط هر جایگاه باید دقیقاً یک مقدار داشته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

دو راه برای معرفی دنباله

دو راه برای معرفی دنباله

فرض کن می‌خواهی به دوستی بگویی جمله‌های یک دنباله را چگونه پیدا کند. دو راه داری:

راه اول: از جملهٔ قبلی کمک بگیر. برای دنبالهٔ 3,9,27,81,…3,9,27,81,\ldots می‌گویی: «از 33 شروع کن و هر بار جملهٔ قبلی را در 33 ضرب کن.» زبان ریاضی این دستور چنین است:

a1=3,an+1=3ana_1=3,\qquad a_{n+1}=3a_n

این یک رابطهٔ بازگشتی همراه با مقدار آغازین است؛ مثل بالا رفتن از پله‌ها، برای رسیدن به هر جمله از جملهٔ قبلی کمک می‌گیری. اگر فقط بگویی «هر بار سه‌برابر کن»، نقطهٔ شروع معلوم نیست؛ دنباله‌ای که از 22 شروع شود هم همین دستور را اجرا می‌کند، اما جمله‌های دیگری دارد!

راه دوم: مستقیم از شمارهٔ جمله استفاده کن. برای همین دنباله می‌توان نوشت:

an=3na_n=3^n

این ضابطهٔ تابعی است: شمارهٔ جمله را جای nn می‌گذاری و بدون محاسبهٔ جمله‌های قبلی، مقدار آن را پیدا می‌کنی. پس این دو روش، دو دستور متفاوت برای ساختن همان دنباله‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

نموداری از نقطه‌های جدا

نموداری از نقطه‌های جدا

اگر هر روز مقدار پس‌اندازت را ثبت کنی، می‌توانی شمارهٔ روز را روی محور افقی و مقدار پس‌انداز را روی محور عمودی نشان بدهی. برای دنباله هم همین کار را می‌کنیم: شمارهٔ جمله روی محور افقی و مقدار جمله روی محور عمودی قرار می‌گیرد. پس هر جمله، نقطه‌ای به شکل (n,an)(n,a_n) می‌سازد.

مثلاً برای دنبالهٔ an=2n−1a_n=2n-1، سه جملهٔ اول 1,3,51,3,5 هستند؛ بنابراین نقطه‌های (1,1)(1,1)، (2,3)(2,3) و (3,5)(3,5) را مشخص می‌کنیم.

اما یک نکتهٔ مهم: این نقطه‌ها را به هم وصل نمی‌کنیم! دامنهٔ دنباله فقط اعداد طبیعی است؛ جایگاهی مثل n=1.5n=1.5 نداریم. وصل‌کردن نقطه‌ها، به‌اشتباه برای چنین ورودی‌هایی هم مقدار نشان می‌دهد.

حتی اگر نقطه‌های یک دنباله روی یک خط راست قرار بگیرند، نمودار دنباله همان نقطه‌های جداست، نه تمام آن خط.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مثال حل‌شده

دنباله‌ای با جملهٔ اول 22 داریم که هر جملهٔ آن سه برابر جملهٔ پیشین است: 2,6,18,54,…2,6,18,54,\ldots. رابطهٔ بازگشتی و ضابطهٔ تابعی آن را بنویس، جملهٔ پنجم را حساب کن و مختصات نقطهٔ مربوط به آن را در نمودار مشخص کن.

  1. جملهٔ آغازین معلوم است و برای رفتن به جملهٔ بعد در 33 ضرب می‌کنیم؛ پس رابطهٔ بازگشتی کامل برابر است با a1=2a_1=2 و an+1=3ana_{n+1}=3a_n.

  2. جمله‌ها را به شکل ضرب در توان‌های 33 می‌نویسیم: a1=2×30a_1=2\times3^0، a2=2×31a_2=2\times3^1 و a3=2×32a_3=2\times3^2.

  3. توانِ 33 یکی کمتر از شمارهٔ جمله است؛ بنابراین an=2×3n−1a_n=2\times3^{n-1}. برای بررسی، با n=1n=1 همان مقدار آغازین 22 به‌دست می‌آید.

  4. برای جملهٔ پنجم، شمارهٔ آن را جای‌گذاری می‌کنیم: a5=2×34=2×81=162a_5=2\times3^4=2\times81=162.

  5. در نمودار، شمارهٔ جمله روی محور افقی و مقدار آن روی محور عمودی است؛ پس نقطهٔ موردنظر (5,162)(5,162) است و آن را به نقطه‌های دیگر وصل نمی‌کنیم.

جواب: رابطهٔ بازگشتی: a1=2a_1=2 و an+1=3ana_{n+1}=3a_n برای n∈Nn\in\mathbb{N}؛ ضابطهٔ تابعی: an=2×3n−1a_n=2\times3^{n-1}؛ جملهٔ پنجم: a5=162a_5=162؛ نقطهٔ متناظر: (5,162)(5,162).

نکات مهم

  • با شماره‌گذاری نوبت‌های مشاهده، داده‌های زمان‌دار را به‌صورت دنباله بررسی می‌کنیم و در نمونهٔ بورس، تغییرات شاخصِ بدون واحد برای مقایسه اهمیت دارد.
  • دنباله تابعی از اعداد طبیعی به اعداد حقیقی است و نمودارش از نقطه‌های جداگانهٔ (n,an)(n,a_n) تشکیل می‌شود.
  • رابطهٔ بازگشتی همراه مقدار آغازین، جمله‌ها را از جمله‌های قبلی می‌سازد، اما ضابطهٔ تابعی هر جمله را مستقیماً از شمارهٔ آن به‌دست می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵۵ تا ۵۷ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رسم نمودار دنباله

در این درس یاد می‌گیری نمودار دنباله را از روی جمله‌ها و فرمول آن رسم کنی و با توجه به معنای ورودی‌ها، نمودارهای گسسته را از مدل‌های دارای ورودی پیوسته تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر چند نقطهٔ نمودار یک دنباله روی یک خط راست باشند، آیا باید آن‌ها را به هم وصل کنیم؟

نه؛ در نمودار دنباله فقط شماره‌های طبیعی جایگاه دارند و بین دو شمارهٔ پیاپی، جملهٔ دیگری نداریم. پس حتی اگر نقطه‌ها روی یک خط راست باشند، نمودار دنباله را به‌صورت نقطه‌های جدا رسم می‌کنیم.

هر جمله، یک نقطه

هر جمله، یک نقطه

اگر نقطه‌های نمودار یک دنباله روی یک خط راست باشند، آیا باید آن‌ها را به هم وصل کنیم؟ نه؛ چون بین شماره‌های جمله‌ها، ورودی دیگری نداریم.

دنباله تابعی است که ورودی‌هایش شماره‌های طبیعیِ جمله‌ها هستند؛ در این درس از n=1n=1 شروع می‌کنیم. روی محور افقی، شمارهٔ جمله یعنی nn و روی محور عمودی، مقدار آن یعنی ana_n را نشان می‌دهیم. پس هر جمله با یک نقطه به شکل (n,an)(n,a_n) نمایش داده می‌شود.

