۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ روان‌شناسی یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«روان‌شناسی رشد»: ۱۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • روان‌شناسی
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۳۴ تا ۶۵

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۳۴ تا ۳۸ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تعریف روان‌شناسی رشد

در این درس یاد می‌گیری روان‌شناسی رشد را به زبان خود تعریف کنی، جنبه‌های مختلف رشد را در مثال‌های روزمره تشخیص بدهی و نقش عوامل وراثتی و محیطی را در تغییرات انسان توضیح بدهی.

پیش از شروع

ندا شش‌ساله است و برای ثبت‌نام کلاس اول آمده؛ آیا دانستن سن او کافی است تا بگوییم برای مدرسه آماده است؟

سن ندا به‌تنهایی برای شناخت آمادگی او کافی نیست؛ باید توانایی‌ها و وضعیت او را در جنبه‌های مختلف بررسی کرد. روان‌شناسی رشد کمک می‌کند تغییرات انسان را فراتر از بزرگ‌تر شدن بدن بشناسیم؛ البته از گریه‌کردن ندا در یک موقعیت هم نمی‌توان دربارهٔ آمادگی او حکم قطعی داد.

رشد در سراسر زندگی

رشد در سراسر زندگی

وقتی واژهٔ «رشد» را می‌شنوی، فقط به بزرگ شدن بچه‌ها فکر می‌کنی؟ در روان‌شناسی، رشد به کودکی محدود نیست. روان‌شناسی رشد تغییرات انسان را از زمان تشکیل نطفه تا مرگ مطالعه می‌کند. پس نوجوانی، بزرگ‌سالی و سالمندی هم در محدودهٔ بررسی آن قرار دارند.

مثلاً خودت را با دوران دبستان مقایسه کن: احتمالاً امروز می‌توانی کارهایی انجام بدهی که آن زمان نمی‌توانستی. حالا به پدربزرگ یا مادربزرگی فکر کن که با گذشت زمان، توانایی‌ها و شیوهٔ زندگی‌اش تغییر می‌کند. هر دو نمونه می‌توانند موضوع مطالعهٔ روان‌شناسی رشد باشند؛ نه فقط تغییرات کودک.

به این گسترهٔ زمانی، یعنی سراسر عمر انسان، «فراخنای زندگی» می‌گویند. روان‌شناسان رشد می‌کوشند تغییرات این مسیر را بشناسند و پیش‌بینی کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷

رشد فقط قد کشیدن نیست

رشد فقط قد کشیدن نیست

اگر عکس کودکی‌ات را ببینی، احتمالاً زود متوجه تغییر قد و چهره‌ات می‌شوی؛ اما عکس نشان نمی‌دهد که حالا چطور مسئله حل می‌کنی یا با دوستانت ارتباط می‌گیری. برای شناخت دقیق‌تر رشد، تغییرات را در پنج جنبه بررسی می‌کنیم:

  • جسمانی: تغییرات بدن، مثل بلندتر شدن قد.
  • شناختی: تغییر در توانایی‌های ذهنی، مثل بهتر حل کردن مسئله‌ها.
  • هیجانی: تغییر در تجربه و ابراز هیجان‌ها، مثل شیوهٔ نشان دادن خشم.
  • اجتماعی: تغییر در ارتباط با دیگران، مثل رابطه با همسالان.
  • اخلاقی: تغییر در توجه به درست و نادرست و رعایت حقوق دیگران.

مثلاً در یک بازی گروهی، پیدا کردن راه‌حل بهتر جنبهٔ شناختی دارد؛ اما رعایت حق بازیکن دیگر، حتی وقتی به ضرر توست، به جنبهٔ اخلاقی مربوط است. پس برای تشخیص جنبهٔ رشد، بپرس: «این تغییر بیشتر دربارهٔ بدن، ذهن، هیجان، رابطه یا حقوق دیگران است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷

نقش وراثت و محیط

نقش وراثت و محیط

چرا ممکن است به پدر و مادرت شبیه باشی، اما در بعضی ویژگی‌ها با آن‌ها تفاوت داشته باشی؟ برای توضیح ویژگی‌ها و تغییرات انسان، روان‌شناسان رشد دو دسته عامل را در نظر می‌گیرند: وراثت و محیط.

عوامل وراثتی به ویژگی‌هایی مربوط‌اند که از راه ژن‌ها از والدین به فرزند منتقل می‌شوند. عوامل محیطی به شرایط و تجربه‌های زندگی، مانند تغذیه، آموزش، خانواده و ارتباط با دیگران مربوط‌اند.

مثلاً برای توضیح بلندقد بودن یک نوجوان، هم ویژگی‌های ارثی او اهمیت دارند و هم شرایطی مانند تغذیه. پس نباید فقط با دیدن قد او نتیجه بگیریم که علت، تنها وراثت یا تنها محیط بوده است.

دربارهٔ رفتار هم همین احتیاط لازم است: اگر هم‌کلاسی‌ات کم‌حرف است، از روی همین مشاهده نمی‌توانی علت را فقط ارثی یا فقط محیطی بدانی. برای شناخت رشد، باید هر دو دسته عامل را بررسی کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

مثال حل‌شده

به ماجرای ندا برگردیم: او شش‌ساله است و هنگام پیشنهاد نقاشی‌کشیدن در مدرسه گریه می‌کند. آیا فقط با دانستن سن او یا دیدن همین رفتار می‌توان دربارهٔ آمادگی‌اش برای مدرسه تصمیم قطعی گرفت؟

  1. ابتدا اطلاعات موجود را جدا می‌کنیم: سن ندا را می‌دانیم و یک واکنش او را در موقعیتی مشخص دیده‌ایم.

  2. آمادگی برای مدرسه را فقط به سن یا رشد جسمانی محدود نمی‌کنیم؛ توانایی‌های شناختی، هیجانی و اجتماعی هم اهمیت دارند.

  3. گریهٔ ندا را نشانه‌ای برای بررسی بیشتر می‌دانیم، نه مدرکی قطعی دربارهٔ وضعیت کلی رشد او.

  4. نتیجه می‌گیریم که برای داوری دربارهٔ آمادگی ندا، به اطلاعات بیشتری از جنبه‌های مختلف رشد او نیاز داریم.

جواب: دانستن سن ندا به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری دربارهٔ آمادگی او کافی نیست؛ باید جنبه‌های مختلف رشد او بررسی شود و از یک بار گریه‌کردن هم نمی‌توان حکم قطعی داد.

نکات مهم

  • روان‌شناسی رشد، تغییرات انسان را در سراسر زندگی، از تشکیل نطفه تا مرگ، مطالعه می‌کند.
  • تغییرات رشدی جنبه‌های جسمانی، شناختی، هیجانی، اجتماعی و اخلاقی دارند و فقط به قد کشیدن محدود نیستند.
  • برای توضیح ویژگی‌ها و تغییرات افراد باید هر دو دستهٔ عوامل وراثتی و محیطی را در نظر گرفت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۳۸ تا ۴۰ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

عوامل مؤثر بر رشد

در این درس یاد می‌گیری نقش وراثت و محیط را در رشد توضیح بدهی، دوقلوهای همسان و ناهمسان را از هم تشخیص بدهی و ضرورت آمادگی نهفته برای پیدایش بعضی توانایی‌ها را بیان کنی.

