۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ ریاضی و آمار دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«الگوهای غیر خطی»: ۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • ریاضی و آمار ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۷۳ تا ۱۰۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۷۳ تا ۸۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱: دنبالۀ هندسی¹

در این درس یاد می‌گیری … دنباله‌های هندسی را تشخیص بدهی، جملۀ دلخواه و مجموع جمله‌هایشان را محاسبه کنی و با آن‌ها کاهش درصدی، نیم‌عمر و معمای زنو را توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر برای رسیدن به درِ کلاس، اول نصف راه و بعد هر بار نصف راهِ باقی‌مانده را طی کنی، آیا ممکن است هیچ‌وقت به در نرسی؟

به در می‌رسی! بی‌شمار تکه‌زمان می‌توانند روی‌هم زمانی محدود بسازند؛ اگر طی‌کردن نصف اول مسیر tt ثانیه طول بکشد و سرعتت ثابت باشد، کل مسیر را در 2t2t ثانیه طی می‌کنی. دنباله‌های هندسی کمک می‌کنند بفهمیم چرا.

الگوی ضربی را پیدا کن

الگوی ضربی را پیدا کن

فرض کن مقدار مادۀ مؤثر یک دارو پس از هر نیم‌عمر، نصف شود. اگر مقدار اولیه 100 mg100\,\mathrm{mg} باشد، مقدارهای باقی‌مانده در پایان نیم‌عمرهای پیاپی چنین‌اند:

50, 25, 12.5, 6.25,…50,\ 25,\ 12.5,\ 6.25,\ldots

اینجا هر بار مقدار ثابتی کم نمی‌کنیم؛ بلکه مقدار قبلی را در 12\frac{1}{2} ضرب می‌کنیم. چنین الگویی «دنبالۀ هندسی» است: هر جمله، به‌جز جملۀ اول، از ضرب جملۀ پیشین در عددی ثابت و ناصفر به دست می‌آید. این عدد را نسبت مشترک می‌نامیم و با rr نشان می‌دهیم.

برای تشخیص این الگو، هر جمله را بر جملۀ قبلی تقسیم کن. در دنبالۀ بالا:

2550=12.525=12\frac{25}{50}=\frac{12.5}{25}=\frac{1}{2}

پس نسبت مشترک ثابت است. رابطۀ بازگشتی هم همین دستور را کوتاه بیان می‌کند:

a1=50,an+1=12ana_1=50,\qquad a_{n+1}=\frac{1}{2}a_n

نسبت مشترک می‌تواند منفی هم باشد؛ در آن صورت، علامت جمله‌ها یکی‌درمیان عوض می‌شود. در تعریف این درس، جملۀ اول و نسبت مشترک هر دو ناصفرند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

راه مستقیم تا جملۀ دلخواه

راه مستقیم تا جملۀ دلخواه

برای رسیدن از جملۀ اول به جملۀ چهارم، سه بار در نسبت مشترک ضرب می‌کنیم. پس برای رسیدن به جملۀ nnام، به n−1n-1 بار ضرب نیاز داریم:

an=a1rn−1a_n=a_1r^{n-1}

توان، تعدادِ حرکت‌ها از جملۀ اول است، نه شمارۀ جمله. برای اطمینان، n=1n=1 را جای‌گذاری کن؛ باید همان جملۀ اول به دست بیاید.

اگر a1>0a_1>0 باشد، نسبت مشترک رفتار دنباله را مشخص می‌کند:

  • اگر 0<r<10<r<1 باشد، جمله‌ها کاهشی‌اند.
  • اگر r>1r>1 باشد، جمله‌ها افزایشی‌اند.
  • اگر r=1r=1 باشد، دنباله ثابت است.

در کاهش درصدی، حواست به درصدِ باقی‌مانده باشد. مثلاً اگر ارزش وسیله‌ای هر سال 10%10\% کم شود، هر بار 90%90\% ارزش سال قبل باقی می‌ماند؛ پس r=0.9r=0.9 است، نه 0.10.1.

اگر ارزش هنگام خرید را VV بنامیم، ارزش پس از nn سال برابر vn=V(0.9)nv_n=V(0.9)^n است. اینجا توان nn است، چون از زمان خرید تا پایان سال nnام، دقیقاً nn بار کاهش رخ داده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

یک جمله یا مجموع جمله‌ها؟

یک جمله یا مجموع جمله‌ها؟

فرض کن در یک مدل ساده، دارویی در فاصلهٔ دو نوبت مصرف نصف می‌شود. درست پس از مصرف نوبت تازه، هم داروی تازه در بدن هست و هم بخشی از نوبت‌های قبلی. پس برای مقدار کل، باید سهم‌های باقی‌مانده را جمع کنیم؛ مقدار و زمان مصرف واقعی را پزشک تعیین می‌کند.

اگر سهم نوبت تازه a1a_1 باشد، سهم نوبت‌های قدیمی‌تر به‌ترتیب a1ra_1r، a1r2a_1r^2 و … است؛ در این مدل r=12r=\frac{1}{2} است.

اینجا دو پرسش متفاوت داریم:

  • an=a1rn−1a_n=a_1r^{n-1}: فقط جملهٔ nnام چقدر است؟
  • Sn=a1+a1r+⋯+a1rn−1S_n=a_1+a_1r+\cdots+a_1r^{n-1}: مجموع nn جملهٔ اول چقدر است؟

برای به‌دست‌آوردن مجموع، آن را در rr ضرب می‌کنیم و از مجموع اولیه کم می‌کنیم. جمله‌های میانی حذف می‌شوند و می‌ماند:

Sn−rSn=a1−a1rnS_n-rS_n=a_1-a_1r^n

پس برای r≠1r\ne1:

Sn=a11−rn1−rS_n=a_1\frac{1-r^n}{1-r}

دقت کن: توانِ فرمول مجموع nn است، نه n−1n-1. اگر r=1r=1 باشد، همهٔ جمله‌ها برابرند و مجموع برابر Sn=na1S_n=na_1 است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

بی‌شمار، اما با مجموع محدود

بی‌شمار، اما با مجموع محدود

به معمای درِ کلاس برگردیم: آیا تقسیم راه به بی‌شمار بخش، زمان رسیدن را هم بی‌نهایت می‌کند؟ نه؛ چون زمانِ طی‌کردن بخش‌ها هم هر بار نصف می‌شود.

وقتی 0<r<10<r<1 باشد، با بزرگ‌تر شدن nn، مقدار rnr^n به صفر نزدیک می‌شود. پس در رابطۀ مجموع

Sn=a11−rn1−rS_n=a_1\frac{1-r^n}{1-r}

مجموع‌های پیاپی به مقدار محدود a11−r\frac{a_1}{1-r} نزدیک می‌شوند. نزدیک‌شدن به صفر با صفرشدن فرق دارد: هیچ توانِ متناهی از این نسبت صفر نیست، اما می‌توان آن را هرقدر بخواهیم کوچک کرد.