مثلاً اگر تعداد کتاب‌هایی را که در پایان هر هفته خوانده‌ای ثبت کنی، هر نقطه به یک هفتهٔ مشخص مربوط است؛ فاصلهٔ میان شمارهٔ دو هفته، شمارهٔ تازه‌ای نیست.

در نمودار دنباله هم ورودی‌ای مثل n=1.5n=1.5 نداریم. بنابراین، نقطه‌ها را به هم وصل نمی‌کنیم؛ حتی اگر همگی روی یک خط راست قرار بگیرند. وصل‌کردن آن‌ها، به‌اشتباه برای ورودی‌های بین دو شماره هم مقدار نشان می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

از فرمول تا نمودار

از فرمول تا نمودار

برای رسم نمودار، اول باید مقدار چند جمله را پیدا کنیم. راهِ محاسبه به نوع فرمول بستگی دارد:

  • ضابطهٔ مستقیم: شمارهٔ جمله را به‌جای nn می‌گذاریم؛ یعنی برای پیدا کردن یک جمله، لازم نیست جمله‌های قبلی را بدانیم.
  • فرمول بازگشتی: از جملهٔ آغازین شروع می‌کنیم و با دستور داده‌شده، جمله‌های بعدی را یکی‌یکی می‌سازیم؛ درست مثل بازی‌ای که هر حرکتش به جای قبلی وابسته است.

مثلاً در an+1=13ana_{n+1}=\frac{1}{3}a_n با a1=9a_1=9، هر جمله یک‌سوم جملهٔ قبلی است. پس جمله‌ها با 9,3,1,…9,3,1,\ldots آغاز می‌شوند. برای نمودار، این مقدارها را به نقطه‌های (1,9)(1,9)، (2,3)(2,3) و (3,1)(3,1) تبدیل می‌کنیم.

مسیر کار را به خاطر بسپار: فرمول ← جمله‌ها ← نقطه‌های نمودار. در هر نقطه، شمارهٔ جمله روی محور افقی و مقدار جمله روی محور عمودی قرار می‌گیرد؛ نقطه‌ها را هم به یکدیگر وصل نمی‌کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

نمودار در یک مسئلهٔ واقعی

نمودار در یک مسئلهٔ واقعی

فرض کن می‌خواهی بدانی با بیشتر شدن مصرف آب، آب‌بها چگونه تغییر می‌کند. در مدل ساده‌شدهٔ کتاب، اول باید طبقهٔ مصرف را پیدا کنی؛ چون هزینهٔ هر متر مکعب در همهٔ طبقه‌ها یکسان نیست. این جدول برای تمرین است، نه محاسبهٔ قبض با تعرفه‌های امروز.

اگر میانگین مصرف را با xx و هزینهٔ هر متر مکعب در طبقهٔ مربوط را با cc نشان دهیم، آب‌بها برابر است با:

B(x)=cxB(x)=cx

مثلاً در بازهٔ 20≤x<2520\leq x<25، هزینهٔ هر متر مکعب 54005400 ریال است؛ پس بخش مربوط به این بازه از نمودار، روی خط B(x)=5400xB(x)=5400x قرار می‌گیرد. فقط همان بخشِ داخل بازه را رسم می‌کنیم، نه تمام خط را.

به علامت‌های مرزی دقت کن: مصرفِ دقیقاً 2525 متر مکعب دیگر در این طبقه نیست و وارد طبقهٔ بعد می‌شود. بنابراین، با عبور از مرز طبقه‌ها، نرخ عوض می‌شود و نمودار آب‌بها در این مدل پرش دارد؛ قرار نیست بخش‌های آن را به هم وصل کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

ورودیِ شمارشی یا پیوسته؟

ورودیِ شمارشی یا پیوسته؟

پیش از انتخاب دامنه، از خودت بپرس: ورودی این مدل چیست؟ آیا مقدارهای بین دو عدد هم معنا دارند؟

اگر ورودی، شمارهٔ جملهٔ دنباله باشد، فقط عددهای طبیعی مثل 11، 22 و 33 را می‌پذیریم؛ «جملهٔ شمارهٔ 2.52.5» نداریم! پس نمودار دنباله از نقطه‌های جدا تشکیل می‌شود.

اما اگر ورودی، ارتفاع از سطح زمین باشد، ارتفاعی مثل 2.52.5 کیلومتر هم معنا دارد. برای مدل دما از سطح زمین تا ارتفاع 1515 کیلومتر، ورودی می‌تواند هر عدد حقیقی در بازهٔ [0,15][0,15] باشد؛ نه فقط ارتفاع‌های صحیح.

یک مثال روزمره: اگر مصرف آب را ماه‌به‌ماه ثبت کنی، ورودی شمارهٔ ماه است و حالت شمارشی دارد؛ ولی اگر ورودیِ مدل آب‌بها مقدار مصرف آب باشد، مقدار اعشاری هم پذیرفته می‌شود و ورودی پیوسته است.

پس معنای ورودی تعیین‌کننده است، نه نام موضوع. همچنین پیوسته‌بودن ورودی به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که نمودار بدون پرش باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

مثال حل‌شده

دنباله‌ای با a1=1a_1=1 و an+1=an+na_{n+1}=a_n+n داده شده است. پنج جملهٔ نخست را پیدا کن و مشخص کن برای رسم نمودار آن چه نقطه‌هایی باید رسم شوند.

  1. جملهٔ اول داده شده است: a1=1a_1=1.

  2. با قرار دادن n=1n=1 در رابطهٔ بازگشتی داریم: a2=a1+1=1+1=2a_2=a_1+1=1+1=2.

  3. برای جملهٔ سوم، n=2n=2 می‌گذاریم: a3=a2+2=2+2=4a_3=a_2+2=2+2=4.

  4. دو جملهٔ بعدی را به همین روش می‌یابیم: a4=a3+3=4+3=7a_4=a_3+3=4+3=7 و a5=a4+4=7+4=11a_5=a_4+4=7+4=11.

  5. شمارهٔ هر جمله را روی محور افقی و مقدار آن را روی محور عمودی می‌گذاریم؛ پس نقطه‌های (1,1)(1,1)، (2,2)(2,2)، (3,4)(3,4)، (4,7)(4,7) و (5,11)(5,11) به دست می‌آیند.

  6. نقطه‌ها را به هم وصل نمی‌کنیم، چون ورودی‌های این دنباله شماره‌های طبیعی‌اند و بین دو شمارهٔ پیاپی ورودی دیگری نداریم.

جواب: پنج نقطهٔ نخست نمودار عبارت‌اند از (1,1)(1,1)، (2,2)(2,2)، (3,4)(3,4)، (4,7)(4,7) و (5,11)(5,11)؛ این نقطه‌ها جدا از هم رسم می‌شوند.

