درس ۱ · صفحهٔ ۷۳ تا ۸۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۱: دنبالۀ هندسی¹
در این درس یاد میگیری … دنبالههای هندسی را تشخیص بدهی، جملۀ دلخواه و مجموع جملههایشان را محاسبه کنی و با آنها کاهش درصدی، نیمعمر و معمای زنو را توضیح بدهی.
پیش از شروع
اگر برای رسیدن به درِ کلاس، اول نصف راه و بعد هر بار نصف راهِ باقیمانده را طی کنی، آیا ممکن است هیچوقت به در نرسی؟
به در میرسی! بیشمار تکهزمان میتوانند رویهم زمانی محدود بسازند؛ اگر طیکردن نصف اول مسیر ثانیه طول بکشد و سرعتت ثابت باشد، کل مسیر را در ثانیه طی میکنی. دنبالههای هندسی کمک میکنند بفهمیم چرا.
الگوی ضربی را پیدا کن
الگوی ضربی را پیدا کن
فرض کن مقدار مادۀ مؤثر یک دارو پس از هر نیمعمر، نصف شود. اگر مقدار اولیه باشد، مقدارهای باقیمانده در پایان نیمعمرهای پیاپی چنیناند:
اینجا هر بار مقدار ثابتی کم نمیکنیم؛ بلکه مقدار قبلی را در ضرب میکنیم. چنین الگویی «دنبالۀ هندسی» است: هر جمله، بهجز جملۀ اول، از ضرب جملۀ پیشین در عددی ثابت و ناصفر به دست میآید. این عدد را نسبت مشترک مینامیم و با نشان میدهیم.
برای تشخیص این الگو، هر جمله را بر جملۀ قبلی تقسیم کن. در دنبالۀ بالا:
پس نسبت مشترک ثابت است. رابطۀ بازگشتی هم همین دستور را کوتاه بیان میکند:
نسبت مشترک میتواند منفی هم باشد؛ در آن صورت، علامت جملهها یکیدرمیان عوض میشود. در تعریف این درس، جملۀ اول و نسبت مشترک هر دو ناصفرند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶
راه مستقیم تا جملۀ دلخواه
راه مستقیم تا جملۀ دلخواه
برای رسیدن از جملۀ اول به جملۀ چهارم، سه بار در نسبت مشترک ضرب میکنیم. پس برای رسیدن به جملۀ ام، به بار ضرب نیاز داریم:
توان، تعدادِ حرکتها از جملۀ اول است، نه شمارۀ جمله. برای اطمینان، را جایگذاری کن؛ باید همان جملۀ اول به دست بیاید.
اگر باشد، نسبت مشترک رفتار دنباله را مشخص میکند:
- اگر باشد، جملهها کاهشیاند.
- اگر باشد، جملهها افزایشیاند.
- اگر باشد، دنباله ثابت است.
در کاهش درصدی، حواست به درصدِ باقیمانده باشد. مثلاً اگر ارزش وسیلهای هر سال کم شود، هر بار ارزش سال قبل باقی میماند؛ پس است، نه .
اگر ارزش هنگام خرید را بنامیم، ارزش پس از سال برابر است. اینجا توان است، چون از زمان خرید تا پایان سال ام، دقیقاً بار کاهش رخ داده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶
یک جمله یا مجموع جملهها؟
یک جمله یا مجموع جملهها؟
فرض کن در یک مدل ساده، دارویی در فاصلهٔ دو نوبت مصرف نصف میشود. درست پس از مصرف نوبت تازه، هم داروی تازه در بدن هست و هم بخشی از نوبتهای قبلی. پس برای مقدار کل، باید سهمهای باقیمانده را جمع کنیم؛ مقدار و زمان مصرف واقعی را پزشک تعیین میکند.
اگر سهم نوبت تازه باشد، سهم نوبتهای قدیمیتر بهترتیب ، و … است؛ در این مدل است.
اینجا دو پرسش متفاوت داریم:
- : فقط جملهٔ ام چقدر است؟
- : مجموع جملهٔ اول چقدر است؟
برای بهدستآوردن مجموع، آن را در ضرب میکنیم و از مجموع اولیه کم میکنیم. جملههای میانی حذف میشوند و میماند:
پس برای :
دقت کن: توانِ فرمول مجموع است، نه . اگر باشد، همهٔ جملهها برابرند و مجموع برابر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲
بیشمار، اما با مجموع محدود
بیشمار، اما با مجموع محدود
به معمای درِ کلاس برگردیم: آیا تقسیم راه به بیشمار بخش، زمان رسیدن را هم بینهایت میکند؟ نه؛ چون زمانِ طیکردن بخشها هم هر بار نصف میشود.
وقتی باشد، با بزرگتر شدن ، مقدار به صفر نزدیک میشود. پس در رابطۀ مجموع
مجموعهای پیاپی به مقدار محدود نزدیک میشوند. نزدیکشدن به صفر با صفرشدن فرق دارد: هیچ توانِ متناهی از این نسبت صفر نیست، اما میتوان آن را هرقدر بخواهیم کوچک کرد.
در مسیر کلاس، اگر زمان طیکردن نیمۀ اول راه باشد، زمان بخشهای بعدی ، و همینطور کوچکتر میشود. مجموع این زمانها به میرسد؛ بنابراین با سرعت ثابت، به در میرسی!
نکتۀ اصلی این است: تعداد جملهها بهتنهایی تعیین نمیکند مجموع محدود است یا نه؛ اندازۀ جملهها هم مهم است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲
مثال حلشده
جملۀ اول یک دنبالۀ هندسی و نسبت مشترک آن است. عدد چندمین جملۀ دنباله است و مجموع جملهها از تا چقدر میشود؟
دادهها را مشخص میکنیم: و ؛ باید ابتدا شمارۀ جملهای را پیدا کنیم که مقدارش است.
در فرمول جملۀ عمومی جایگذاری میکنیم: ؛ پس .
چون ، داریم و در نتیجه ؛ پس باید مجموع نه جملۀ اول را حساب کنیم.
از فرمول مجموع استفاده میکنیم: .
پاسخ را بررسی میکنیم: مجموع بیشمار جملهها برابر است؛ مجموع نه جملۀ اول، یعنی ، کمی کمتر از آن است و با انتظارمان سازگار است.
نکات مهم
- در دنبالۀ هندسی، هر جمله از ضرب جملۀ پیشین در نسبت مشترک ثابت و ناصفر به دست میآید و جملۀ عمومی آن است.
- برای مجموع جملهها، نه فقط یک جمله، از با شرط استفاده میکنیم.
- وقتی باشد، مجموعهای پیاپی به نزدیک میشوند؛ بنابراین بیشمار جمله میتوانند مجموعی محدود داشته باشند.