در مسیر کلاس، اگر زمان طی‌کردن نیمۀ اول راه tt باشد، زمان بخش‌های بعدی t2\frac{t}{2}، t4\frac{t}{4} و همین‌طور کوچک‌تر می‌شود. مجموع این زمان‌ها به 2t2t می‌رسد؛ بنابراین با سرعت ثابت، به در می‌رسی!

نکتۀ اصلی این است: تعداد جمله‌ها به‌تنهایی تعیین نمی‌کند مجموع محدود است یا نه؛ اندازۀ جمله‌ها هم مهم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

مثال حل‌شده

جملۀ اول یک دنبالۀ هندسی 15361536 و نسبت مشترک آن 12\frac{1}{2} است. عدد 66 چندمین جملۀ دنباله است و مجموع جمله‌ها از 15361536 تا 66 چقدر می‌شود؟

  1. داده‌ها را مشخص می‌کنیم: a1=1536a_1=1536 و r=12r=\frac{1}{2}؛ باید ابتدا شمارۀ جمله‌ای را پیدا کنیم که مقدارش 66 است.

  2. در فرمول جملۀ عمومی جای‌گذاری می‌کنیم: 6=1536(12)n−16=1536\left(\frac{1}{2}\right)^{n-1}؛ پس (12)n−1=61536=1256\left(\frac{1}{2}\right)^{n-1}=\frac{6}{1536}=\frac{1}{256}.

  3. چون 256=28256=2^8، داریم n−1=8n-1=8 و در نتیجه n=9n=9؛ پس باید مجموع نه جملۀ اول را حساب کنیم.

  4. از فرمول مجموع استفاده می‌کنیم: S9=1536×1−(12)91−12=3072×511512=3066S_9=1536\times\frac{1-\left(\frac{1}{2}\right)^9}{1-\frac{1}{2}}=3072\times\frac{511}{512}=3066.

  5. پاسخ را بررسی می‌کنیم: مجموع بی‌شمار جمله‌ها برابر 15361−12=3072\frac{1536}{1-\frac{1}{2}}=3072 است؛ مجموع نه جملۀ اول، یعنی 30663066، کمی کمتر از آن است و با انتظارمان سازگار است.

جواب: عدد 66 جملۀ نهم است و مجموع جمله‌های دنباله از 15361536 تا 66 برابر 30663066 می‌شود.

نکات مهم

  • در دنبالۀ هندسی، هر جمله از ضرب جملۀ پیشین در نسبت مشترک ثابت و ناصفر به دست می‌آید و جملۀ عمومی آن an=a1rn−1a_n=a_1r^{n-1} است.
  • برای مجموع جمله‌ها، نه فقط یک جمله، از Sn=a11−rn1−rS_n=a_1\frac{1-r^n}{1-r} با شرط r≠1r\ne1 استفاده می‌کنیم.
  • وقتی 0<r<10<r<1 باشد، مجموع‌های پیاپی به a11−r\frac{a_1}{1-r} نزدیک می‌شوند؛ بنابراین بی‌شمار جمله می‌توانند مجموعی محدود داشته باشند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۸۶ تا ۸۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۲: «ریشهٔ nام و توان گویا»

در این درس یاد می‌گیری قانون‌های توان را به کار ببری، ریشه‌های حقیقی یک عدد را با توجه به زوج یا فرد بودن مرتبه پیدا کنی، مقدار رادیکال را از مجموعهٔ ریشه‌ها تشخیص بدهی و نیاز به توان گویا را در یک مدل رشد ببینی.

پیش از شروع

اگر هر دو عدد 22 و −2-2 با توان چهارم به 1616 می‌رسند، چرا مقدار 164\sqrt[4]{16} را فقط 22 می‌نویسیم؟

«همهٔ ریشه‌های یک عدد» با «مقدار نماد رادیکال» فرق دارد. برای ریشه‌های زوج، نماد رادیکال مقدار نامنفی را نشان می‌دهد؛ پس معادلهٔ x4=16x^4=16 دو پاسخ دارد، اما 164\sqrt[4]{16} فقط یک مقدار دارد.

مرور قانون‌های توان

مرور قانون‌های توان

پیش از محاسبه، به شکل عبارت نگاه کن؛ قرار نیست همهٔ ضرب‌ها را باز کنی!

پایه‌ها یکسان‌اند؟ در ضرب، توان‌ها جمع و در تقسیم، توان‌ها کم می‌شوند:

am×an=am+na^m\times a^n=a^{m+n}

aman=am−n\dfrac{a^m}{a^n}=a^{m-n}

توان‌ها یکسان‌اند؟ می‌توانی پایه‌ها را ضرب یا تقسیم کنی و همان توان را نگه داری:

am×bm=(ab)ma^m\times b^m=(ab)^m

ambm=(ab)m\dfrac{a^m}{b^m}=\left(\dfrac{a}{b}\right)^m

یک توان به توان دیگری رسیده؟ توان‌ها در هم ضرب می‌شوند:

(am)n=amn(a^m)^n=a^{mn}

در این رابطه‌ها، توان‌ها صحیح و پایه‌ها ناصفرند. مثلاً اگر در هر جعبه 232^3 مهره باشد و 242^4 جعبه داشته باشیم، تعداد مهره‌ها 23+42^{3+4} است؛ اما در (23)4(2^3)^4، با «توانِ یک توان» روبه‌رو هستیم و توان‌ها ضرب می‌شوند. پس قبل از انتخاب قانون، بپرس: چه چیزی یکسان است و پرانتز کجاست؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

ریشه یعنی برگشت از توان

ریشه یعنی برگشت از توان

وقتی می‌پرسیم «ریشه‌های چهارمِ 1616 چیست؟»، دنبال همهٔ عددهای حقیقی هستیم که توان چهارمشان 1616 شود. پس ریشه‌گیری یعنی برگشت از توان: ریشه‌های nnام عدد aa، جواب‌های معادلهٔ xn=ax^n=a هستند.

برای پیدا کردن تعداد ریشه‌ها، به زوج یا فرد بودن nn و علامت aa نگاه کن:

  • مرتبهٔ زوج: توان زوجِ هر عدد حقیقی، نامنفی است. بنابراین عدد مثبت دو ریشهٔ قرینه دارد، عدد منفی ریشهٔ حقیقی ندارد و صفر فقط یک ریشه، یعنی 00، دارد.
  • مرتبهٔ فرد: هر عدد حقیقی دقیقاً یک ریشه دارد؛ ریشهٔ عدد مثبت، مثبت و ریشهٔ عدد منفی، منفی است. ریشهٔ صفر هم 00 است.