نکات مهم

  • در نمودار دنباله، هر جمله نقطه‌ای به شکل (n,an)(n,a_n) است و نقطه‌ها را به هم وصل نمی‌کنیم.
  • برای رسم نمودار از روی ضابطه یا رابطهٔ بازگشتی، ابتدا جمله‌ها را می‌یابیم؛ در مدل آب‌بها نیز ابتدا طبقهٔ مصرف و سپس حاصل‌ضرب مصرف در نرخ همان طبقه را تعیین می‌کنیم.
  • گسسته یا پیوسته بودن ورودی را از معنای آن تشخیص می‌دهیم، نه از صحیح یا اعشاری بودن خروجی.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۵۷ تا ۶۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تمرین

در این درس یاد می‌گیری از جدول، نمودار و موقعیت‌های واقعی مدل تابعی یا دنباله‌ای بسازی، دامنه را درست انتخاب کنی و جمله‌های دنباله را با ضابطهٔ صریح یا رابطهٔ بازگشتی به‌دست آوری.

پیش از شروع

اگر مصرف آب خانه فقط کمی بیشتر شود، آیا ممکن است مبلغ آب‌بها ناگهان جهش کند؟

بله؛ در مدل ساده‌شدهٔ این تمرین، با ورود مصرف به طبقهٔ بعدی، نرخ هر متر مکعب برای تمام مصرف تغییر می‌کند. پس برای محاسبهٔ آب‌بها، تنها دانستن مقدار مصرف کافی نیست؛ باید طبقهٔ آن را هم درست تشخیص بدهی.

از موقعیت واقعی تا تابع

از موقعیت واقعی تا تابع

آیا کمی بیشتر مصرف‌کردن آب می‌تواند مبلغ قبض را ناگهان بالا ببرد؟ در مدل ساده‌شدهٔ این تمرین، بله؛ چون با عبور از مرز یک طبقهٔ مصرف، نرخِ مربوط به کل مصرف تغییر می‌کند.

اگر مصرف را با xx نشان دهیم، ابتدا بازه‌ای را پیدا می‌کنیم که xx در آن قرار دارد. سپس نرخ همان بازه را در مصرف ضرب می‌کنیم:

B(x)=r(x)×xB(x)=r(x)\times x

اینجا B(x)B(x) آب‌بها و r(x)r(x) نرخ هر مترمکعب در طبقهٔ مصرف است. این مدل، هزینه را برای بخش‌های جداگانهٔ مصرف جمع نمی‌کند. همچنین به علامت‌های مرزی دقت کن: مصرف 20 m320\,\mathrm{m^3} در بازهٔ 20≤x<2520\le x<25 است، نه بازهٔ قبلی.

برای تعیین دامنه هم باید بپرسیم: «ورودی چه معنایی دارد؟» مصرف آب اندازه‌گیری می‌شود و می‌تواند اعشاری باشد؛ پس در این مدل، دامنه x∈[0,+∞)x\in[0,+\infty) است. اما اگر ورودی تعداد واحدهای مسکونی باشد، عدد کسری معنا ندارد. بنابراین واقعی‌بودن یک موقعیت، به‌تنهایی تعیین نمی‌کند که دامنه پیوسته باشد یا گسسته؛ معنای ورودی تعیین‌کننده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

از خط تا دنباله

از خط تا دنباله

فرض کن هر ساعت، مسافت حرکت یک دوچرخه‌سوار را ثبت می‌کنی. اگر سرعتش ثابت باشد، با گذشت هر ساعت مقدار ثابتی به مسافت اضافه می‌شود. در یک مدل خطی هم شیب نشان می‌دهد با یک واحد افزایش ورودی، خروجی چقدر تغییر می‌کند.

در تابع y=4x−1y=4x-1، شیب برابر 44 است؛ یعنی هر بار که ورودی یک واحد بیشتر شود، خروجی 44 واحد افزایش می‌یابد.

حالا اگر ورودی را فقط از شماره‌های جمله‌ها، یعنی n=1,2,3,…n=1,2,3,\ldots انتخاب کنیم، دنبالهٔ an=4n−1a_n=4n-1 ساخته می‌شود. نمودار دنباله فقط نقطه‌های متناظر با این شماره‌هاست؛ نقطه‌ها روی خط قرار دارند، اما نباید آن‌ها را به هم وصل کنیم، چون شمارهٔ جمله نمی‌تواند مثلاً 1.51.5 باشد.

همین افزایش ثابت، ارتباط شیب با رابطهٔ بازگشتی را روشن می‌کند: برای رفتن از هر جمله به جملهٔ بعد، کافی است شیب را به آن اضافه کنیم؛ پس در این دنباله an+1=an+4a_{n+1}=a_n+4 است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

دو راه برای یافتن جمله‌ها

دو راه برای یافتن جمله‌ها

فرض کن می‌خواهی به طبقه‌ای از یک ساختمان برسی: گاهی می‌توانی مستقیم با آسانسور بروی؛ گاهی باید پله‌ها را یکی‌یکی طی کنی. برای پیدا کردن جمله‌های دنباله هم دو راه داریم.

ضابطهٔ صریح شمارهٔ جمله را می‌گیرد و مقدار همان جمله را می‌دهد. مثلاً در an=3na_n=3^n، برای یافتن a2a_2 کافی است به‌جای nn، عدد 22 بگذاریم؛ نیازی به محاسبهٔ جملهٔ اول نداریم. دقت کن که nn شمارهٔ جمله است، نه مقدار آن.

اما رابطهٔ بازگشتی دستور ساختن جملهٔ تازه از جمله‌های قبلی است. در an+1=13ana_{n+1}=\frac{1}{3}a_n، هر جمله از تقسیم جملهٔ قبلی بر 33 به‌دست می‌آید. پس باید مقدار آغازین، مثلاً a1=−2a_1=-2، را هم بدانیم و از آن جلو برویم.

تعداد مقدارهای آغازین به قانون بستگی دارد: اگر هر جمله از سه جملهٔ قبلی ساخته شود، معمولاً باید سه جملهٔ اول را داشته باشیم. بنابراین پیش از محاسبه بپرس: «می‌توانم مستقیم جای‌گذاری کنم، یا باید از جمله‌های قبلی کمک بگیرم؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

انتخاب قانون در هر گام

انتخاب قانون در هر گام

گاهی قانون یک دنباله به زوج یا فرد بودن شمارهٔ جمله بستگی دارد؛ مثل مسیری که در هر دوراهی باید تابلوی همان نقطه را بخوانی.

در رابطهٔ زیر، برای ساختن جملهٔ بعد باید اول زوج یا فرد بودن nn را بررسی کنی:

an+1={12ann زوج3an+1n فردa_{n+1}=\begin{cases}\frac{1}{2}a_n & n\text{ زوج}\\3a_n+1 & n\text{ فرد}\end{cases}

نکتهٔ مهم این است که شرط به شمارهٔ جملهٔ فعلی، یعنی nn مربوط است؛ نه به مقدار ana_n و نه به شمارهٔ جملهٔ بعد. اما در یک ضابطهٔ صریحِ چندبخشی، شرط را برای شمارهٔ همان جمله‌ای بررسی می‌کنیم که می‌خواهیم پیدا کنیم.

