درس ۱ · صفحهٔ ۶۶ تا ۷۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
حواس مختلف
در این درس یاد میگیری دریافت، انتخاب و تفسیر محرکها را از هم تشخیص بدهی، شرایط کار حواس مختلف را توضیح بدهی و از دریافت چندحسی و تمرکز برای یادگیری بهتر استفاده کنی.
پیش از شروع
همین حالا چند لحظه از خواندن دست بکش و به صداهای اطرافت گوش بده. آیا صدایی پیدا کردی که تا چند لحظه پیش متوجهش نبودی؟ چرا تازه متوجه آن شدی؟
ممکن است صدایی از قبل به گوشت رسیده باشد، اما هنگام خواندن آن را انتخاب نکرده باشی. دریافت صدا «احساس»، انتخاب آن «توجه» و معنا دادن به آن «ادراک» است؛ این سه مرحله خیلی سریع رخ میدهند.
از احساس تا ادراک
از احساس تا ادراک
صدای زنگ گوشی بلند میشود؛ صدا را میشنوی، از میان صداهای اطراف به آن توجه میکنی و متوجه میشوی زنگِ یادآوریِ قرار توست. در همین اتفاق ساده، سه مرحله رخ داده است:
- احساس: محرک، گیرندهٔ حسی را تحریک میکند؛ مثل وقتی صدای گوشی به گوشت میرسد. محرک هر چیزی است که گیرندههای حسی را تحریک کند.
- توجه: از میان محرکهای گوناگون، بعضی را انتخاب میکنی؛ مثلاً صدای گوشی را دنبال میکنی، نه صدای پنکه را.
- ادراک: به محرک انتخابشده معنا میدهی؛ مثلاً تشخیص میدهی این صدا یادآورِ قرار توست، نه تماس یک دوست.
این مراحل چنان سریع رخ میدهند که معمولاً جدایی آنها را متوجه نمیشویم. پس رسیدن صدا به گوش، با انتخاب و معنا دادن به آن یکی نیست.
دریافت حسی برای زندگی هم ضروری است: احساس گرما به ما کمک میکند برای خنک شدن کاری انجام دهیم. پژوهشهای محرومیت حسی نیز نشان دادهاند که نبودِ تحریکهای بیرونی برای انسان آزارنده است؛ ما به دریافت اطلاعات از محیط نیاز داریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰
چند حس، یادگیری بهتر
چند حس، یادگیری بهتر
تا حالا شده مطلبی را بخوانی، اما کمی بعد نتوانی آن را توضیح بدهی؟ یکی از راههای کمک به یادگیری این است که همان موضوع را از چند راه حسی دریافت کنی؛ مثلاً هم نوشته را ببینی و هم صدای خواندنش را بشنوی.
فرض کن میخواهی مراحل رشد یک گیاه را یاد بگیری. میتوانی متن را با چشم دنبال کنی و آن را آرام، طوری بخوانی که صدایت را بشنوی. حالا بینایی و شنوایی هر دو در دریافت همان مطلب شریکاند. اگر مراحل را به شکل یک طرح ساده هم دربیاوری، مطلب را به صورت تصویری و منظم پیش روی خودت میبینی.
نکته، درگیر کردن چند حس با یک موضوع است، نه افزودن هر محرکی. مثلاً پخش صدایی نامرتبط هنگام مطالعه، دریافت چندحسیِ همان مطلب نیست. دفعهٔ بعد که یک بند کوتاه میخوانی، دیدن نوشته و شنیدن آن را با هم امتحان کن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰
هر محرکی حس نمیشود
هر محرکی حس نمیشود
فرض کن در اتاقی ساکت نشستهای و ساعتی دور از تو تیکتاک میکند. ممکن است ساعت کار کند، اما صدایش آنقدر ضعیف به گوشت برسد که آن را نشنوی. پس وجود محرک، بهتنهایی برای احساس کردن آن کافی نیست؛ شدت محرک هم مهم است.
برای اینکه یک اندام حسی تحریک شود، محرک باید حداقلی از انرژی را داشته باشد. به این حداقل، آستانهٔ مطلق میگوییم. «آستانه» را مثل مرز ورود در نظر بگیر: پایینتر از آن، محرک برای تحریک اندام حسی کافی نیست؛ با رسیدن به آن، احساس کردن ممکن میشود.