یک تفاوت مهم: هر دو عدد 22 و −2-2 ریشهٔ چهارمِ 1616 هستند، اما نماد 164\sqrt[4]{16} فقط ریشهٔ مثبت، یعنی 22، را نشان می‌دهد. پس «همهٔ ریشه‌ها» را با «مقدار یک رادیکال» اشتباه نگیر!

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

چه وقت قدرمطلق لازم است؟

چه وقت قدرمطلق لازم است؟

آیا توان و ریشه همیشه اثر هم را خنثی می‌کنند؟ نه کاملاً! باید به زوج یا فرد بودن مرتبهٔ ریشه دقت کنیم.

اگر nn زوج باشد، توانِ ana^n علامت منفیِ احتمالیِ aa را از بین می‌برد. از طرفی، نماد رادیکالِ مرتبهٔ زوج فقط مقدار نامنفی را نشان می‌دهد؛ پس نمی‌توانیم همیشه به خودِ aa برگردیم:

ann=∣a∣(n زوج)\sqrt[n]{a^n}=|a|\qquad(n\text{ زوج})

قدر مطلق یعنی فاصله از صفر؛ بنابراین برای عدد منفی هم نامنفی است. مثلاً اگر جابه‌جایی روی یک خط جهت‌دار منفی باشد، فاصلهٔ نقطه از مبدأ همچنان نامنفی است.

اما وقتی nn فرد است، توان علامت عدد را حفظ می‌کند و ریشه هم همان عدد اولیه را برمی‌گرداند:

ann=a(n فرد)\sqrt[n]{a^n}=a\qquad(n\text{ فرد})

پس پیش از حذف توان و ریشه، فقط یک مکث کن: مرتبه زوج است یا فرد؟ اگر زوج است، قدرمطلق را فراموش نکن؛ اگر فرد است، خود عدد باقی می‌ماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

از توان صحیح به زمان کسری

از توان صحیح به زمان کسری

فرض کن می‌خواهی بدانی سرمایهٔ یک شرکت در آینده چقدر می‌شود. در مدل این صفحه، سرمایهٔ اولیه 100100 میلیون تومان و سود سالانه 20%20\% است؛ سرمایه با این رابطه برآورد می‌شود:

S(t)=100×(1.2)tS(t)=100\times(1.2)^t

در این رابطه، S(t)S(t) سرمایه بر حسب میلیون تومان و tt زمان بر حسب سال است. توانِ پایهٔ 1.21.2، زمانِ سپری‌شده را نشان می‌دهد. برای یک سال یا دو سال، توان عددی صحیح است و می‌توانیم از دانسته‌های قبلی استفاده کنیم.

اما اگر بخواهیم سرمایه را پس از نیم‌سال برآورد کنیم چه؟ نیم‌سال یعنی t=12t=\frac{1}{2}؛ پس باید عبارت زیر معنا داشته باشد:

S(12)=100×(1.2)12S\left(\frac{1}{2}\right)=100\times(1.2)^{\frac{1}{2}}

اینجا دیگر توان، تعداد صحیحی از ضرب‌های تکراری نیست. همین پرسش نشان می‌دهد چرا باید مفهوم توان را به توان‌های گویا، مانند توان کسری گسترش دهیم. فعلاً هدف این است که نیاز به این مفهوم تازه را ببینی، نه اینکه مقدار آن را حساب کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

مثال حل‌شده

اگر A=23×2524A=\dfrac{2^3\times2^5}{2^4} باشد، ریشه‌های چهارم AA و مقدار A4\sqrt[4]{A} را پیدا کن.

  1. ابتدا توان‌های هم‌پایهٔ صورت را ضرب می‌کنیم: 23×25=23+5=282^3\times2^5=2^{3+5}=2^8.

  2. با قانون تقسیم توان‌های هم‌پایه داریم: A=2824=28−4=24=16A=\dfrac{2^8}{2^4}=2^{8-4}=2^4=16.

  3. برای یافتن ریشه‌های چهارم، معادلهٔ x4=16x^4=16 را حل می‌کنیم؛ چون 24=162^4=16 و (−2)4=16(-2)^4=16، ریشه‌ها 22 و −2-2 هستند.

  4. نماد رادیکال در مرتبهٔ زوج فقط ریشهٔ نامنفی را نشان می‌دهد؛ بنابراین A4=164=2\sqrt[4]{A}=\sqrt[4]{16}=2، نه ±2\pm2.

جواب: ریشه‌های چهارم عدد AA برابر 22 و −2-2 هستند، ولی A4=2\sqrt[4]{A}=2 است.

نکات مهم

  • در ضرب و تقسیم توان‌های هم‌پایه، توان‌ها به‌ترتیب جمع و تفریق می‌شوند و در توانِ یک توان، توان‌ها در هم ضرب می‌شوند.
  • برای n≥2n\geq2، عدد مثبت در مرتبهٔ زوج دو ریشهٔ حقیقی و در مرتبهٔ فرد یک ریشه دارد، عدد منفی فقط در مرتبهٔ فرد ریشهٔ حقیقی دارد و صفر در هر دو حالت فقط ریشهٔ صفر را دارد.
  • رادیکالِ مرتبهٔ زوج مقدار نامنفی را نشان می‌دهد، پس ann=∣a∣\sqrt[n]{a^n}=|a| برای مرتبهٔ زوج و برابر aa برای مرتبهٔ فرد است؛ همچنین زمان کسری در مدل رشد ما را به توان گویا می‌رساند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۸۹ تا ۹۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

توان‌های گویا

در این درس یاد می‌گیری توان‌های گویا را برای پایه‌های مثبت به رادیکال و برعکس تبدیل کنی، عبارت‌های دارای این توان‌ها را ساده کنی و در مدل‌های سادهٔ رشد به کار ببری.

پیش از شروع

اگر سرمایهٔ شرکتی هر سال با ضریب 1.21.2 رشد کند، برای پیش‌بینی سرمایه پس از نیم سال چه توانی باید روی این ضریب بگذاریم؟ اصلاً توانِ کسری چه معنایی دارد؟

در مدل رشدِ داده‌شده، نیم سال را با توان 12\frac{1}{2} نشان می‌دهیم. معنای این توان ریشهٔ دوم است؛ پس برای سرمایهٔ اولیهٔ 100100 میلیون تومان، سرمایهٔ پیش‌بینی‌شده برابر با 100×1.2100\times\sqrt{1.2} میلیون تومان می‌شود.