تکرار یک قانون کاربرد دیگری هم دارد: تقریب جذر. در روش بابلی، برای عدد مثبت kk از a1=ka_1=k شروع می‌کنیم و هر بار قانون زیر را تکرار می‌کنیم:

an+1=12(an+kan)a_{n+1}=\frac{1}{2}\left(a_n+\frac{k}{a_n}\right)

یعنی مقدار فعلی و حاصل تقسیم kk بر آن را میانگین می‌گیریم. با تکرار این کار، جمله‌ها به k\sqrt{k} نزدیک می‌شوند. اینجا قانون عوض نمی‌شود؛ خروجی هر گام، ورودی گام بعدی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

مدل‌سازی گام‌به‌گام

مدل‌سازی گام‌به‌گام

فرض کن هر سال بخشی از آلودگی یک دریاچه پاک می‌شود، اما دوباره مقداری آلودگی وارد آن می‌شود. برای مدل‌سازی، باید این دو تغییر را جدا ببینی: چه مقدار باقی می‌ماند و چه مقدار اضافه می‌شود؟

در مسئلهٔ دریاچه، سالانه 10%10\% آلودگی خنثی می‌شود؛ پس 90%90\% آن باقی می‌ماند. با ورود سالانهٔ 1515 تن آلودگی تازه، مدل چنین است:

Pn+1=0.9Pn+15,P1=250P_{n+1}=0.9P_n+15,\qquad P_1=250

در این مدل، نخست باقی‌ماندهٔ آلودگی قبلی را حساب می‌کنیم و سپس ورودی تازه را می‌افزاییم؛ نه اینکه آلودگی تازه را هم در همان مرحله کاهش دهیم.

شمارهٔ ثبت با زمان سپری‌شده یکی نیست. چون P1P_1 مقدار امروز است، P2P_2 مربوط به یک سال بعد و P3P_3 مربوط به دو سال بعد است.

در گزارش ساعتی قطار هم همین دقت لازم است: اگر ثبت نخست لحظهٔ حرکت باشد، ثبت دوم یک ساعت بعد است. پیش از نوشتن مدل، همیشه بپرس: «ثبت نخست چه زمانی است و فاصلهٔ دو ثبت چقدر است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

مثال حل‌شده

دریاچه‌ای اکنون 250 t250\,\mathrm{t} آلودگی دارد. هر سال 10%10\% از آلودگی موجود خنثی می‌شود و سپس 15 t15\,\mathrm{t} آلودگی تازه وارد می‌شود. اگر P1=250P_1=250 باشد، رابطهٔ بازگشتی را بنویس و آلودگی دو سال بعد را پیدا کن.

  1. پس از خنثی‌شدن سالانه، 90%90\% آلودگی قبلی باقی می‌ماند؛ بنابراین مقدار باقی‌مانده از PnP_n برابر 0.9Pn0.9P_n است.

  2. آلودگی تازه را اضافه می‌کنیم؛ پس مدل برابر است با Pn+1=0.9Pn+15P_{n+1}=0.9P_n+15، با مقدار آغازین P1=250P_1=250.

  3. یک سال بعد را حساب می‌کنیم: P2=0.9×250+15=240P_2=0.9\times250+15=240.

  4. دو سال بعد، جملهٔ سوم است: P3=0.9×240+15=231P_3=0.9\times240+15=231. پس مقدار آلودگی برابر 231 t231\,\mathrm{t} خواهد بود.

جواب: رابطهٔ مدل Pn+1=0.9Pn+15P_{n+1}=0.9P_n+15 با مقدار آغازین P1=250P_1=250 است و آلودگی دریاچه پس از دو سال به 231 t231\,\mathrm{t} می‌رسد.

نکات مهم

  • در مدل‌سازی تابعی، دامنه را از معنای ورودی انتخاب می‌کنیم و اگر قانون چندبخشی باشد، مرز بازه‌ها را دقیق بررسی می‌کنیم.
  • با محدودکردن ورودی یک تابع خطی به شماره‌های طبیعی، نقطه‌های یک دنباله به‌دست می‌آیند و شیب خط، اختلاف جمله‌های پیاپی را نشان می‌دهد.
  • در ضابطهٔ صریح، شمارهٔ جمله را جای‌گذاری می‌کنیم؛ در رابطهٔ بازگشتی، از مقدارهای آغازین پیش می‌رویم و در هر گام، شرط قانون و شمارهٔ زمان را بررسی می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۶۱ تا ۶۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۲: دنباله‌های حسابی

در این درس یاد می‌گیری دنبالهٔ حسابی را تشخیص بدهی، جملهٔ عمومی و ارتباط آن با خط را توضیح بدهی و با محاسبهٔ تعداد و مجموع جمله‌ها، مسئله‌هایی مانند حفاری چاه‌های قنات را حل کنی.

پیش از شروع

چطور می‌شود بدون نوشتن عمق تک‌تک چاه‌های یک قنات، هم تعداد چاه‌ها را پیدا کرد و هم مجموع عمق آن‌ها را؟

اگر عمق چاه‌ها هر بار به‌اندازه‌ای ثابت کم شود، با یک دنبالهٔ حسابی روبه‌رو هستیم. این نظم کمک می‌کند با چند داده، تعداد چاه‌ها و مجموع عمق آن‌ها را حساب کنیم؛ درست مثل یک میان‌بُر ریاضی برای برنامه‌ریزی حفاری.

قدم‌های ثابت

قدم‌های ثابت

فرض کن هر هفته مبلغ یکسانی به پس‌اندازت اضافه می‌کنی. مقدار پس‌اندازت با قدم‌هایی ثابت تغییر می‌کند؛ این همان ویژگی اصلی دنبالهٔ حسابی است.

برای تشخیص دنبالهٔ حسابی، از هر جمله، جملهٔ قبلی را کم کن. اگر همهٔ اختلاف‌ها برابر باشند، دنباله حسابی است. این مقدار ثابت را «اختلاف مشترک» می‌نامیم و با dd نشان می‌دهیم. ترتیب تفریق مهم است: جملهٔ بعدی منهای جملهٔ قبلی، نه برعکس!

علامت dd جهت تغییر جمله‌ها را مشخص می‌کند:

  • اگر d>0d>0 باشد، جمله‌ها بیشتر می‌شوند؛ مثل 2,5,8,11,…2,5,8,11,\ldots.
  • اگر d<0d<0 باشد، جمله‌ها کمتر می‌شوند؛ مثل 4,1,−2,−5,…4,1,-2,-5,\ldots.
  • اگر d=0d=0 باشد، همهٔ جمله‌ها برابرند؛ مثل 7,7,7,7,…7,7,7,7,\ldots.

پس «اضافه‌کردن یک عدد ثابت» همیشه به معنی بزرگ‌ترشدن نیست؛ اضافه‌کردن عدد منفی، جملهٔ بعدی را کوچک‌تر می‌کند. همچنین، فقط برابر بودن یک یا دو اختلاف کافی نیست؛ این نظم باید در سراسر دنباله برقرار باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

جملهٔ دلخواه، بدون شمردن

جملهٔ دلخواه، بدون شمردن

اگر بخواهی جمله‌ای دور از ابتدای یک دنبالهٔ حسابی را پیدا کنی، لازم نیست همهٔ جمله‌های قبلی را بنویسی. کافی است تعداد «قدم‌ها» را بشماری!