پیش از شروع

اگر کودکی هر روز دوچرخه‌سواری دیگران را ببیند، آیا بدون آمادگی بدنی و تمرین می‌تواند دوچرخه‌سواری کند؟

دیدن دوچرخه‌سواری دیگران به‌تنهایی کافی نیست؛ کودک هم به آمادگی بدنی نیاز دارد و هم به فرصت یادگیری و تمرین. برای فهمیدن تغییرات دوران رشد، باید هم ویژگی‌های به‌ارث‌رسیده و هم شرایط محیط زندگی را در نظر بگیریم.

رشد؛ وراثت و محیط

رشد؛ وراثت و محیط

شاید کسی به تو گفته باشد: «چقدر شبیه مادرت هستی!» اما آیا همهٔ ویژگی‌های تو فقط با شباهت خانوادگی توضیح داده می‌شوند؟

روان‌شناسان برای بررسی ویژگی‌ها و تغییرات رشدی، از دورهٔ جنینی تا سالمندی، دو دسته عامل را در نظر می‌گیرند:

  • وراثت: زمینه‌هایی که از والدین به فرد منتقل می‌شوند.
  • محیط: شرایط و تجربه‌های زندگی، مانند تغذیه، آموزش و معاشرت با دیگران.

مثلاً اگر هم‌کلاسی‌ات بلندقد است، برای توضیح قد او نباید فقط به بلندقد بودن والدینش یا فقط به تغذیه‌اش توجه کنیم؛ زمینهٔ وراثتی و شرایط محیطی هر دو اهمیت دارند.

پس هنگام بررسی تفاوت‌های افراد، زود نتیجه نگیر که «همه‌چیز ارثی است» یا «همه‌چیز به تربیت بستگی دارد». در نظر گرفتن هر دو عامل، به معنی سهم برابر آن‌ها در همهٔ ویژگی‌ها نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

دوقلوها و ویژگی‌های وراثتی

دوقلوها و ویژگی‌های وراثتی

فرض کن دو هم‌کلاسی دوقلو داری که آن‌قدر شبیه‌اند که گاهی آن‌ها را اشتباه می‌گیری! آیا شباهت ظاهری به‌تنهایی برای تشخیص نوع دوقلویی کافی است؟ برای شناخت تفاوت، باید به چگونگی پیدایش آن‌ها توجه کنیم.

دوقلوهای همسان از یک تخمک به‌وجود آمده‌اند و ویژگی‌های وراثتی یکسانی دارند. این دوقلوها همیشه هم‌جنس‌اند؛ یعنی هر دو دختر یا هر دو پسر هستند.

در مقابل، دوقلوهای ناهمسان از دو تخمک جدا به‌وجود آمده‌اند. آن‌ها ممکن است هر دو دختر، هر دو پسر، یا یکی دختر و دیگری پسر باشند. پس هم‌جنس بودن، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که دوقلوها همسان‌اند.

برای به‌خاطر سپردن تفاوت، این پیوند را در ذهن نگه دار: همسان: یک تخمک و ویژگی‌های وراثتی یکسان؛ ناهمسان: دو تخمک جدا.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

آمادگی‌های نهفته

آمادگی‌های نهفته

آیا می‌توان از نوزاد انتظار داشت با چند بار شنیدن یک کلمه، شروع به حرف زدن کند؟ همهٔ ویژگی‌ها و توانایی‌های نهفته، از همان تولد آشکار نیستند. برخی صفات را می‌توان خیلی زود دید، اما پیدایش بعضی توانایی‌ها به آمادگی خاصی نیاز دارد که در جریان رشد فراهم می‌شود.

مثلاً خانواده‌ای را تصور کن که برای نوزادشان کتاب می‌خوانند. این کار تجربه‌ای محیطی است، اما نمی‌توان انتظار داشت نوزاد همان موقع خواندن را یاد بگیرد؛ او هنوز آمادگی لازم را ندارد. برای راه‌رفتن، حرف‌زدن و خواندن و نوشتن نیز باید آمادگی مربوط به آن توانایی فراهم شود.

پس نهفته‌بودن به معنای آشکاربودن از بدو تولد نیست. از طرف دیگر، لازم‌بودن آمادگی به این معنا نیست که آموزش و تمرین بی‌فایده‌اند؛ آمادگی و فرصت یادگیری را نباید جای یکدیگر گذاشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

مثال حل‌شده

دو هم‌کلاسی را در نظر بگیر: یکی زود با دیگران دوست می‌شود و دیگری کم‌حرف است. کسی می‌گوید: «چون هر دو در یک کلاس‌اند، تفاوت رفتارشان فقط وراثتی است.» آیا استدلال او کافی است؟

  1. ابتدا ادعا را مشخص می‌کنیم: او از مشترک بودن کلاس، یکسان بودن محیط دو نفر را نتیجه گرفته است.

  2. اما هم‌کلاس بودن به معنی یکسان بودن همهٔ تجربه‌ها نیست؛ خانواده، دوستان و تجربه‌های قبلی آن‌ها می‌تواند متفاوت باشد.

  3. از طرف دیگر، وراثت هم یکی از عوامل مؤثر بر ویژگی‌های افراد است و نباید آن را کنار گذاشت.

  4. پس نه می‌توان تفاوت را فقط به وراثت نسبت داد و نه فقط به محیط؛ برای نتیجه‌گیری به اطلاعات بیشتری نیاز داریم.

جواب: این توضیح کافی نیست؛ برای بررسی تفاوت رفتار این دو نفر باید هم عوامل وراثتی و هم عوامل محیطی را در نظر گرفت و با این اطلاعات محدود، علت قطعی تعیین نکرد.

نکات مهم

  • برای توضیح ویژگی‌ها و تغییرات رشدی افراد، باید عوامل وراثتی و محیطی را در نظر بگیریم.
  • دوقلوهای همسان از یک تخمک و دارای ویژگی‌های وراثتی یکسان‌اند، اما دوقلوهای ناهمسان از دو تخمک جدا به‌وجود می‌آیند.
  • همهٔ صفات نهفته هنگام تولد آشکار نیستند و شروع توانایی‌هایی مانند حرف زدن به آمادگی خاص نیاز دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۴۰ تا ۴۲ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

عوامل وراثتی

در این درس یاد می‌گیری نقش وراثت، رسش و یادگیری را در رشد توضیح بدهی و با بررسی نمونه‌های روزمره، سهم آمادگی زیستی و فرصت‌های محیطی را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر دو کودک تقریباً در یک سن شروع به حرف زدن کنند، چرا ممکن است یکی از آن‌ها واژه‌های بیشتری بلد باشد؟

شروع حرف زدن به آمادگی زیستی کودک وابسته است، اما تعداد واژه‌هایی که می‌آموزد به فرصت شنیدن و گفت‌وگو هم بستگی دارد. پس برای فهم رشد، باید هم وراثت و پختگی را در نظر بگیریم و هم محیط و یادگیری را.

