درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱: شمارش
در این درس یاد میگیری نماد فاکتوریل را بخوانی، مقدار آن را حساب کنی و عبارتهای فاکتوریلی را با بازکردن عاملهای لازم و استفاده از قراردادهای و ساده کنی.
پیش از شروع
علامت تعجب در ریاضی چه کار میکند؟ آیا میتوانی بدون حسابکردن دو عدد بزرگ، حاصل را پیدا کنی؟
اینجا علامت تعجب نشانهٔ هیجان نیست؛ نمادی کوتاه برای یک ضرب زنجیرهای است. با بازکردن بخش لازم از ، عامل مشترک حذف میشود و فقط باقی میماند.
یک علامت، یک زنجیرهٔ ضرب
یک علامت، یک زنجیرهٔ ضرب
علامت تعجب در ریاضی همیشه نشانهٔ تعجب نیست! وقتی بعد از یک عدد طبیعی میآید، نماد فاکتوریل است. مثلاً را «پنج فاکتوریل» میخوانیم؛ یعنی از آن عدد، یکییکی پایین میآییم و همهٔ عددهای طبیعی تا یک را در هم ضرب میکنیم:
پس فاکتوریل با توان فرق دارد: در ، عدد پنج در خودش ضرب میشود؛ اما در ، عاملها یکییکی کم میشوند.
برای سادهکردن کسرهای فاکتوریلی، لازم نیست همهٔ ضربها را حساب کنی. کافی است فاکتوریل بزرگتر را تا جایی باز کنی که فاکتوریل مخرج ظاهر شود. مثلاً در میتوانی بنویسی:
حالا صورت و مخرج عامل مشترکِ دارند و میتوانی آن را ساده کنی. دقت کن: خودِ عددهای بالای علامت فاکتوریل را بر هم تقسیم نمیکنیم؛ عاملهای مشترکِ صورت و مخرج را حذف میکنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵
دو قرارداد مهم
دو قرارداد مهم
برای فاکتوریلِ عددهای بزرگتر از یک، زنجیرهٔ ضرب را مینوشتیم. اما برای صفر و یک چه کنیم؟ این دو مقدار را با قرارداد مشخص میکنیم:
پس حواست باشد: فاکتوریل صفر، صفر نیست! علامت فاکتوریل بخشی از عبارت است؛ نباید را با خودِ یکی بگیریم.
این قراردادها هنگام سادهکردن عبارتها به کمکمان میآیند. اگر در یک حاصلضرب، عاملِ یا دیدی، میتوانی بهجای آن بگذاری. ضرب در مقدار حاصلضرب را تغییر نمیدهد؛ درست مثل اینکه تعداد وسایلت را در ضرب کنی و تعدادشان همان بماند.
بنابراین، دیدن صفر در نماد نباید باعث شود کل حاصلضرب را صفر بدانی. اول مقدار فاکتوریل را مشخص کن، بعد دربارهٔ حاصلضرب تصمیم بگیر.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵
مثال حلشده
عبارت را به سادهترین صورت بنویس.
ابتدا قراردادها را به کار میبریم: و .
با جایگذاری داریم: .
صورت را فقط تا رسیدن به فاکتوریل مخرج باز میکنیم: .
عامل مشترک را ساده میکنیم: .
ضرب باقیمانده را حساب میکنیم: .
نکات مهم
- فاکتوریل یک عدد طبیعی بزرگتر از یک، حاصلضرب همهٔ عددهای طبیعی از یک تا آن عدد است.
- برای سادهکردن کسرهای فاکتوریلی، فقط عاملهای لازم را باز کن و عاملهای مشترک صورت و مخرج را ساده کن.
- طبق قرارداد و است و ضرب هر عبارت در این مقدارها، آن را تغییر نمیدهد.