از جملهٔ اول تا جملهٔ دوم، یک قدم داریم؛ تا جملهٔ سوم، دو قدم. پس برای رسیدن از جملهٔ اول به جملهٔ nnام، باید n−1n-1 قدم برداریم. در هر قدم هم مقدار dd، یعنی اختلاف مشترک، اضافه می‌شود:

an=a1+(n−1)da_n=a_1+(n-1)d

در این رابطه، a1a_1 مقدار شروع است، nn شمارهٔ جمله و ana_n مقدار جملهٔ موردنظر است. مثلاً اگر هر هفته مبلغ ثابتی به پس‌اندازت اضافه کنی، برای رسیدن از موجودی پایان هفتهٔ اول به موجودی پایان هفتهٔ پنجم، چهار بار افزایش هفتگی را حساب می‌کنی، نه پنج بار.

یادت بماند: تعداد قدم‌ها یکی کمتر از شمارهٔ جمله است؛ چون مقدار جملهٔ اول از همان ابتدا در فرمول آمده است. اگر dd منفی باشد هم همین رابطه برقرار است؛ هر قدم، مقدار جمله را کمتر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

ریاضی در دل قنات

ریاضی در دل قنات

قنات نمونه‌ای از پیوند ریاضی با زندگی است: آب در کانالی با شیب ملایم، به کمک گرانش حرکت می‌کند و برای انتقالش پمپ لازم نیست. چاه‌های کمکی هم برای بیرون‌آوردن خاک، رساندن هوا و تعمیر کانال حفر می‌شوند.

در مسئلهٔ کتاب، شیب ثابت زمین و فاصله‌های یکسان چاه‌ها باعث می‌شود عمق چاه‌ها هر بار به یک اندازه کم شود. اگر مادرچاه را جملهٔ اول بگیریم، عمق‌ها برحسب متر چنین‌اند:

a1=30,a2=29.5,a3=29,…a_1=30,\quad a_2=29.5,\quad a_3=29,\quad\ldots

پس اختلاف مشترک d=−0.5d=-0.5 است؛ علامت منفی یعنی چاه‌ها به‌ترتیب کم‌عمق‌تر می‌شوند. برای مدل‌کردن عمق چاه شمارهٔ nn می‌نویسیم:

an=30+(n−1)(−0.5)a_n=30+(n-1)(-0.5)

حواست به نقطهٔ شروع شمارش باشد: در این مدل، مادرچاه هم یک چاه است و شمارهٔ اول را دارد؛ بنابراین شمارهٔ آخرین چاه، تعداد کل چاه‌هاست. مثل شمردن ایستگاه‌های یک مسیر، تعداد فاصله‌های میان چاه‌ها یکی کمتر از تعداد خود چاه‌هاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

نقطه‌هایی روی یک خط

نقطه‌هایی روی یک خط

اگر شمارهٔ هر جمله را روی محور افقی و مقدار آن را روی محور عمودی بگذاریم، هر جمله با نقطهٔ (n,an)(n,a_n) نمایش داده می‌شود. در دنبالهٔ حسابی، با یک واحد افزایش شمارهٔ جمله، مقدار جمله همیشه به اندازهٔ dd تغییر می‌کند؛ پس نقطه‌ها روی خطی با شیب dd قرار می‌گیرند.

این ارتباط را در فرمول هم می‌بینیم:

an=a1+(n−1)d=dn+(a1−d)a_n=a_1+(n-1)d=dn+(a_1-d)

این ضابطه شبیه معادلهٔ خط y=mx+by=mx+b است و ضریب nn، یعنی dd، نقش شیب را دارد.

اما یک تفاوت مهم داریم: شمارهٔ جمله فقط یکی از عددهای 1,2,3,…1,2,3,\ldots است. مثلاً در دنبالهٔ تعداد صندلی‌های ردیف‌های سالن، «ردیف دو و نیم» نداریم! بنابراین نمودار دنباله نقطه‌های جدا از هم است، نه یک خط پیوسته. خطی که از این نقطه‌ها می‌گذرد، ارتباط آن‌ها را نشان می‌دهد؛ نقطه‌های بینشان عضو نمودار دنباله نیستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

جمع سریع جمله‌ها

جمع سریع جمله‌ها

برای پیدا کردن مجموع عمق چاه‌های قنات، لازم نیست عمق‌ها را یکی‌یکی جمع کنی. از نظم دنباله کمک بگیر!

مجموع را با SnS_n نشان بده و تصور کن جمله‌ها را دو بار می‌نویسی: یک بار از اول به آخر و یک بار برعکس. حالا جمله‌های روبه‌روی هم را جمع کن. در هر ستون، مجموع برابر a1+ana_1+a_n است؛ چون هرقدر جملهٔ ردیف اول بزرگ‌تر شود، جملهٔ روبه‌رو به همان اندازه کوچک‌تر می‌شود.

پس nn ستون با مجموع یکسان داریم، اما مجموع اصلی را دو بار حساب کرده‌ایم:

2Sn=n(a1+an)2S_n=n(a_1+a_n)

با نصف‌کردن، می‌رسیم به:

Sn=n2(a1+an)S_n=\frac{n}{2}(a_1+a_n)

یعنی تعداد جمله‌ها × میانگین جملهٔ اول و آخر. این روش برای جمع تعداد صندلی‌های ردیف‌های یک سالن هم کاربرد دارد، اگر تعداد صندلی‌ها در هر ردیف به اندازه‌ای ثابت تغییر کند.

حتی اگر تعداد جمله‌ها فرد باشد، فرمول درست است؛ چون روش ما بر نوشتن دو نسخه از مجموع تکیه دارد، نه زوج‌بودن تعداد جمله‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

مثال حل‌شده

عمق مادرچاهی 30 متر30\ \text{متر} است. عمق میلهٔ اول 29.5 متر29.5\ \text{متر} است و عمق هر میله نسبت به قبلی 0.5 متر0.5\ \text{متر} کاهش می‌یابد. اگر عمق آخرین میله 1.5 متر1.5\ \text{متر} باشد، با احتساب مادرچاه چند چاه داریم و مجموع عمق آن‌ها چقدر است؟

  1. مادرچاه را جملهٔ اول می‌گیریم؛ پس a1=30a_1=30، اختلاف مشترک d=−0.5d=-0.5 و جملهٔ آخر an=1.5a_n=1.5 است.

  2. برای یافتن تعداد چاه‌ها، داده‌ها را در فرمول جملهٔ عمومی می‌گذاریم: 1.5=30+(n−1)(−0.5)1.5=30+(n-1)(-0.5).

  3. معادله را حل می‌کنیم: −28.5=−0.5(n−1)-28.5=-0.5(n-1)، پس n−1=57n-1=57 و n=58n=58؛ یعنی مادرچاه و 5757 میله داریم.

  4. برای مجموع عمق‌ها، از تعداد چاه‌ها و عمق اولین و آخرین چاه استفاده می‌کنیم: S58=582(30+1.5)S_{58}=\frac{58}{2}(30+1.5).

  5. حساب می‌کنیم: S58=29×31.5=913.5S_{58}=29\times31.5=913.5؛ بنابراین مجموع عمق چاه‌ها 913.5 متر913.5\ \text{متر} است.

جواب: با احتساب مادرچاه، 5858 چاه حفر شده و مجموع عمق آن‌ها 913.5 متر913.5\ \text{متر} است.