دوقلوها و شباهت‌های وراثتی

دوقلوها و شباهت‌های وراثتی

تا حالا دوقلوهایی دیده‌ای که تشخیص دادنشان از یکدیگر سخت باشد؟ برای شناخت دوقلوها، فقط شباهت چهره کافی نیست؛ تفاوت اصلی به چگونگی به‌وجودآمدن آن‌ها برمی‌گردد.

دوقلوهای همسان از یک تخمک به وجود می‌آیند و ویژگی‌های وراثتی یکسان دارند. آن‌ها حتماً هم‌جنس‌اند؛ یعنی هر دو دختر یا هر دو پسر هستند.

در مقابل، دوقلوهای ناهمسان از دو تخمک جدا به وجود می‌آیند. آن‌ها ممکن است هم‌جنس باشند یا یکی دختر و دیگری پسر باشد.

مثلاً اگر در مدرسه دو برادر دوقلو ببینی، فقط از روی پسر بودن هر دوی آن‌ها نمی‌توانی نتیجه بگیری که همسان‌اند؛ دوقلوهای ناهمسان هم می‌توانند هر دو پسر باشند. پس نکتهٔ اصلی را به خاطر بسپار: هم‌جنس بودن، به‌تنهایی نشانهٔ همسان بودن نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

آمادگی‌های نهفته

آمادگی‌های نهفته

وقتی نوزادی به دنیا می‌آید، اطرافیان دنبال شباهت چهره‌اش به پدر و مادر می‌گردند. اما آیا هر چیزی که از راه وراثت به او رسیده، همان موقع دیده می‌شود؟ نه؛ آشکار نبودن یک ویژگی در هنگام تولد، به معنای نبودن زمینهٔ آن نیست.

وراثت یکی از عوامل مؤثر بر رشد است. بعضی صفات از همان آغاز زندگی آشکارند؛ اما برخی آمادگی‌های نهفته هنوز در رفتار کودک دیده نمی‌شوند. «نهفته» یعنی زمینه‌ای وجود دارد، ولی هنوز خودش را نشان نداده است.

مثلاً نوزاد نمی‌تواند راه برود یا حرف بزند. برای بروز این توانایی‌ها، آمادگی‌های خاصی لازم است که همهٔ آن‌ها هنگام تولد آمادهٔ بروز نیستند. پس نباید از ناتوانی امروز نوزاد نتیجه بگیریم که زمینهٔ این توانایی‌ها را ندارد. همچنین، وجود زمینهٔ وراثتی به این معنا نیست که کودک از بدو تولد می‌تواند آن کار را انجام دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

رسش یا پختگی

رسش یا پختگی

آیا می‌توان با تمرین زیاد، نوزاد را از همان روزهای اول به راه‌رفتن واداشت؟ نه؛ بدن او باید به آمادگی لازم برسد. رسش یا پختگی نام تغییراتی است که به آمادگی زیستی وابسته‌اند و با گذشت زمان، طبق برنامه‌ای طبیعی رخ می‌دهند.

برای نمونه، راه‌رفتن کودک به آماده‌شدن دستگاه عصبی و ماهیچه‌هایش نیاز دارد. پس هر تغییری را نمی‌توان فقط نتیجهٔ تمرین دانست؛ بعضی توانایی‌ها به رسیدن زمان مناسب و آمادگی بدن هم وابسته‌اند.

البته این برنامهٔ طبیعی، کاملاً جدا از محیط پیش نمی‌رود. شرایطی مانند تغذیه می‌توانند تا حدودی بر رسش اثر بگذارند. همچنین، زمان بروز تغییرات در همهٔ افراد دقیقاً یکسان نیست؛ اگر دو کودک در زمان‌های متفاوتی راه بیفتند، همین تفاوت به‌تنهایی نشان‌دهندهٔ مشکل نیست.

نکتهٔ اصلی: رسش بر آمادگی زیستی تکیه دارد، اما از تأثیر محیط کاملاً مستقل نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

نقش محیط و یادگیری

نقش محیط و یادگیری

آمادگی زیستی برای رشد مهم است؛ اما همهٔ تفاوت‌های کودکان را توضیح نمی‌دهد. محیط، یعنی شرایط بیرون از فرد، بر چگونگی بروز توانایی‌های او اثر می‌گذارد. یکی از مهم‌ترین راه‌های این اثرگذاری، یادگیری است.

دو کودک را تصور کن که تقریباً هم‌زمان شروع به حرف زدن کرده‌اند. با یکی از آن‌ها بیشتر گفت‌وگو می‌کنند، برایش قصه می‌خوانند و به پرسش‌هایش پاسخ می‌دهند. این کودک فرصت بیشتری برای شنیدن و یادگرفتن واژه‌ها دارد؛ بنابراین ممکن است واژه‌های بیشتری بلد باشد.

در این مثال، باید بین «آمادگی برای آغاز حرف زدن» و «یادگرفتن واژه‌های بیشتر» تفاوت بگذاریم. آمادگی زیستی زمینه را فراهم می‌کند، اما تجربه و تمرین هم در گسترش توانایی نقش دارند. پس برای توضیح رشد، نه وراثت را نادیده می‌گیریم و نه فرصت‌های محیطی را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

مثال حل‌شده

کودکی اکنون می‌تواند مداد را در دست بگیرد، اما هنوز نوشتن حروف را بلد نیست. او پس از آموزش و تمرین، نوشتن چند حرف را یاد می‌گیرد. چرا نمی‌توان این تغییر را فقط با رسش توضیح داد؟

  1. ابتدا آمادگی را از مهارت جدا می‌کنیم: توانایی گرفتن مداد با بلدبودن نوشتن حروف یکسان نیست.

  2. برای گرفتن و به‌کاربردن مداد، کودک به آمادگی زیستی نیاز دارد؛ این بخش با رسش ارتباط دارد.

  3. شکل حروف و شیوهٔ نوشتن آن‌ها در این موقعیت با آموزش و تمرین آموخته شده است؛ این بخش به یادگیری مربوط است.

  4. نتیجه می‌گیریم که آمادگی زیستی به‌تنهایی نوشتن را توضیح نمی‌دهد و فرصت یادگیری نیز لازم است.

جواب: آمادگی زیستی برای گرفتن مداد، با رسش ارتباط دارد؛ بهترشدن در نوشتن حروف با آموزش و تمرین، نشان‌دهندهٔ نقش یادگیری است. پس برای توضیح این وضعیت باید هر دو را در نظر گرفت.