چرا توانِ کسری؟

چرا توانِ کسری؟

فرض کن می‌خواهی سرمایهٔ یک شرکت را نیم سال بعد پیش‌بینی کنی. آیا باید صبر کنی یک سال کامل بگذرد تا بتوانی از مدل رشد استفاده کنی؟

در مدل این شرکت، سرمایهٔ آغازین برابر با 100100 میلیون تومان است و هر سال با ضریب 1.21.2 رشد می‌کند. سرمایه پس از گذشت tt سال، بر حسب میلیون تومان، از این رابطه به دست می‌آید:

100×(1.2)t100\times(1.2)^t

نکتهٔ مهم این است که زمان همیشه عدد صحیح نیست. چون واحد زمان در این مدل سال است، برای نیم سال باید t=12t=\frac{1}{2} بگذاریم؛ پس عبارت پیش‌بینی سرمایه چنین می‌شود:

100×(1.2)12100\times(1.2)^{\frac{1}{2}}

پس توان کسری فقط یک نماد تازه نیست؛ کمک می‌کند همان مدل را برای زمان‌های بین دو سال هم به کار ببریم. فعلاً لازم نیست مقدار این توان را حساب کنی؛ کافی است بدانی چرا به آن نیاز داریم و زمان را با چه واحدی وارد مدل می‌کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

توانِ کسری، زبانِ ریشه‌ها

توانِ کسری، زبانِ ریشه‌ها

توان کسری یک روش تازه برای نوشتن ریشه است. برای پایهٔ مثبت aa و عدد طبیعی n≥2n\geq 2 تعریف می‌کنیم:

a1n=ana^{\frac{1}{n}}=\sqrt[n]{a}

یعنی مخرجِ توان به ما می‌گوید کدام ریشه را بگیریم: توانِ 12\frac{1}{2} یعنی ریشهٔ دوم و توانِ 13\frac{1}{3} یعنی ریشهٔ سوم.

چرا این تعریف با توان‌ها سازگار است؟ اگر a1na^{\frac{1}{n}} را به توانِ nn برسانیم، باید دوباره به aa برسیم؛ درست مثل ریشهٔ nnامِ آن. برای پایهٔ مثبت، این نماد مقدار مثبت را نشان می‌دهد، نه دو مقدار مثبت و منفی.

یک مرز مهم در این کتاب: توانِ کسری را برای پایهٔ منفی تعریف نمی‌کنیم؛ حتی اگر ریشهٔ مربوط به آن وجود داشته باشد. مثلاً −83\sqrt[3]{-8} معنا دارد و برابر −2-2 است، اما در قرارداد این کتاب نمی‌توانیم آن را به شکل (−8)13(-8)^{\frac{1}{3}} بنویسیم. پس هنگام تبدیل رادیکال به توان کسری، اول علامتِ پایه را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

صورت و مخرج چه می‌گویند؟

صورت و مخرج چه می‌گویند؟

توانی مثل amna^{\frac{m}{n}} را یک دستور دو‌بخشی بخوان: مخرج، درجهٔ ریشه را نشان می‌دهد و صورت، توان را. برای پایهٔ مثبت داریم:

amn=(an)m=amna^{\frac{m}{n}}=(\sqrt[n]{a})^m=\sqrt[n]{a^m}

یعنی می‌توانی اول ریشهٔ nnام بگیری و بعد حاصل را به توان mm برسانی؛ یا اول به توان mm برسانی و سپس ریشهٔ nnام بگیری. هر دو راه به یک مقدار می‌رسند، اما معمولاً ریشه‌گرفتن در ابتدا، محاسبه را ساده‌تر می‌کند.

برای خواندنِ 5345^{\frac{3}{4}}، مخرجِ 44 می‌گوید «ریشهٔ چهارم» و صورتِ 33 می‌گوید «توان سوم». پس نمایش رادیکالی آن (54)3(\sqrt[4]{5})^3 یا 534\sqrt[4]{5^3} است. لازم نیست مقدار تقریبی ریشه را حساب کنی؛ همین تبدیل، معنای توان کسری را روشن می‌کند.

حواست باشد جای صورت و مخرج عوض نشود: صورت بالای کسر است، اما درجهٔ ریشه را مخرج تعیین می‌کند!

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

منفیِ توان یعنی معکوس

منفیِ توان یعنی معکوس

علامت منفی در توان، مقدار عبارت را منفی نمی‌کند؛ به ما می‌گوید معکوس بگیر. یعنی عبارت را با توانِ مثبت در مخرج کسری با صورتِ 11 بنویس:

a−mn=1amn(a>0)a^{-\frac{m}{n}}=\frac{1}{a^{\frac{m}{n}}}\qquad(a>0)

برای فهمیدن این دستور، آن را دو بخش کن: توانِ کسریِ مثبت، همان ریشه‌گیری و به‌توان‌رساندنِ کارت قبل است؛ علامت منفیِ توان فقط دستورِ معکوس‌گرفتن را اضافه می‌کند. پس می‌توانیم بنویسیم:

a−mn=1(an)ma^{-\frac{m}{n}}=\frac{1}{(\sqrt[n]{a})^m}

چون پایه مثبت است، هم مقدار ریشه و هم معکوس آن مثبت‌اند. بنابراین توانِ منفی با جوابِ منفی فرق دارد. همچنین، معکوس‌گرفتن لزوماً عدد را کوچک‌تر نمی‌کند؛ اگر مقدار اولیه بین صفر و یک باشد، معکوسش از یک بزرگ‌تر می‌شود.

هر وقت علامت منفی را در توان دیدی، از خودت بپرس: «باید علامتِ مقدار را عوض کنم، یا جای آن را در صورت و مخرج؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

همان قانون‌ها، توان‌های تازه

همان قانون‌ها، توان‌های تازه

توان‌ها کسری شده‌اند، اما قانون‌های آشنای آن‌ها عوض نشده‌اند! برای پایه‌های مثبت، این سه قانون را به یاد داشته باش:

  • ضربِ پایه‌های برابر: توان‌ها را جمع کن: ar×as=ar+sa^r\times a^s=a^{r+s}.
  • تقسیمِ پایه‌های برابر: توانِ مخرج را از توانِ صورت کم کن: aras=ar−s\frac{a^r}{a^s}=a^{r-s}.
  • توانِ یک توان: توان‌ها را در هم ضرب کن: (ar)s=ars(a^r)^s=a^{rs}.