نکات مهم

  • در دنبالهٔ حسابی، اختلاف جمله‌های متوالی عدد ثابت dd است و علامت آن، افزایشی، کاهشی یا ثابت‌بودن دنباله را مشخص می‌کند.
  • جملهٔ عمومی an=a1+(n−1)da_n=a_1+(n-1)d است و نقاط نمودار آن، با شماره‌های طبیعی جمله‌ها، روی خطی با شیب dd قرار می‌گیرند.
  • برای جمع‌کردن nn جملهٔ اول دنبالهٔ حسابی از Sn=n2(a1+an)S_n=\frac{n}{2}(a_1+a_n) استفاده می‌کنیم و در مدل‌سازی باید روشن کنیم چه چیزی جملهٔ اول است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۶۹ تا ۷۱ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مجموع n جملهٔ اول یک دنبالهٔ حسابی

در این درس یاد می‌گیری مجموع جمله‌های یک دنبالهٔ حسابی را با دو شکل فرمول آن حساب کنی و وقتی مجموع معلوم است، تعداد جمله‌ها را به دست آوری.

پیش از شروع

اگر عمق چاه‌های یک قنات با نظمی ثابت کم شود، چطور می‌توانیم مجموع عمق همهٔ چاه‌ها را بدون جمع‌کردن تک‌تک آن‌ها پیدا کنیم؟

می‌توانیم عمق‌ها را یک بار از اول به آخر و یک بار برعکس بنویسیم و دو ردیف را با هم جمع کنیم. در هر ستون، مجموع یکسانی به دست می‌آید؛ همین ویژگی، راه میان‌بری برای محاسبهٔ مجموع می‌سازد.

دو ردیف، یک میان‌بُر

دو ردیف، یک میان‌بُر

برای جمع‌کردن عمق چاه‌های قنات، لازم نیست همهٔ عددها را یکی‌یکی جمع کنی. مجموع را S58S_{58} بنام و همان عددها را در دو جهت بنویس:

S58=30+29.5+29+⋯+2+1.5S_{58}=30+29.5+29+\cdots+2+1.5
S58=1.5+2+2.5+⋯+29.5+30S_{58}=1.5+2+2.5+\cdots+29.5+30

حالا جمله‌های روبه‌روی هم را جمع کن. در ستون اول داریم 30+1.5=31.530+1.5=31.5 و در ستون دوم، 29.5+2=31.529.5+2=31.5. چرا حاصل عوض نمی‌شود؟ چون هر بار که عددِ ردیف بالا به‌اندازهٔ 0.50.5 کم می‌شود، عددِ ردیف پایین به همان اندازه زیاد می‌شود.

پس مجموع هر ستون برابر مجموع جملهٔ اول و آخر است. از طرفی، هر ردیف به‌تنهایی برابر S58S_{58} است؛ بنابراین با جمع‌کردن دو ردیف، دو برابر مجموع را داریم:

2S58=58×31.52S_{58}=58\times31.5

برای رسیدن به مجموع اصلی، باید حاصل را نصف کنیم. این میان‌بُر برای هر دنبالهٔ حسابی کار می‌کند؛ حتی اگر تعداد جمله‌ها فرد باشد، چون دو نسخهٔ کامل از دنباله را زیر هم نوشته‌ایم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

دو شکل از یک فرمول

دو شکل از یک فرمول

حالا که میان‌بُر جمع‌کردن را شناختی، کافی است ببینی چه اطلاعاتی در اختیار داری. نماد SnS_n یعنی مجموع nn جملهٔ اول دنباله؛ نه فقط مقدار جملهٔ آخر!

اگر جملهٔ اول، جملهٔ آخر و تعداد جمله‌ها معلوم باشند، از این رابطه استفاده کن:

Sn=n2(a1+an)S_n=\frac{n}{2}(a_1+a_n)

اما گاهی به‌جای جملهٔ آخر، اختلاف مشترک یعنی dd را می‌دانیم. چون در دنبالهٔ حسابی داریم an=a1+(n−1)da_n=a_1+(n-1)d، می‌توانیم همین عبارت را جای جملهٔ آخر بگذاریم:

Sn=n2(2a1+(n−1)d)S_n=\frac{n}{2}\left(2a_1+(n-1)d\right)

این‌ها دو شکل از یک فرمول‌اند، نه دو روش بی‌ارتباط. مثلاً برای مجموع صندلی‌های چند ردیف، اگر تعداد صندلی‌های ردیف اول و آخر معلوم باشد، شکل اول آماده‌تر است؛ اگر مقدار افزایش صندلی‌ها در هر ردیف معلوم باشد، شکل دوم راحت‌تر است. هر دو، با اطلاعات درست، یک مجموع می‌دهند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

اول تعداد و جملهٔ آخر

اول تعداد و جملهٔ آخر

قبل از استفاده از فرمول مجموع، دو سؤال از خودت بپرس: چند جمله داریم؟ آخرین جمله چه مقداری دارد؟ این دو پاسخ لزوماً یکی نیستند!

مثلاً در «مجموع سی جملهٔ اول اعداد فرد»، تعداد جمله‌ها n=30n=30 است؛ اما این به معنی a30=30a_{30}=30 نیست. عدد 3030 شمارهٔ جمله را نشان می‌دهد، نه مقدار آن را. اعداد فرد از 11 شروع می‌شوند و اختلاف مشترکشان d=2d=2 است؛ پس جملهٔ آخر را باید با رابطهٔ a30=1+(30−1)×2a_{30}=1+(30-1)\times2 پیدا کنیم و سپس سراغ فرمول مجموع برویم.

گاهی برعکس، مقدار جملهٔ آخر داده شده، اما تعداد جمله‌ها معلوم نیست. در این حالت، ابتدا از رابطهٔ an=a1+(n−1)da_n=a_1+(n-1)d، مقدار nn را پیدا می‌کنیم.

پس پیش از جای‌گذاری، اطلاعاتت را با برچسب‌های a1a_1، dd، nn و ana_n بنویس؛ این کار جلوی اشتباه گرفتن شمارهٔ جمله با مقدار جمله را می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

از مجموع به تعداد

از مجموع به تعداد

تا اینجا تعداد جمله‌ها را می‌دانستیم و مجموع را پیدا می‌کردیم؛ اما گاهی مجموع معلوم است و تعداد را می‌خواهیم. مثلاً در طراحی سالن سینما، تعداد کل صندلی‌ها مشخص است و باید تعداد ردیف‌ها را پیدا کنیم.