این موضوع فقط دربارهٔ صدا نیست. نور بسیار ضعیف یا مقدار بسیار کم شکر در آب هم ممکن است احساس نشود. مثلاً کتاب برای چشایی، حل شدن حدود یک قاشق چایخوری شکر در حدود لیتر آب را نمونهای تقریبی از آستانهٔ مطلق آورده است. این نمونهها تقریبیاند، نه مرزهایی کاملاً ثابت در هر شرایطی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱
پنج راه دریافت محیط
پنج راه دریافت محیط
تصور کن یک سیب را بررسی میکنی: رنگش را میبینی، بویش را حس میکنی، سطحش را لمس میکنی و با گاز زدن، مزه و صدای خردشدنش را دریافت میکنی. هر حس، بخشی از اطلاعات را به تو میرساند:
- بینایی: گیرندهٔ آن چشم است و بیشترین دریافتهای حسی ما از این راه انجام میشود. دیدن به نور کافی نیاز دارد. تیزبینی یعنی توانایی دیدن جزئیات؛ در نور کم، این توانایی کاهش مییابد.
- شنوایی: گوش ارتعاشهایی را دریافت میکند که با جابهجایی مولکولهای هوا منتقل میشوند؛ مثل صدای زنگ تلفن.
- چشایی: ماده باید در آب یا بزاق حل شود تا مزهاش را حس کنیم. گیرندههای چشایی بیشتر در زبان، دهان و گلو قرار دارند. کتاب مزهها را در چهار گروه اصلی شیرینی، شوری، ترشی و تلخی معرفی میکند.
- بویایی: گیرندههای انتهای حفرههای بینی، بوها را دریافت میکنند؛ مثل بوی سیب تازه.
- لامسه: گیرندههای پوست و زیر پوست، ویژگیهایی مانند زبری، نرمی، شکل و بافت اشیا را دریافت میکنند.
پس برای شناخت ویژگیهای یک چیز، باید ببینیم کدام حس و چه شرایطی به کار میآید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲
توجه یا تمرکز؟
توجه یا تمرکز؟
فرض کن در خانه مشغول مطالعهای؛ صدای تلویزیون میآید و صفحهٔ گوشی هم روشن میشود. از میان این محرکها، نوشتهٔ کتاب را انتخاب میکنی. این انتخاب کردن، توجه است. اگر توجهت را روی همان نوشته نگه داری و مطالعه را ادامه بدهی، تمرکز داری.
پس تفاوت اصلی در پایدار ماندن توجه است، نه صرفاً شروع مطالعه. ممکن است ابتدا مطلب را انتخاب کنی، اما کمی بعد ذهنت به گفتوگوی دوستانت برود؛ در این حالت، انتخاب اولیه انجام شده، ولی توجه به درس پایدار نمانده است.
برای پیدا کردن مشکل مطالعهات، از خودت بپرس: «اصلاً به مطلب درسی توجه کردم، یا توجه کردم ولی نتوانستم آن را ادامه بدهم؟» اگر حالت دوم است، کمکردن عوامل حواسپرتی، مثل کنار گذاشتن گوشی، میتواند به حفظ تمرکزت کمک کند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳
مثال حلشده
آرمان در اتاقی کمنور یک سکه را روی فرش پیدا نمیکند. چراغ را روشن میکند، نگاهش را به سکه جلب میکند و از روی جزئیاتش تشخیص میدهد که سکه است، نه دکمه. چرا روشن کردن چراغ کمک کرد و انتخاب و تشخیص سکه به کدام مراحل مربوطاند؟
ابتدا شرایط بینایی را بررسی میکنیم: در نور کم، توانایی دیدن جزئیات یا تیزبینی کاهش مییابد.
با روشن شدن چراغ، نور بیشتری فراهم میشود و دریافت اطلاعات دیداری از سکه آسانتر میشود.
آرمان سکه را از میان چیزهای روی فرش انتخاب میکند؛ این مرحله توجه است.
او به دریافت دیداری معنا میدهد و سکه را از دکمه تشخیص میدهد؛ این مرحله ادراک است.
نکات مهم
- احساس دریافت محرک، توجه انتخاب آن و ادراک معنا دادن به دریافت انتخابشده است؛ پایدار ماندن توجه را تمرکز مینامیم.
- دریافت یک موضوع از راه چند حس، مانند دیدن و شنیدن، میتواند یادگیری آن را آسانتر کند.
- حواس مختلف گیرندهها و شرایط ویژهٔ خود را دارند و برای احساس محرک، شدت آن باید به آستانهٔ مطلق برسد.