اگر پایه‌ها متفاوت ولی توان‌ها برابر باشند، می‌توان پایه‌ها را ضرب یا تقسیم کرد:

arbr=(ab)ra^r b^r=(ab)^r

arbr=(ab)r\frac{a^r}{b^r}=\left(\frac{a}{b}\right)^r

مثلاً در مدل رشد سرمایه، ضربِ ضریب رشدِ دو بازهٔ زمانیِ پیاپی، با جمع‌کردن زمان‌های آن‌ها هماهنگ است؛ قانون ضربِ توان‌ها همین کار را انجام می‌دهد.

قبل از محاسبه، ساختار عبارت را ببین: ضربِ دو عبارت توان‌دار داری یا یک توان که دوباره به توان رسیده است؟ اشتباه رایج این است که در هر دو حالت، توان‌ها را در هم ضرب کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲

مثال حل‌شده

عبارت 27−23×271327^{-\frac{2}{3}}\times27^{\frac{1}{3}} را به ساده‌ترین صورت بنویس.

  1. پایه‌ها یکسان‌اند؛ پس توان‌ها را جمع می‌کنیم: 27−23×2713=27−23+1327^{-\frac{2}{3}}\times27^{\frac{1}{3}}=27^{-\frac{2}{3}+\frac{1}{3}}.

  2. جمع توان‌ها برابر است با −23+13=−13-\frac{2}{3}+\frac{1}{3}=-\frac{1}{3}؛ بنابراین عبارت به 27−1327^{-\frac{1}{3}} تبدیل می‌شود.

  3. توان منفی را با معکوس‌کردن حذف می‌کنیم: 27−13=1271327^{-\frac{1}{3}}=\frac{1}{27^{\frac{1}{3}}}.

  4. توان کسری را به ریشه تبدیل می‌کنیم: 2713=273=327^{\frac{1}{3}}=\sqrt[3]{27}=3؛ پس حاصل نهایی 13\frac{1}{3} است.

جواب: 13\frac{1}{3}

نکات مهم

  • برای پایهٔ مثبت، amn=amn=(an)ma^{\frac{m}{n}}=\sqrt[n]{a^m}=(\sqrt[n]{a})^m است؛ مخرج درجهٔ ریشه و صورت توان را مشخص می‌کند.
  • توانِ منفی یعنی معکوس‌کردن مقدار، یعنی a−mn=1amna^{-\frac{m}{n}}=\frac{1}{a^{\frac{m}{n}}}، و در قرارداد این کتاب توان‌های کسری را برای پایهٔ منفی تعریف نمی‌کنیم.
  • برای پایه‌های مثبت، در ضربِ عبارت‌های هم‌پایه توان‌ها جمع، در تقسیم کم و در توانِ توان ضرب می‌شوند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۹۵ تا ۱۰۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۳: تابع نمایی

در این درس یاد می‌گیری الگوهای ضربی را با تابع نمایی مدل کنی، نمودارهای صعودی و نزولی آن را تشخیص دهی و رشد سرمایه با درصد ثابت را حساب کنی.

پیش از شروع

اگر امتیازت در هر مرحلهٔ یک بازی سه برابر شود، برای رسیدن از یک امتیاز به بیش از هزار امتیاز، چند مرحله لازم داری؟

فقط هفت مرحله کافی است: امتیازت در مرحلهٔ ششم 729729 و در مرحلهٔ هفتم 21872187 می‌شود. وقتی مقدار قبلی هر بار در عدد ثابتی ضرب می‌شود، با الگویی نمایی روبه‌رو هستیم.

از بازی تا رابطهٔ نمایی

از بازی تا رابطهٔ نمایی

فرض کن بازی را با 11 امتیاز شروع می‌کنی و در هر مرحله امتیازت سه برابر می‌شود. اینجا هر بار مقدار ثابتی اضافه نمی‌شود؛ بلکه امتیاز قبلی در 33 ضرب می‌شود:

1  ⟶  3  ⟶  9  ⟶  27  ⟶⋯1\;\longrightarrow\;3\;\longrightarrow\;9\;\longrightarrow\;27\;\longrightarrow\cdots

شروع بازی را مرحلهٔ صفر می‌گیریم. در مرحلهٔ اول، یک بار در 33 ضرب کرده‌ایم؛ در مرحلهٔ دوم، دو بار؛ و در مرحلهٔ nn، دقیقاً nn بار. پس رابطهٔ امتیاز و شمارهٔ مرحله چنین است:

امتیاز مرحلهٔ n=3n\text{امتیاز مرحلهٔ }n=3^n

توان، تعداد دفعات ضرب‌شدن در پایه را نشان می‌دهد. این رابطه برای شروع بازی هم درست است، چون 30=13^0=1.

برای پیدا کردن امتیاز یک مرحله، کافی است شمارهٔ آن مرحله را به‌جای nn بگذاری؛ لازم نیست همهٔ مرحله‌های قبلی را یکی‌یکی بنویسی. دقت کن که 3n3^n امتیاز همان مرحله است، نه مجموع امتیازهای مرحله‌های گذشته.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶

تابع نمایی چیست؟

تابع نمایی چیست؟

در الگوی امتیازهای بازی، شمارهٔ مرحله در توان قرار می‌گرفت. همین ویژگی، کلید شناخت تابع نمایی است: در رابطهٔ f(x)=axf(x)=a^x، عدد aa پایه‌ای ثابت است و متغیر xx در توان قرار دارد. پس 2x2^x نمایی است، اما x2x^2 نمایی نیست؛ چون در دومی متغیر، پایه است.

برای تابع نمایی این درس، باید a>0a>0 و a≠1a\ne1 باشد. پایهٔ مثبت اجازه می‌دهد تابع را برای هر ورودی حقیقی، حتی ورودی منفی یا کسری، تعریف کنیم. پایهٔ 11 هم کنار گذاشته می‌شود، چون هر توانی از آن همیشه 11 است.

ورودی‌های تابع نمایی فقط شماره‌های صحیح مرحله‌های بازی نیستند؛ هر عدد حقیقی می‌تواند ورودی باشد. بااین‌حال، خروجی همیشه مثبت است. منفی‌بودن توان به معنی منفی‌شدن جواب نیست؛ توان منفی، معکوسِ توان مثبت را می‌دهد. بنابراین دامنهٔ تابع R\mathbb{R} و مجموعهٔ خروجی‌های آن R+\mathbb{R}^+ است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

نمودارهای رو به رشد

نمودارهای رو به رشد

دو بازی را تصور کن: در یکی امتیازت در هر مرحله دو برابر می‌شود و در دیگری سه برابر؛ هر دو هم با امتیاز 11 شروع می‌شوند. نمودار امتیاز هر دو بازی رو به بالاست، اما برای مرحله‌های بعد از شروع، بازی دوم امتیاز بیشتری می‌دهد.