اگر تعداد صندلی‌های ردیف‌ها یک دنبالهٔ حسابی باشد، تعداد ردیف‌ها همان nn است. اطلاعات مسئله، یعنی SnS_n، a1a_1 و dd را در رابطهٔ زیر می‌گذاریم:

Sn=n2(2a1+(n−1)d)S_n=\frac{n}{2}\left(2a_1+(n-1)d\right)

این بار فرمول به معادله‌ای با مجهول nn تبدیل می‌شود. برای ساده‌کردن، دو طرف را در 22 ضرب می‌کنیم و پرانتز را باز می‌کنیم:

dn2+(2a1−d)n−2Sn=0dn^2+(2a_1-d)n-2S_n=0

حالا معادله را حل می‌کنیم، اما هر ریشه‌ای پاسخ مسئله نیست! تعداد ردیف‌ها باید عددی صحیح و مثبت باشد؛ ریشهٔ منفی یا غیرصحیح پذیرفتنی نیست. در پایان نیز تعداد به‌دست‌آمده را در فرمول مجموع می‌گذاریم تا مطمئن شویم همان مجموع خواسته‌شده حاصل می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

مثال حل‌شده

در یک سالن سینما، ردیف اول 1515 صندلی دارد و هر ردیف نسبت به ردیف قبلی 33 صندلی بیشتر دارد. برای آنکه مجموع صندلی‌ها 870870 باشد، سالن باید چند ردیف داشته باشد؟

  1. تعداد صندلی‌های ردیف‌ها دنباله‌ای حسابی است؛ پس a1=15a_1=15، d=3d=3 و Sn=870S_n=870 است. مجهول ما nn، یعنی تعداد ردیف‌هاست.

  2. چون جملهٔ اول و اختلاف مشترک معلوم‌اند، می‌نویسیم: 870=n2(2×15+(n−1)×3)870=\frac{n}{2}\bigl(2\times15+(n-1)\times3\bigr).

  3. داخل پرانتز را ساده می‌کنیم: 870=n2(3n+27)870=\frac{n}{2}(3n+27). با ضرب دو طرف در 22 و تقسیم بر 33، داریم: 580=n(n+9)580=n(n+9).

  4. معادله را حل می‌کنیم: n2+9n−580=0n^2+9n-580=0، پس (n−20)(n+29)=0(n-20)(n+29)=0. ریشه‌ها n=20n=20 و n=−29n=-29 هستند.

  5. تعداد ردیف‌ها باید صحیح و مثبت باشد؛ بنابراین n=20n=20 را انتخاب می‌کنیم. تعداد صندلی‌های ردیف آخر برابر است با a20=15+19×3=72a_{20}=15+19\times3=72.

  6. پاسخ را بررسی می‌کنیم: S20=202(15+72)=870S_{20}=\frac{20}{2}(15+72)=870. پس 2020 ردیف دقیقاً مجموع صندلی‌های خواسته‌شده را می‌دهد.

جواب: سالن باید 2020 ردیف صندلی داشته باشد.

نکات مهم

  • با نوشتن دنبالهٔ حسابی در دو جهت و جمع‌کردن ستون‌ها، رابطهٔ 2Sn=n(a1+an)2S_n=n(a_1+a_n) به دست می‌آید.
  • پس از مشخص‌کردن تعداد جمله‌ها، مجموع را با یکی از دو رابطهٔ Sn=n2(a1+an)S_n=\frac{n}{2}(a_1+a_n) یا Sn=n2(2a1+(n−1)d)S_n=\frac{n}{2}(2a_1+(n-1)d) حساب می‌کنیم.
  • اگر مجموع معلوم و تعداد جمله‌ها مجهول باشد، معادلهٔ مجموع را برای nn حل می‌کنیم و پاسخ صحیح و مثبت را با اطلاعات مسئله می‌سنجیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۷۱ تا ۷۲ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تمرین

در این درس یاد می‌گیری دنبالهٔ حسابی را تشخیص بدهی، جمله‌ها و واسطه‌های آن را پیدا کنی و با محاسبهٔ تعداد و مجموع جمله‌ها، مسئله‌های کاربردی را حل کنی.

پیش از شروع

عرض پله‌های یک نردبان از 125125 سانتی‌متر شروع می‌شود و هر بار 1010 سانتی‌متر کم می‌شود تا به 4545 سانتی‌متر برسد. آیا این نردبان 88 پله دارد یا 99 پله؟

این نردبان 99 پله دارد؛ چون بین پلهٔ اول و آخر، 88 بار کاهش عرض رخ می‌دهد. در دنباله‌های حسابی، تعداد جمله‌ها همیشه یکی بیشتر از تعداد فاصله‌های بین آن‌هاست.

از رابطهٔ بازگشتی تا تشخیص الگو

از رابطهٔ بازگشتی تا تشخیص الگو

اگر قانونی بگوید «عدد بعدی را از عدد فعلی بساز»، با یک رابطهٔ بازگشتی روبه‌رو هستیم. برای دیدن الگو، از جملهٔ اول شروع کن و قانون را چند بار اجرا کن.

مثلاً اگر a1=2a_1=2 و an+1=1ana_{n+1}=\frac{1}{a_n} باشد، جمله‌ها چنین‌اند:

2, 12, 2, 12,…2,\ \frac12,\ 2,\ \frac12,\ldots

این دنباله منظم است، اما آیا حسابی هم هست؟ تفاضل هر جمله و جملهٔ قبلی را حساب کن:

12−2=−32\frac12-2=-\frac32 و 2−12=322-\frac12=\frac32.

این تفاضل‌ها برابر نیستند؛ پس دنباله حسابی نیست. داشتن نظم، به‌تنهایی به معنی حسابی‌بودن نیست.

در دنبالهٔ حسابی، برای رفتن از هر جمله به جملهٔ بعدی همیشه مقدار ثابتی را اضافه می‌کنیم؛ این مقدار می‌تواند منفی هم باشد. مثل موجودی قلکی که هر هفته مبلغ یکسانی به آن اضافه می‌شود.

ساختن چند جمله به کشف الگو کمک می‌کند، اما برای اطمینان، خودِ قانون را هم بررسی کن: آیا an+1−ana_{n+1}-a_n برای همهٔ شماره‌ها ثابت می‌ماند؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

پیداکردن جمله و شمارهٔ آن

پیداکردن جمله و شمارهٔ آن

در دنبالهٔ حسابی، برای رسیدن از جملهٔ اول به جملهٔ nnام، دقیقاً n−1n-1 بار اختلاف مشترک را اضافه می‌کنیم؛ پس:

an=a1+(n−1)da_n=a_1+(n-1)d

اگر مقدار یک جمله را بخواهیم، شماره‌اش را در این رابطه می‌گذاریم. اگر شمارهٔ یک جمله را بخواهیم، مقدار آن را جای ana_n می‌گذاریم و معادله را برای nn حل می‌کنیم. یادت باشد شمارهٔ جمله باید عددی طبیعی باشد؛ جواب کسری یعنی آن مقدار، جملهٔ دنباله نیست.

اما اگر جملهٔ اول را ندانیم چه؟ می‌توانیم از دو جملهٔ معلوم کمک بگیریم:

aq−ap=(q−p)da_q-a_p=(q-p)d

مثلاً بین جملهٔ یازدهم و نوزدهم، 19−1119-11 فاصله داریم، نه به تعداد خودِ جمله‌ها. بنابراین برای یافتن dd، اختلاف مقدار این دو جمله را بر اختلاف شماره‌هایشان تقسیم می‌کنیم.