نکات مهم

  • دوقلوهای همسان از یک تخمک به وجود می‌آیند و ویژگی‌های وراثتی یکسان دارند، اما دوقلوهای ناهمسان از دو تخمک جدا پدید می‌آیند.
  • برخی زمینه‌های وراثتی هنگام تولد آشکار نیستند و بروز توانایی‌های مربوط به آن‌ها به آمادگی زیستی و فرایند رسش وابسته است.
  • محیط، به‌ویژه فرصت‌های یادگیری، بر بروز توانایی‌ها اثر می‌گذارد و می‌تواند تا حدودی بر رسش نیز تأثیر بگذارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۴۲ تا ۴۵ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مراحل مهم رشد در «فراخنای زندگی»

در این درس یاد می‌گیری نقش محیط و یادگیری در رشد را توضیح بدهی، دوره‌های زندگی و سه هفت‌سال تربیتی را بشناسی و ویژگی‌های کلی رشد پیش از تولد و کودکی را بیان کنی.

پیش از شروع

اگر رشد فقط به معنی قدکشیدن بود، چطور می‌شد تفاوت امروزت با روز اول دبستان را توضیح داد؟

از آن روز تا امروز، فقط اندازهٔ بدنت تغییر نکرده؛ شیوهٔ فکرکردن، توانایی‌ها و رابطه‌هایت هم تغییر کرده‌اند. روان‌شناسان رشد این تغییرها را در سراسر زندگی بررسی می‌کنند، حتی پیش از تولد.

سهم محیط و یادگیری

سهم محیط و یادگیری

تا حالا فکر کرده‌ای چرا دو کودک هم‌سن ممکن است تعداد متفاوتی واژه بلد باشند؟ برای فهم این تفاوت، فقط دانستن سن یا ویژگی‌های ارثی آن‌ها کافی نیست؛ باید به محیط و فرصت‌های یادگیری آن‌ها هم توجه کنیم.

عوامل محیطی بیرون از فرد قرار دارند و بر چگونگی تغییرات رشدی او اثر می‌گذارند. یادگیری یکی از مهم‌ترین عوامل محیطی است. بسیاری از توانایی‌های جسمانی و شناختی، هم‌زمان با بالارفتن سن، به یادگیری هم نیاز دارند؛ پس افزایش سن به‌تنهایی همهٔ تغییرات را توضیح نمی‌دهد.

مثلاً کودکی که بیشتر با دیگران گفت‌وگو می‌کند و برایش قصه می‌خوانند، فرصت بیشتری برای شنیدن و یادگرفتن واژه‌ها دارد. اگر او واژه‌های بیشتری بداند، نباید فوراً نتیجه بگیریم که این تفاوت ارثی است.

پس محیط جای وراثت را نمی‌گیرد؛ در کنار آن بر رشد اثر می‌گذارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

نقشهٔ مراحل زندگی

نقشهٔ مراحل زندگی

اگر عکس‌های سال‌های مختلف زندگی‌ات را کنار هم بگذاری، تغییرها را می‌بینی؛ اما بین دو مرحله، رشد ناگهان متوقف و دوباره شروع نمی‌شود. رشد پیوسته است و تقسیم آن به مرحله‌ها، مثل کشیدن یک نقشه، به شناخت بهتر تغییرات کمک می‌کند.

در این نقشه، زندگی پس از تولد سه دورهٔ اصلی دارد:

  • کودکی: شامل طفولیت، از تولد تا دوسالگی؛ کودکی اول، از دوسالگی تا هفت‌سالگی؛ و کودکی دوم، از هفت‌سالگی تا دوازده‌سالگی.
  • نوجوانی: از دوازده‌سالگی تا بیست‌سالگی.
  • بزرگسالی: شامل جوانی، از بیست‌سالگی تا چهل‌سالگی؛ میان‌سالی، از چهل‌سالگی تا شصت‌وپنج‌سالگی؛ و پیری، از شصت‌وپنج‌سالگی به بعد.

مثلاً یک دانش‌آموز هفده‌ساله در دورهٔ نوجوانی و فردی سی‌ساله در مرحلهٔ جوانیِ دورهٔ بزرگسالی قرار می‌گیرد. پس «جوانی» و «بزرگسالی» دو دورهٔ جدا نیستند؛ جوانی بخشی از بزرگسالی است. این مرزبندی‌ها ابزار شناخت‌اند، نه نشانهٔ تغییر ناگهانی همهٔ ویژگی‌ها در روز تولد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

سه هفت‌سال و شیوهٔ تربیت

سه هفت‌سال و شیوهٔ تربیت

آیا شیوهٔ برخورد خانواده با کودک خردسال باید با نوجوان یکسان باشد؟ در تقسیم‌بندی اسلامیِ این درس، تا بیست‌ویک‌سالگی سه مرحله داریم که هرکدام شیوهٔ تربیتی متناسب با خود را می‌طلبد:

  • هفت سال اول: فرصت بازی و پرورش عواطف و احساسات اهمیت دارد. بزرگ‌ترها با رفتار و گفتار مناسب الگو می‌شوند، نه اینکه از کودک توقع اطاعت داشته باشند.
  • هفت سال دوم: آموزش ارزش‌ها و کمک به تشخیص رفتارهای پسندیده و ناپسند پررنگ‌تر می‌شود.
  • هفت سال سوم: نوجوان باید مانند عضوی از خانواده در تصمیم‌گیری‌ها مشارکت کند؛ برخورد صرفاً آمرانه جای خود را به مشورت می‌دهد.

مثلاً هنگام برنامه‌ریزی برای سفر خانوادگی، از نوجوان می‌توان خواست پیشنهادش را همراه با دلیل بیان کند و نظرش را جدی بررسی کرد. مشاور دانستن نوجوان به معنی پذیرفتن همهٔ خواسته‌های او نیست؛ یعنی به او فرصت فکرکردن، اظهارنظر و مشارکت واقعی بدهیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

رشد پیش از تولد

رشد پیش از تولد

آیا روز تولد، روز شروع رشد انسان است؟ نه؛ رشد از تشکیل نطفه آغاز می‌شود. وقتی اسپرم پدر، تخمک مادر را بارور می‌کند، تخمک بارورشده شکل می‌گیرد و مسیر رشد شروع می‌شود.

تخمک بارورشدهٔ طبیعی دارای 4646 کروموزوم است: 2323 کروموزوم از مادر و 2323 کروموزوم از پدر. کروموزوم‌ها راه انتقال صفات ارثی‌اند؛ پس سهم هر دو والد در وراثت نقش دارد.

اما رشد پیش از تولد فقط به وراثت وابسته نیست. شرایط مادر و محیط، مانند سن مادر، کیفیت تغذیه، فشار روانی، حالت‌های هیجانی، آلودگی و مصرف داروها نیز بر چگونگی آن اثر می‌گذارند. کتاب به آرامش، به‌ویژه ارتباط معنوی با خدا، هم اشاره می‌کند.