در تابع y=axy=a^x، اگر a>1a>1 باشد، با افزایش xx، مقدار yy افزایش می‌یابد؛ پس نمودار صعودی است. مثلاً در y=3xy=3^x، وقتی ورودی از −1-1 به 00 و سپس به 11 می‌رسد، خروجی از 13\frac{1}{3} به 11 و سپس به 33 افزایش پیدا می‌کند.

همهٔ این نمودارها از نقطهٔ (0,1)(0,1) می‌گذرند؛ چون برای هر پایهٔ مجاز، a0=1a^0=1 است. این همان نقطهٔ برخورد نمودار با محور عمودی است.

برای مقایسهٔ پایه‌ها، به ورودی دقت کن: اگر x>0x>0 باشد، پایهٔ بزرگ‌تر خروجی بزرگ‌تری می‌دهد. بنابراین در سمت راست محور عمودی، نمودار y=4xy=4^x بالاتر از y=3xy=3^x و آن هم بالاتر از y=2xy=2^x قرار می‌گیرد. این ترتیب را به ورودی‌های منفی تعمیم نده!

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸

از نصف‌شدن تا نمودار نزولی

از نصف‌شدن تا نمودار نزولی

یک کاغذ را تصور کن که هر بار از وسط تا می‌زنی. با هر تا، مساحت هر ناحیه نصف می‌شود؛ پس نسبت مساحت هر ناحیه به مساحت اولیه، به‌ترتیب 11، 12\frac12، 14\frac14 و 18\frac18 است. این الگو با رابطهٔ y=(12)xy=(\frac12)^x توصیف می‌شود؛ در مدل کاغذ، xx تعداد تا زدن‌هاست.

در تابع نمایی، ورودی می‌تواند هر عدد حقیقی باشد. هرگاه 0<a<10<a<1 باشد، با افزایش xx، مقدار axa^x کمتر می‌شود؛ یعنی نمودار از چپ به راست نزولی است. خروجی به صفر نزدیک می‌شود، اما صفر یا منفی نمی‌شود.

حالا ارتباط دو نمودار را ببین: چون (12)x=2−x(\frac12)^x=2^{-x}، خروجی تابع نصف‌شونده در ورودی xx، همان خروجی تابع 2x2^x در ورودی −x-x است. پس نقطه‌های متناظر، ارتفاع یکسان و فاصلهٔ برابر از محور عمودی دارند، ولی در دو طرف آن قرار می‌گیرند.

به‌طور کلی، نمودارهای axa^x و (1a)x(\frac1a)^x نسبت به محور عمودی قرینه‌اند و هر دو از (0,1)(0,1) می‌گذرند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰

رشد نمایی سرمایه

رشد نمایی سرمایه

فرض کن پولی را سرمایه‌گذاری کرده‌ای و در پایان هر سال، سودی برابر با 14%14\% سرمایهٔ همان سال می‌گیری. اگر سود را برداشت نکنی و آن هم در سرمایه‌گذاری بماند، سال بعد به مبلغ بیشتری سود تعلق می‌گیرد؛ یعنی سود فقط بر پایهٔ پول روز اول حساب نمی‌شود.

برای پیدا کردن سرمایهٔ پایان هر سال، اصل سرمایه و سودش را با هم در نظر می‌گیریم:

100%+14%=114%=1.14100\%+14\%=114\%=1.14

پس سرمایه در هر سال در ضریب ثابت 1.141.14 ضرب می‌شود. این همان نشانهٔ یک الگوی نمایی است: ضریب تغییر ثابت است، نه مقدار افزایش.

اگر سرمایهٔ اولیه را با C0C_0 و سرمایه پس از nn سال را با CnC_n نشان دهیم، داریم:

Cn=C0(1.14)nC_n=C_0(1.14)^n

در فعالیت احسان، مبلغ اولیه 10,000,00010{,}000{,}000 تومان است و nn تعداد سال‌های گذشته از شروع سرمایه‌گذاری است، نه سن احسان. این مدل با فرض ثابت‌ماندن نرخ سود و باقی‌ماندن همهٔ سودها در سرمایه‌گذاری به کار می‌رود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲

مثال حل‌شده

احسان 10,000,00010{,}000{,}000 تومان سرمایه‌گذاری می‌کند. اگر در پایان هر سال 14%14\% سود به سرمایهٔ موجود اضافه شود و همهٔ سود در سرمایه‌گذاری باقی بماند، سرمایهٔ او پس از دو سال چقدر است؟

  1. ضریب سالانه را پیدا می‌کنیم: اصل سرمایه به‌اضافهٔ سود، یعنی 1+14100=1.141+\frac{14}{100}=1.14 برابر سرمایهٔ ابتدای سال.

  2. مدل سرمایه پس از nn سال را می‌نویسیم: Cn=10,000,000(1.14)nC_n=10{,}000{,}000(1.14)^n.

  3. برای دو سال، n=2n=2 می‌گذاریم: C2=10,000,000(1.14)2=10,000,000×1.2996C_2=10{,}000{,}000(1.14)^2=10{,}000{,}000\times1.2996.

  4. حاصل برابر 12,996,00012{,}996{,}000 تومان است؛ چون سود سال اول در حساب مانده، در سال دوم به آن هم سود تعلق گرفته است.

جواب: سرمایهٔ احسان در پایان دو سال برابر 12,996,00012{,}996{,}000 تومان می‌شود.

نکات مهم

  • در تابع نمایی f(x)=axf(x)=a^x، متغیر در توان است، پایه شرط‌های a>0a>0 و a≠1a\ne1 را دارد و خروجی همیشه مثبت است.
  • نمودار تابع نمایی از (0,1)(0,1) می‌گذرد، برای a>1a>1 صعودی و برای 0<a<10<a<1 نزولی است و نمودارهای axa^x و (1a)x(\frac{1}{a})^x نسبت به محور عمودی قرینه‌اند.
  • در الگوی نمایی، مقدار در هر گام در ضریب ثابتی ضرب می‌شود؛ مثلاً با باقی‌ماندن سود سالانهٔ 14%14\% در سرمایه‌گذاری، سرمایه پس از nn سال برابر Cn=C0(1.14)nC_n=C_0(1.14)^n است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۰۲ تا ۱۰۳ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رشد و زوال نمایی

در این درس یاد می‌گیری رشد و زوال نمایی را از تغییر مقدار ثابت تشخیص بدهی و با استفاده از مقدار اولیه، نرخ درصدی و زمان، مقدار نهایی را حساب کنی.