پس از یافتن dd، لازم نیست حتماً به جملهٔ اول برگردیم؛ از هر جملهٔ معلوم می‌توانیم حرکت کنیم:

an=ap+(n−p)da_n=a_p+(n-p)d

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

ترجمهٔ موقعیت به دنباله

ترجمهٔ موقعیت به دنباله

وقتی در مسئله‌ای مقدار تغییر در هر مرحله ثابت است، می‌توانیم آن را با دنبالهٔ حسابی مدل کنیم. پیش از نوشتن رابطه، از خودت بپرس: مقدار آغازین چیست؟ هر بار چقدر تغییر می‌کند؟ چند بار تغییر رخ داده است؟

در مسئلهٔ صفحهٔ سنگ‌بری، وزن آغازین 1250012500 گرم است. چون هر هفته از وزن صفحه کم می‌شود، اختلاف مشترک منفی است: d=−1875d=-1875. اگر وزن آغازین را a1a_1 بنامیم، پایان هفتهٔ اول به a2a_2 و پایان هفتهٔ ششم به a7a_7 می‌رسیم. پس برای مدل‌سازی وزن پس از شش هفته می‌نویسیم: a7=a1+6da_7=a_1+6d. شش هفته یعنی شش بار کاهش، نه رسیدن به جملهٔ ششم!

در مسئلهٔ چرخ‌های آبیاری هم فاصلهٔ چرخ اول تا موتور 33 متر است؛ اما میان چرخ اول و چرخ دوازدهم فقط 1111 فاصلهٔ 55 متری داریم. بنابراین، همیشه تعداد «چیزها» را از تعداد «فاصله‌ها یا تغییرها» جدا کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

واسطه‌ها و تعداد فاصله‌ها

واسطه‌ها و تعداد فاصله‌ها

فرض کن می‌خواهی بین دو نقطه روی یک خط، چند علامت بگذاری تا فاصلهٔ همهٔ علامت‌های پیاپی یکسان باشد. در دنبالهٔ حسابی هم «واسطه‌گذاشتن» همین کار است: بین دو عدد، عددهایی می‌گذاریم تا تغییر از هر جمله به جملهٔ بعد ثابت باشد.

نکتهٔ اصلی، شمردن فاصله‌هاست، نه فقط واسطه‌ها. اگر میان aa و bb، تعداد nn عدد بگذاریم، با حساب‌کردن دو سر دنباله، تعداد جمله‌ها n+2n+2 می‌شود؛ اما تعداد فاصله‌های بین آن‌ها n+1n+1 است.

تغییر کل از ابتدا تا انتها برابر b−ab-a است. این تغییر میان n+1n+1 فاصلهٔ مساوی تقسیم می‌شود، پس:

d=b−an+1d=\frac{b-a}{n+1}

بعد از پیداکردن dd، از aa شروع می‌کنیم و هر بار dd را اضافه می‌کنیم تا واسطه‌ها ساخته شوند. اگر b<ab<a باشد، اختلاف مشترک منفی می‌شود؛ یعنی جمله‌ها به‌جای افزایش، کاهش پیدا می‌کنند.

حالا بررسی کن: چرا در مخرج، تعداد واسطه‌ها به‌تنهایی کافی نیست؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

از مجموع جمله‌ها تا چوب و قنات

از مجموع جمله‌ها تا چوب و قنات

برای ساخت پله‌های نردبان، دانستن عرض اولین و آخرین پله کافی نیست؛ باید عرض همهٔ پله‌ها را با هم جمع کنیم. در دنبالهٔ حسابی، میانگین جملهٔ اول و آخر، همان میانگین همهٔ جمله‌هاست. پس مجموع برابر است با تعداد جمله‌ها ضرب‌در این میانگین:

Sn=n(a1+an)2S_n=\frac{n(a_1+a_n)}{2}

پیش از استفاده از این رابطه، تعداد جمله‌ها را پیدا کن:

n=an−a1d+1n=\frac{a_n-a_1}{d}+1

آن +1+1 مهم است؛ چون تعداد جمله‌ها یکی بیشتر از تعداد فاصله‌هاست. برای نردبان، ابتدا تعداد پله‌ها را حساب می‌کنیم و سپس مجموع عرض آن‌ها را به دست می‌آوریم؛ این مجموع، طول چوب لازم برای خود پله‌ها است.

در مسئله‌های کاربردی، دو نکته را فراموش نکن: واحدها باید یکسان باشند؛ مثلاً پیش از جمع‌کردن، سانتی‌متر و متر را هم‌واحد کن. همچنین مقدارهای مشترک را چند بار نشمار. در قناتی با چند شاخه، اگر مجموع عمق چاه‌های هر شاخه شامل مادرچاه باشد، با جمع‌کردن شاخه‌ها مادرچاه تکرار می‌شود؛ درحالی‌که فقط یک مادرچاه داریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

مثال حل‌شده

عرض نخستین پلهٔ یک نردبان 125  سانتی‌متر125\;\text{سانتی‌متر} و عرض آخرین پلهٔ آن 45  سانتی‌متر45\;\text{سانتی‌متر} است. هر پله 10  سانتی‌متر10\;\text{سانتی‌متر} از پلهٔ پیشین کوتاه‌تر است. نردبان چند پله دارد و برای ساخت پله‌های آن چند متر چوب لازم است؟

  1. عرض پله‌ها یک دنبالهٔ حسابیِ کاهشی می‌سازد؛ بنابراین a1=125a_1=125، an=45a_n=45 و d=−10d=-10 است و همهٔ طول‌ها فعلاً برحسب سانتی‌متر هستند.

  2. تعداد پله‌ها را با رابطهٔ جملهٔ عمومی پیدا می‌کنیم: 45=125+(n−1)(−10)45=125+(n-1)(-10).

  3. پس −80=−10(n−1)-80=-10(n-1) و در نتیجه n−1=8n-1=8 و n=9n=9؛ یعنی هشت بار کوتاه‌شدن، مربوط به نه پله است.

  4. طول کل چوب پله‌ها برابر مجموع عرض‌هاست: S9=9(125+45)2=765  سانتی‌مترS_9=\frac{9(125+45)}{2}=765\;\text{سانتی‌متر}.

  5. برای تبدیل سانتی‌متر به متر، بر 100100 تقسیم می‌کنیم: 765÷100=7.65  متر765\div100=7.65\;\text{متر}.

جواب: نردبان 99 پله دارد و برای ساخت خودِ پله‌ها، بدون احتساب دورریز، 7.65  متر7.65\;\text{متر} چوب لازم است.

نکات مهم

  • دنباله وقتی حسابی است که تفاضل هر دو جملهٔ پیاپی ثابت باشد و جملهٔ عمومی آن از رابطهٔ an=a1+(n−1)da_n=a_1+(n-1)d به دست می‌آید.
  • در مدل‌سازی، مقدار آغازین و تعداد تغییرها را جدا کن؛ میان nn جمله، n−1n-1 فاصله و میان دو سرِ دارای nn واسطه، n+1n+1 فاصله وجود دارد.
  • برای مجموع دنبالهٔ حسابی از Sn=n(a1+an)2S_n=\frac{n(a_1+a_n)}{2} استفاده کن و در مسئله‌های کاربردی، واحدها و مقدارهای مشترک را دوباره بررسی کن.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ ریاضی و آمار دوازدهم · رایگان