برای نمونه، تغذیهٔ مادر می‌تواند بر رشد جنین اثر بگذارد، بدون آنکه تعداد کروموزوم‌های به‌ارث‌رسیده را تغییر دهد. پس باید انتقال صفات ارثی را از اثر شرایط محیطی بر رشد جدا کنیم؛ هر دو در رشد پیش از تولد نقش دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

کودکی؛ مهم، اما نه تمام رشد

کودکی؛ مهم، اما نه تمام رشد

وقتی عکس‌های کودکی‌ات را می‌بینی، تغییرهای زیادی پیدا می‌کنی؛ اما آیا بعد از کودکی، تغییرکردن تمام می‌شود؟

دورهٔ کودکی از تولد تا حدود یازده تا دوازده‌سالگی است. در این دوره، رشد سریع است و تغییرهای فراوانی رخ می‌دهد؛ مثلاً کودک راه‌رفتن، حرف‌زدن و ارتباط با دیگران را یاد می‌گیرد. به همین دلیل، کودکی در بررسی رشد اهمیت زیادی دارد.

بااین‌حال، مهم‌بودن کودکی به معنای محدودشدن رشد به کودکی نیست. نوجوانی که شیوهٔ فکرکردنش تغییر می‌کند یا بزرگسالی که در روابطش دگرگونی‌هایی را تجربه می‌کند، همچنان موضوع مطالعهٔ روان‌شناسی رشد است.

پس برای شناخت محدودهٔ این علم، یک مسیر کامل را در ذهن بیاور: از تشکیل نطفه تا پایان زندگی؛ کودکی فقط بخشی از این مسیر است، نه همهٔ آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

مثال حل‌شده

مادربزرگی هفتادساله با تمرین و راهنمایی نوه‌اش یاد می‌گیرد از تماس تصویری استفاده کند. نوه می‌گوید: «این اتفاق به روان‌شناسی رشد مربوط نیست، چون مادربزرگ دیگر قد نمی‌کشد!» چگونه استدلال او را بررسی می‌کنی؟

  1. ابتدا نوع تغییر را مشخص می‌کنیم: مادربزرگ مهارت تازه‌ای آموخته است؛ پس تغییر فقط جسمانی نیست و جنبهٔ شناختی دارد.

  2. بعد محدودهٔ روان‌شناسی رشد را به یاد می‌آوریم: این علم تغییرات انسان را از تشکیل نطفه تا پایان زندگی بررسی می‌کند، نه فقط در کودکی.

  3. نقش محیط را پیدا می‌کنیم: راهنمایی نوه و فرصت تمرین به یادگیری مهارت تازه کمک کرده‌اند.

  4. نتیجه می‌گیریم که این اتفاق به مطالعهٔ رشد مربوط است، حتی اگر با افزایش قد همراه نباشد.

جواب: یادگیری این مهارت نمونه‌ای از تغییر شناختی در دورهٔ پیری و اثر فرصت‌های یادگیری است؛ رشد فقط قدکشیدن یا تغییرات کودکی نیست.

نکات مهم

  • رشد حاصل اثر عوامل وراثتی و محیطی است و یادگیری یکی از مهم‌ترین عوامل محیطی آن به شمار می‌آید.
  • زندگی پس از تولد به کودکی، نوجوانی و بزرگسالی تقسیم می‌شود و در تقسیم‌بندی تربیتی اسلامی، سه هفت‌سال با تأکید بر بازی و پرورش، آموزش ارزش‌ها و مشارکت در تصمیم‌گیری شناخته می‌شوند.
  • رشد از تشکیل نطفه آغاز می‌شود و با وجود اهمیت و سرعت تغییرات کودکی، مطالعهٔ علمی آن سراسر زندگی را در بر می‌گیرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۴۵ تا ۴۹ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ویژگی‌های رشد

در این درس یاد می‌گیری رشد از چه زمانی آغاز می‌شود، کودکی چه جایگاهی در مسیر زندگی دارد و تغییرات جسمانی، حرکتی و شناختی کودکان را چگونه تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر مقدار برابری شیر در یک لیوان بلند و باریک و یک لیوان کوتاه و پهن بریزیم، چرا ممکن است کودک پیش‌دبستانی فکر کند لیوان بلند شیر بیشتری دارد؟

کودک در این سن بیشتر به ظاهر چیزی که می‌بیند تکیه می‌کند؛ برای همین، بلندی سطح شیر ممکن است او را به اشتباه بیندازد. رشد فقط بزرگ‌تر شدن بدن نیست؛ شیوه توجه، فکر کردن و قضاوت کردن هم تغییر می‌کند.

آغاز رشد پیش از تولد

آغاز رشد پیش از تولد

آیا روز تولد، روز شروع رشد انسان است؟ نه؛ وقتی اسپرم پدر، تخمک مادر را بارور می‌کند و نطفه تشکیل می‌شود، رشد انسان آغاز شده است.

تخمک بارورشدهٔ طبیعی، 4646 کروموزوم دارد: 2323 کروموزوم از مادر و 2323 کروموزوم از پدر. کروموزوم‌ها در انتقال صفات ارثی نقش دارند؛ پس بخشی از ویژگی‌های کودک با وراثت ارتباط دارد.

اما وراثت تنها عامل مؤثر نیست. شرایط مادر و محیط، مانند سن مادر، کیفیت تغذیه، فشار روانی، آرامش، آلودگی محیط و مصرف داروها نیز بر رشد پیش از تولد اثر می‌گذارند. مثلاً تغذیهٔ مادر یا قرار گرفتن او در محیط آلوده، فقط به خود او مربوط نیست؛ می‌تواند بر رشد جنین هم تأثیر بگذارد.

پس برای شناخت رشد پیش از تولد، باید هم به ویژگی‌های به‌ارث‌رسیده توجه کنیم و هم به شرایطی که جنین در آن رشد می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

کودکی، بخشی از مسیر زندگی

کودکی، بخشی از مسیر زندگی

وقتی عکس‌های نوزادی و دبستانت را کنار هم می‌گذاری، تغییرات زیادی می‌بینی. دورهٔ کودکی از تولد تا حدود یازده تا دوازده‌سالگی است؛ دوره‌ای که رشد در آن با سرعت و تغییرات فراوان همراه است و در مقایسه با دوره‌های بعدی اهمیت زیادی دارد.

اما آیا با تمام شدن کودکی، موضوع مطالعهٔ روان‌شناسی رشد هم تمام می‌شود؟ نه! روان‌شناسی رشد، انسان را از تشکیل نطفه تا پایان زندگی مطالعه می‌کند؛ کودکی فقط بخشی از این مسیر است.

مثلاً پژوهشگری که تغییرات انسان در نوجوانی یا سالمندی را بررسی می‌کند، می‌تواند در حوزهٔ روان‌شناسی رشد کار کند. پس دو چیز را جدا نگه دار: «دورهٔ کودکی» نام یک بازهٔ سنی است، اما «روان‌شناسی رشد» به سراسر زندگی می‌پردازد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

رشد بدن، بیرون و درون

رشد بدن، بیرون و درون

فرض کن عکس نوزادیِ کودکی را کنار عکس امروز او گذاشته‌ای. بلندتر شدن قد و تغییر اندازه بدنش زود به چشم می‌آید؛ اما آیا همه تغییرات بدن را می‌توان در عکس دید؟

رشد جسمانی فقط تغییر قد و وزن نیست. اعضای درونی بدن هم رشد و تغییر می‌کنند؛ برای مثال، افزایش وزن مغز و محکم‌تر شدن استخوان‌ها نیز از نشانه‌های رشد جسمانی‌اند. پس برای شناخت این جنبه از رشد، نباید فقط به ظاهر کودک توجه کنیم.