پیش از شروع

اگر شرکتی هر سال درصد ثابتی سود بدهد و سودت را هم در همان شرکت نگه داری، آیا هر سال مبلغ یکسانی به سرمایه‌ات اضافه می‌شود؟

نه؛ سود هر سال بر اساس سرمایهٔ همان سال محاسبه می‌شود، نه فقط پولی که روز اول گذاشته‌ای. پس با بیشتر شدن سرمایه، مبلغ سود سال بعد هم بیشتر می‌شود؛ این تفاوت مهم رشد نمایی با اضافه‌شدن یک مقدار ثابت است.

سودِ سرمایهٔ تازه

سودِ سرمایهٔ تازه

اگر سود سرمایه‌ات را برداشت نکنی، سال بعد خودِ آن سود هم سود می‌آورد! پس درصد سود ثابت است، اما مبلغی که هر سال اضافه می‌شود، ثابت نمی‌ماند.

در فعالیت احسان، سرمایهٔ اولیه 10,000,000 تومان10{,}000{,}000\ \text{تومان} و سود سالانه 14%14\% است. در پایان سال اول، موجودی او به 11,400,000 تومان11{,}400{,}000\ \text{تومان} می‌رسد. برای سال دوم، شرکت سود را بر اساس همین موجودی تازه حساب می‌کند، نه فقط سرمایهٔ اولیه.

اضافه‌کردن سود 14%14\% یعنی نگه‌داشتن کل موجودی و افزودن 0.140.14 برابر آن؛ بنابراین می‌توانیم بنویسیم:

موجودی سال بعد=موجودی فعلی×(1+0.14)=موجودی فعلی×1.14\text{موجودی سال بعد}=\text{موجودی فعلی}\times(1+0.14)=\text{موجودی فعلی}\times1.14

نکتهٔ اصلی همین است: هر سال در یک ضریب ثابت ضرب می‌کنیم، نه اینکه یک مبلغ ثابت اضافه کنیم. چون موجودی بیشتر می‌شود، سود سال بعد هم بیشتر خواهد شد؛ به شرط آنکه سود در سرمایه باقی بماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

مدل رشد نمایی

مدل رشد نمایی

اگر قرار باشد موجودی چندین سال بعد را پیدا کنیم، لازم نیست محاسبهٔ هر سال را جداگانه بنویسیم. ضرب‌های تکراری را با توان خلاصه می‌کنیم:

f(t)=c(1+r)tf(t)=c(1+r)^t

در این رابطه:

  • cc مقدار اولیه، یعنی موجودی در شروع کار است.
  • rr نرخ رشد در هر دوره است که باید اعشاری نوشته شود.
  • tt تعداد دوره‌های گذشته از شروع است.
  • f(t)f(t) مقدار نهایی پس از این دوره‌هاست.

مثلاً برای سرمایه‌گذاری با سود سالانهٔ 14%14\%، نرخ را به صورت r=0.14r=0.14 می‌نویسیم؛ پس ضریب رشد 1.141.14 است، نه 1414 و نه 0.140.14. عدد 11 در این ضریب، خودِ سرمایه را نگه می‌دارد و rr سهم افزایش آن است.

واحد زمان را با دورهٔ نرخ هماهنگ کن: اگر نرخ سالانه باشد، tt تعداد سال‌هاست؛ اگر نرخ ماهانه باشد، tt تعداد ماه‌هاست. همچنین در لحظهٔ شروع، t=0t=0 است و فرمول همان مقدار اولیه را می‌دهد: f(0)=cf(0)=c.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

مدل زوال نمایی

مدل زوال نمایی

فرض کن ارزش وسیله‌ای هر سال درصد ثابتی از ارزش همان موقع کم می‌شود. این کاهش، زوال نمایی است؛ یعنی هر بار بخشی از مقدار موجود باقی می‌ماند، نه اینکه همیشه مبلغ ثابتی کم شود.

اگر نرخ کاهش در هر دوره rr باشد، سهم باقی‌مانده 1−r1-r است. پس مقدار موجود را در هر دوره در 1−r1-r ضرب می‌کنیم:

f(t)=c(1−r)tf(t)=c(1-r)^t

در این رابطه، cc مقدار اولیه، rr نرخ کاهش به صورت اعشاری و tt تعداد دوره‌های سپری‌شده است. مثلاً در کاهش سالانهٔ 20%20\%، نرخ برابر r=0.20r=0.20 و ضریب باقی‌ماندن برابر 0.800.80 است؛ یعنی هر سال 80%80\% ارزش سال قبل باقی می‌ماند.

برای 0<r<10<r<1، ضریب 1−r1-r بین صفر و یک است؛ بنابراین تکرار ضرب در آن، مقدار را کوچک‌تر می‌کند. حواست باشد: در فرمول، ضریبِ باقی‌ماندن را به توان می‌رسانیم، نه خودِ نرخ کاهش را. همچنین اگر نرخ سالانه است، زمان را هم به سال می‌شماریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

مثال حل‌شده

جمعیت روستایی در آغاز بررسی 50005000 نفر است. اگر جمعیت هر سال نسبت به سال قبل 10%10\% کاهش یابد، با فرض ادامهٔ همین الگو، پس از سه سال چند نفر خواهد بود؟

  1. مقدار اولیه c=5000c=5000، نرخ کاهش r=10100=0.10r=\frac{10}{100}=0.10 و زمان t=3t=3 است؛ چون نرخ سالانه است، زمان را برحسب سال می‌گیریم.

  2. در پایان هر سال، کسرِ باقی‌مانده از جمعیت برابر با 1−r=1−0.10=0.901-r=1-0.10=0.90 است.

  3. داده‌ها را در مدل زوال قرار می‌دهیم: f(3)=5000(0.90)3f(3)=5000(0.90)^3.

  4. توان و سپس حاصل‌ضرب را حساب می‌کنیم: (0.90)3=0.729(0.90)^3=0.729 و f(3)=5000×0.729=3645f(3)=5000\times0.729=3645.

جواب: جمعیت پیش‌بینی‌شدهٔ روستا پس از سه سال، 36453645 نفر است.

نکات مهم

  • در تغییر نمایی، مقدار هر دوره در ضریبی ثابت ضرب می‌شود، نه اینکه لزوماً مقدار ثابتی به آن اضافه یا از آن کم شود.
  • مدل رشد نمایی f(t)=c(1+r)tf(t)=c(1+r)^t و مدل زوال نمایی f(t)=c(1−r)tf(t)=c(1-r)^t است؛ در هر دو، cc مقدار اولیه و rr نرخِ اعشاری است.
  • زمان tt تعداد دوره‌های سپری‌شده است و واحد آن باید با دورهٔ نرخ هماهنگ باشد؛ مثلاً برای نرخ سالانه، زمان را برحسب سال می‌شماریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۰۳ تا ۱۰۴ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

زوال نمایی

در این درس یاد می‌گیری زوال نمایی را از کاهش با مقدار ثابت تشخیص بدهی و با تعیین مقدار اولیه، نرخ کاهش و زمان، مقدار باقی‌مانده را حساب کنی.