مثلاً وقتی خانواده‌ای می‌گویند «لباس‌های قبلی کودک دیگر اندازه‌اش نیست»، به نشانه‌ای بیرونی از رشد جسمانی اشاره می‌کنند. تغییراتی هم درون بدن او رخ می‌دهد که در عکس یا از روی اندازه لباس مشخص نمی‌شود.

برای به‌خاطر سپردن این نکته، رشد جسمانی را با دو پنجره ببین: تغییرات قابل مشاهده بدن و تغییرات اعضای درونی آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶

از پله تا بند کفش

از پله تا بند کفش

چرا کودکی که خودش از پله بالا می‌رود، ممکن است هنوز برای بستن بند کفشش کمک بخواهد؟ این دو کار به مهارت‌های حرکتی یکسانی نیاز ندارند.

حرکت‌های درشت با حرکت بخش‌های بزرگ بدن، مانند دست‌ها و پاها، انجام می‌شوند؛ بالا رفتن از پله نمونه‌ای از آن‌هاست. حرکت‌های ظریف به حرکت‌های کوچک‌تر و هماهنگی دقیق‌تر، به‌ویژه در انگشتان، نیاز دارند؛ مثل بستن بند کفش.

در مسیر رشد حرکتی، کودکان ابتدا بر حرکت‌های درشت و سپس بر مهارت‌های ظریف تسلط پیدا می‌کنند. پس توانایی بالا رفتن از پله، لزوماً به معنی آمادگی برای گره زدن بند کفش نیست. اگر کودک برای این کار کمک می‌خواهد، نباید فوراً آن را نشانه تنبلی بدانیم؛ ممکن است هنوز بر حرکت‌های ظریف لازم مسلط نشده باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

رشد فکر و زبان

رشد فکر و زبان

کودک فقط در راه رفتن و کار کردن با دست‌ها پیشرفت نمی‌کند؛ توانایی‌های ذهنی و زبانی او هم رشد می‌کنند. به تغییر توانایی‌هایی مثل توجه، ادراک، حافظه، استدلال، حل مسئله، تصمیم‌گیری و زبان، رشد شناختی می‌گوییم. مثلاً وقتی کودک می‌تواند ماجرایی را به یاد بیاورد و با جمله‌های روشن‌تری تعریف کند، نشانه‌هایی از رشد شناختی را می‌بینیم.

کودکان بیشتر به آنچه از ظاهر اشیا دریافت می‌کنند تکیه دارند؛ یعنی پردازش غالب آن‌ها ادراکی است. به پرسش ابتدای درس برگردیم: اگر شیر دو لیوان برابر باشد، کودک پیش‌دبستانی ممکن است لیوان بلند و باریک را پُرتر بداند، چون به ارتفاع شیر توجه می‌کند و پهنای لیوان را در نظر نمی‌گیرد.

رشد زبان نیز بخشی از رشد شناختی است و محیط بر آن اثر دارد. گفت‌وگو با کودک و قصه‌خوانی، فرصت شنیدن و به‌کاربردن واژه‌ها را فراهم می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

مثال حل‌شده

مقدار برابری شیر در دو لیوان، یکی بلند و باریک و دیگری کوتاه و پهن، ریخته‌ایم. کودکی پیش‌دبستانی می‌گوید لیوان بلند شیر بیشتری دارد. چگونه انتخاب او را توضیح می‌دهی؟

  1. ابتدا دادهٔ اصلی را مشخص می‌کنیم: مقدار شیر در دو لیوان برابر است و فقط شکل لیوان‌ها تفاوت دارد.

  2. بررسی می‌کنیم چه ویژگی‌ای بیشتر به چشم کودک می‌آید: سطح شیر در لیوان بلند بالاتر دیده می‌شود.

  3. این داوری را به پردازش ادراکی ارتباط می‌دهیم؛ کودک بیشتر بر آنچه می‌بیند تکیه کرده است.

  4. نتیجه می‌گیریم که کودک ارتفاع بیشتر را نشانهٔ مقدار بیشتر گرفته و برابری مقدار شیر را در داوری خود لحاظ نکرده است.

جواب: این انتخاب می‌تواند نشان‌دهندهٔ تکیهٔ بیشتر کودک بر ظاهر اشیا و پردازش ادراکی باشد؛ بلندتر دیده‌شدن شیر لزوماً به معنای بیشتر بودن مقدار آن نیست.

نکات مهم

  • رشد انسان از تشکیل نطفه آغاز می‌شود و وراثت و شرایط مادر و محیط بر رشد پیش از تولد اثر دارند.
  • کودکی از تولد تا حدود یازده تا دوازده‌سالگی است و رشد جسمانی و حرکتی آن، تغییرات بیرونی و درونی بدن و پیشرفت از حرکت‌های درشت به ظریف را در بر می‌گیرد.
  • رشد شناختی شامل توانایی‌هایی مانند توجه، حافظه، استدلال و زبان است و داوری کودکان، به‌ویژه پیش از دبستان، بیشتر تحت تأثیر ظاهر اشیاست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۴۹ تا ۵۰ · حدود ۹ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رشد هیجانی در دوره کودکی

در این درس یاد می‌گیری رشد هیجانی کودک چگونه با شناخت هیجان‌ها و واکنش اطرافیان پیش می‌رود، هیجان‌های ساده و مرکب چه تفاوتی دارند و چرا رشد هیجانی انسان از حیوان‌ها پیشرفته‌تر است.

پیش از شروع

چرا ممکن است کودکی بعد از شکستن یک لیوان و شنیدن فریاد مادرش، دوباره لیوان دیگری را بشکند؟

ممکن است کودک هنوز معنای هیجان مادرش را درست تشخیص ندهد و فریاد او را نشانهٔ خوشحالی یا توجه بداند. کودک با شناختن هیجان‌های خودش و دیگران و تجربهٔ واکنش اطرافیان، کم‌کم یاد می‌گیرد هیجان‌هایش را چگونه ابراز کند.

هیجان در رابطه با دیگران

هیجان در رابطه با دیگران

اگر کودکی پس از شکستن لیوان، دوباره همین کار را انجام دهد، آیا حتماً قصد آزار دادن دارد؟ نه؛ شاید فریادِ تعجبِ مادر را نشانهٔ خوشحالی یا توجه او فهمیده باشد!

رشد هیجانی فقط تجربه‌کردن خشم، محبت یا آرامش نیست؛ کودک باید هیجان‌های خودش و دیگران را هم بشناسد. او کم‌کم یاد می‌گیرد چه احساسی دارد و واکنش اطرافیان چه معنایی می‌دهد. پس این یادگیری در رابطه‌ای دوطرفه پیش می‌رود: کودک رفتاری نشان می‌دهد، اطرافیان واکنش نشان می‌دهند و برداشت کودک از آن واکنش، بر رفتار و هیجان بعدی‌اش اثر می‌گذارد.

مثلاً کودکی از اینکه نمی‌تواند خودش لباس بپوشد خشمگین می‌شود. اگر بزرگ‌تر با لحنی آرام و محکم دربارهٔ ناراحتی او صحبت کند، کودک فرصت پیدا می‌کند احساسش را بهتر بشناسد و آرام شود. بنابراین، برای فهم رفتار کودک، فقط به خود او نگاه نکن؛ واکنش اطرافیان و برداشت کودک از آن هم مهم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

از هیجان ساده تا مرکب

از هیجان ساده تا مرکب

آیا کودکی که از صدای بلند می‌ترسد، همان تجربه‌ای را دارد که پس از ناراحت‌کردن دوستش احساس پشیمانی می‌کند؟ هر دو هیجان‌اند، اما دومی به درک و ارزیابی بیشتری نیاز دارد.

هیجان‌های ساده مانند ترس، خشم و محبت، معمولاً به شکل نسبتاً یکسانی بروز می‌کنند و برای بروز آن‌ها، ارزیابی پیچیدهٔ موقعیت لازم نیست. با بیشترشدن آگاهی کودک و تجربهٔ واکنش اطرافیان، دامنهٔ هیجان‌های او گسترش پیدا می‌کند و هیجان‌های مرکب مانند پشیمانی، سپاس‌گزاری، احساس گناه و ترحم شکل می‌گیرند. بروز این هیجان‌ها به برداشت کودک از موقعیت وابسته است.

مثلاً کودکی را تصور کن که اسباب‌بازی دوستش را می‌گیرد و دوستش گریه می‌کند. کودک با فهمیدن اینکه کارش باعث ناراحتی دوستش شده، ممکن است پشیمان شود. اینجا فقط یک واکنش فوری در کار نیست؛ درک پیامد رفتار هم نقش دارد. پس «مرکب» به معنای شدیدتر نیست؛ به پیچیده‌تر بودن هیجان و نقش ارزیابی اشاره دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

چرا هیجان‌های انسان پیچیده‌ترند؟

چرا هیجان‌های انسان پیچیده‌ترند؟

دیدن ترس یا محبت در یک حیوان نشان می‌دهد که هیجان داشتن، فقط ویژهٔ انسان نیست. پس تفاوت انسان و حیوان در چیست؟

انسان آگاهی بیشتری دارد و با محیطی بازتر و متنوع‌تر در ارتباط است. او در خانواده، جمع دوستان و مدرسه، واکنش‌های گوناگونی را تجربه می‌کند و دربارهٔ احساس خودش و دیگران شناخت بیشتری پیدا می‌کند. این آگاهی و تعامل، زمینهٔ رشد هیجانی پیشرفته‌تر را فراهم می‌کنند.

مثلاً کودکی که وسیلهٔ دوستش را خراب کرده، می‌تواند علاوه بر ترس از پیامد کارش، به ناراحتی دوستش هم توجه کند و احساس پشیمانی داشته باشد. اینجا فقط بروز یک هیجان ساده مطرح نیست؛ برداشت کودک از موقعیت هم اهمیت دارد.

بنابراین، رشدیافته‌تر بودن هیجان‌های انسان به معنی بی‌هیجان بودن حیوان‌ها نیست؛ نکته، نقش آگاهی بیشتر و ارتباط‌های متنوع‌تر انسان است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

مثال حل‌شده

کودکی از روی خشم نقاشی خواهرش را پاره می‌کند. پدر با لحنی آرام و محکم، ناراحتی خواهر را برای او توضیح می‌دهد. کودک بعد از فهمیدن این موضوع پشیمان می‌شود. این موقعیت چگونه نقش اطرافیان و تفاوت هیجان ساده و مرکب را نشان می‌دهد؟

  1. ابتدا هیجان آغازین کودک را مشخص می‌کنیم: خشم، که در این درس هیجانی ساده است.

  2. سپس واکنش پدر را بررسی می‌کنیم: او با توضیح آرام، توجه کودک را به احساس خواهرش جلب می‌کند.

  3. تغییر آگاهی کودک را پیدا می‌کنیم: کودک می‌فهمد رفتارش باعث ناراحتی دیگری شده است.

  4. در پایان، پشیمانی را هیجانی مرکب می‌دانیم، زیرا به ارزیابی کودک از رفتار خودش و پیامد آن وابسته است.

جواب: واکنش آرام پدر به کودک کمک کرده است هم احساس خودش و هم ناراحتی دیگری را بهتر بشناسد؛ پشیمانی او هیجانی مرکب است، چون به فهم و ارزیابی پیامد رفتارش وابسته است.

نکات مهم

  • رشد هیجانی کودک به شناخت هیجان‌های خودش و دیگران وابسته است و واکنش اطرافیان به هیجان‌های او جهت می‌دهد.
  • با افزایش آگاهی و تجربهٔ واکنش دیگران، هیجان‌های ساده‌ای مانند ترس، خشم و محبت به هیجان‌های مرکبی مانند پشیمانی و سپاس‌گزاری گسترش می‌یابند.
  • آگاهی بیشتر و تعامل با محیطی بازتر و متنوع‌تر، رشد هیجانی انسان را از حیوان‌ها پیشرفته‌تر می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۵۰ تا ۵۱ · حدود ۹ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رشد اجتماعی در دوره کودکی

در این درس یاد می‌گیری نشانه‌های آغازین رشد اجتماعی کودک را بشناسی و با مقایسهٔ بازی موازی و بازی گروهی، تغییر رفتار اجتماعی کودکان را توضیح بدهی.

پیش از شروع

دو کودک کنار هم نشسته‌اند و هرکدام با اسباب‌بازی خودش بازی می‌کند؛ دو کودک دیگر با هم بازی می‌کنند و نوبت را رعایت می‌کنند. آیا هر دو گروه به یک اندازه نشانه‌های رشد اجتماعی را نشان می‌دهند؟

نه؛ کنار هم بودن لزوماً به معنای بازی مشترک نیست. بازی مشترک و رعایت قواعد آن، در مقایسه با بازی انفرادی در کنار دیگران، نشانهٔ رشد اجتماعی بیشتر است.

نخستین نشانه‌های اجتماعی شدن

نخستین نشانه‌های اجتماعی شدن

آیا نوزاد از همان ابتدا مانند یک کودک بزرگ‌تر با دیگران ارتباط برقرار می‌کند؟ رشد اجتماعی تدریجی است؛ یعنی نشانه‌های ارتباط کودک با دیگران کم‌کم ظاهر می‌شوند.

یکی از نخستین نشانه‌ها، لبخند اجتماعی در حدود دو تا سه‌ماهگی است. مثلاً وقتی با نوزاد روبه‌رو می‌شوی و با او ارتباط می‌گیری، لبخندش می‌تواند نشانه‌ای از پاسخ او به تو باشد؛ نه فقط یک حرکت سادهٔ صورت.