پیش از شروع

اگر ارزش یک وسیله هر سال با درصد ثابتی کم شود، آیا هر سال به یک اندازه از قیمتش کم می‌شود؟

نه؛ درصد ثابت، هر بار از ارزش باقی‌مانده حساب می‌شود، نه از قیمت اولیه. پس با کمتر شدن ارزش وسیله، مقدار کاهش سالانه هم کمتر می‌شود؛ این الگو نمونه‌ای از زوال نمایی است.

کاهش درصدی، نه کاهش ثابت

کاهش درصدی، نه کاهش ثابت

اگر ارزش یک وسیله هر سال با درصد ثابتی کم شود، آیا هر سال مبلغ یکسانی از ارزشش کم می‌شود؟ نه؛ چون درصدِ کاهش روی ارزش همان سال حساب می‌شود.

به کم‌شدن یک مقدار با گذشت زمان، «زوال» می‌گوییم. در زوال نمایی، در بازه‌های زمانی برابر، درصد ثابتی از مقدار موجود کم می‌شود؛ نه مقدار ثابتی از مقدار اولیه.

مثلاً وسیله‌ای را تصور کن که هر سال 10%10\% از ارزشش را از دست می‌دهد. سال اول، کاهش نسبت به قیمت اولیه حساب می‌شود؛ اما سال دوم، کاهش نسبت به قیمتِ باقی‌مانده پس از سال اول است. چون ارزش وسیله کمتر شده، مبلغی هم که در سال دوم کم می‌شود کمتر خواهد بود.

پس تفاوت مهم این است: «هر سال درصد یکسان» با «هر سال مبلغ یکسان» فرق دارد. در زوال نمایی، درصد کاهش ثابت می‌ماند، ولی مقدار کاهش به‌تدریج کمتر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

فرمول مقدار باقی‌مانده

فرمول مقدار باقی‌مانده

برای محاسبهٔ مقدار باقی‌مانده در زوال نمایی، از این مدل استفاده می‌کنیم:

f(t)=c(1−r)tf(t)=c(1-r)^t

بیایید اجزای آن را بشناسیم:

  • cc: مقدار اولیه، یعنی مقداری که در شروع داریم.
  • rr: نرخ کاهش در هر دوره، به‌صورت اعشاری.
  • tt: تعداد دوره‌های زمانی گذشته از شروع.
  • f(t)f(t): مقدار باقی‌مانده پس از این دوره‌ها.

چرا داخل پرانتز 1−r1-r داریم؟ چون از کل مقدار موجود، سهمی به اندازهٔ rr کم می‌شود و سهم 1−r1-r باقی می‌ماند. مثلاً اگر ارزش وسیله‌ای هر سال 20%20\% کم شود، نرخ کاهش r=0.20r=0.20 و ضریب باقی‌ماندن 1−0.20=0.801-0.20=0.80 است؛ یعنی هر سال 80%80\% ارزش سال قبل باقی می‌ماند.

توان tt نشان می‌دهد این ضریب چند بار در مقدار اولیه ضرب می‌شود. دورهٔ نرخ و زمان باید یکسان باشد؛ اگر نرخ سالانه است، tt هم تعداد سال‌هاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

از صورت مسئله تا مدل

از صورت مسئله تا مدل

برای تبدیل یک مسئلهٔ جمعیت به مدل زوال نمایی، اول سه داده را پیدا کن: جمعیت آغازین، نرخ کاهش و مدت سپری‌شده.

در مثال کتاب، جمعیت آغازین 40,000,00040{,}000{,}000 نفر است و هر سال 1%1\% کاهش می‌یابد؛ پس c=40,000,000c=40{,}000{,}000 و r=0.01r=0.01 است.

اما زمان چه می‌شود؟ عدد سال پایانی را مستقیم در توان نمی‌گذاریم! توان، تعداد سال‌های گذشته از شروع مدل است؛ درست مثل سن یک وسیله که از تاریخ خریدش حساب می‌شود:

t=2018−2000=18t=2018-2000=18

حالا داده‌ها را در مدل قرار می‌دهیم:

f(18)=40,000,000(1−0.01)18f(18)=40{,}000{,}000(1-0.01)^{18}

این عبارت، جمعیت باقی‌مانده را نشان می‌دهد، نه تعداد افرادی را که از جمعیت کم شده‌اند. پیش از محاسبه با ماشین‌حساب، بررسی کن که نرخ و زمان هم‌واحد باشند: برای نرخ سالانه، زمان هم باید برحسب سال باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴

مثال حل‌شده

جمعیت شهری در ابتدای سال 14001400 برابر 1,000,0001{,}000{,}000 نفر است. اگر جمعیت هر سال به‌صورت نمایی با نرخ 2%2\% کاهش یابد، جمعیت آن در ابتدای سال 14031403 چند نفر خواهد بود؟

  1. مقدار اولیه و نرخ اعشاری را مشخص می‌کنیم: c=1,000,000c=1{,}000{,}000 و r=2100=0.02r=\frac{2}{100}=0.02.

  2. تعداد دوره‌های سالانه را از اختلاف سال‌ها به‌دست می‌آوریم: t=1403−1400=3t=1403-1400=3.

  3. چون جمعیت کاهش می‌یابد، ضریب باقی‌مانده برابر است با 1−r=1−0.02=0.981-r=1-0.02=0.98.

  4. در مدل زوال نمایی جای‌گذاری می‌کنیم: f(3)=1,000,000×(0.98)3f(3)=1{,}000{,}000\times(0.98)^3.

  5. توان و حاصل‌ضرب را حساب می‌کنیم: (0.98)3=0.941192(0.98)^3=0.941192، پس f(3)=941,192f(3)=941{,}192 نفر.

جواب: جمعیت شهر در ابتدای سال 14031403، طبق این مدل، 941,192941{,}192 نفر خواهد بود.

نکات مهم

  • در زوال نمایی، در دوره‌های زمانی برابر، درصد ثابتی از مقدار موجود کم می‌شود، نه مقدار ثابتی از مقدار اولیه.
  • مدل زوال نمایی f(t)=c(1−r)tf(t)=c(1-r)^t است که در آن cc مقدار اولیه و rr نرخ کاهش به‌صورت اعشاری است.
  • برای تعیین tt، تعداد دوره‌های گذشته از زمان آغاز را پیدا می‌کنیم و دورهٔ زمانی آن را با نرخ کاهش هماهنگ می‌گیریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ ریاضی و آمار دوازدهم · رایگان