نشانهٔ دیگر، ترس از غریبه است که حدود هفت تا هشت‌ماهگی دیده می‌شود. ممکن است نوزادی با دیدن فردی ناآشنا بی‌قرار شود و به فرد آشنا پناه ببرد. پس هر نشانهٔ رشد اجتماعی الزاماً با شادی همراه نیست؛ ترس از فرد ناآشنا هم از نشانه‌های این رشد است.

برای به‌خاطر سپردن ترتیب، این مسیر را مرور کن: نخست لبخند اجتماعی، و چند ماه بعد ترس از غریبه. این سن‌ها تقریبی‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

کنار هم، اما جداگانه

کنار هم، اما جداگانه

فرض کن دو کودک روی یک فرش نشسته‌اند. یکی با مکعب‌های خودش برج می‌سازد و دیگری ماشینش را روی فرش حرکت می‌دهد. نزدیک یکدیگرند، اما هرکدام سرگرم بازی خودش است. آیا فقط به‌دلیل کنار هم بودن، می‌توان گفت با هم بازی می‌کنند؟

این الگو بازی موازی نام دارد و در حدود دو تا سه‌سالگی دیده می‌شود. کودک دوست دارد کنار کودک دیگری باشد، ولی بازی‌اش را جداگانه انجام می‌دهد. پس برای شناخت بازی موازی، باید به دو نکته با هم توجه کنیم: نزدیک هم بودن کودکان و جدا بودن بازی هرکدام.

بازی موازی به این معنا نیست که کودک هیچ علاقه‌ای به دیگران ندارد؛ همین تمایل به حضور کنار کودک دیگر، بخشی از رفتار اجتماعی اوست. نکته این است که «کنار هم بازی کردن» لزوماً همان «با هم بازی کردن» نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

از بازی موازی تا بازی گروهی

از بازی موازی تا بازی گروهی

کنار دیگران بودن با همکاری در یک بازی مشترک یکسان نیست. با رشد اجتماعی، کودک فقط در کنار دیگران بازی نمی‌کند؛ بلکه در بازی آن‌ها شریک می‌شود و بازی‌اش قاعده‌مندتر می‌شود.

مثلاً چند کودک دبستانی را تصور کن که قایم‌باشک بازی می‌کنند. آن‌ها باید توافق کنند چه کسی چشم بگذارد، کجا می‌توان پنهان شد و چه زمانی نوبت عوض شود. اینجا کار هر کودک به کار دیگران ارتباط دارد؛ پس برخلاف بازی موازی، یک بازی مشترک در جریان است. همراهی با دیگران و رعایت قواعد بازی، نشانه‌های رشد اجتماعی‌اند.

در دورهٔ دبستان، کودکان همچنین علاقهٔ خاصی به بازی با هم‌جنسان خود نشان می‌دهند؛ یعنی معمولاً دخترها به بازی با دخترها و پسرها به بازی با پسرها گرایش دارند. این یک گرایش رایج است، نه اینکه همهٔ کودکان همیشه فقط با هم‌جنسان خود بازی کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

مثال حل‌شده

مربی می‌گوید: «سارا در سه‌سالگی کنار کودکان دیگر با مکعب‌های خودش بازی می‌کرد. حالا در دبستان، با دوستانش برای ساختن یک شهر با مکعب‌ها همکاری می‌کند و طبق قانون بازی، هرکس بخشی را می‌سازد.» کدام بخش گزارش نشان‌دهندهٔ تغییر در رشد اجتماعی ساراست؟

  1. ابتدا رفتار سارا در سه‌سالگی را بررسی می‌کنیم: او کنار دیگران بوده، اما بازی خودش را انجام می‌داده است؛ پس بازی او موازی بوده است.

  2. سپس به رفتار فعلی نگاه می‌کنیم: سارا و دوستانش یک کار مشترک انجام می‌دهند و بخش‌های کار را میان خود تقسیم می‌کنند.

  3. وجود همکاری و قانون مشترک نشان می‌دهد فقط کنار هم بودن مطرح نیست؛ کودکان در یک بازی مشترک مشارکت دارند.

  4. با مقایسهٔ این دو رفتار، نتیجه می‌گیریم که شیوهٔ بازی سارا نشانه‌های رشد اجتماعی بیشتری پیدا کرده است.

جواب: گزارش مربی نشان می‌دهد بازی سارا از بازی موازی به بازی مشترک و قاعده‌مند تغییر کرده است؛ این تغییر نشانهٔ رشد اجتماعی اوست.

نکات مهم

  • لبخند اجتماعی در حدود دو تا سه‌ماهگی و ترس از غریبه در حدود هفت تا هشت‌ماهگی، از نشانه‌های آغازین رشد اجتماعی‌اند.
  • در بازی موازیِ دو تا سه‌سالگی، کودکان کنار هم هستند، اما هرکدام جداگانه بازی می‌کنند.
  • با رشد اجتماعی، بازی‌ها مشترک و قاعده‌مند می‌شوند و کودکان دبستانی به بازی گروهی، به‌ویژه با هم‌جنسان خود، علاقه نشان می‌دهند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۵۱ تا ۵۳ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رشد درک اخلاقی در دوره کودکی

در این درس یاد می‌گیری رشد درک اخلاقی کودک و تغییر دلیل انجام کار خوب را توضیح بدهی و دوره نوجوانی، تغییرات جسمانی و احساس‌های همراه آن را بشناسی.

پیش از شروع

کودکی برای برداشتن شکلات بدون اجازه، یک فنجان می‌شکند؛ کودک دیگری هنگام کمک به مادر، سه فنجان می‌شکند. آیا فقط با شمردن فنجان‌های شکسته می‌توان گفت کار کدام‌یک غیراخلاقی بوده است؟

نه؛ تعداد فنجان‌های شکسته به‌تنهایی برای این داوری کافی نیست و باید به دلیل و موقعیت انجام کار هم توجه کنیم. تشخیص خوب و بد و دلیل انجام کار اخلاقی، همراه با رشد کودک تغییر می‌کند.

درک اخلاقی چگونه رشد می‌کند؟

درک اخلاقی چگونه رشد می‌کند؟

آیا کودکی که سهم کیک برادرش را می‌خورد، خوب و بدِ کارش را مثل یک بزرگسال می‌فهمد؟ برای پاسخ، باید بدانیم درک اخلاقی از ابتدا آماده نیست؛ این درک کم‌کم رشد می‌کند.

کودک در آغاز تصوری از خوب و بد ندارد و به همین دلیل، مسئول رفتار خود دانسته نمی‌شود. او در جریان رشد، به‌تدریج با قواعد رفتار با دیگران آشنا می‌شود؛ مثلاً یاد می‌گیرد خواستنِ یک اسباب‌بازی، به معنای اجازه داشتن برای برداشتن آن نیست.

رشد درک اخلاقی، فرایندی تدریجی و پیچیده است؛ نه تغییری که یک‌باره اتفاق بیفتد. پس باید میان «نادرست بودن یک رفتار» و «میزان درک کودک از نادرستی آن» فرق بگذاریم. خوردن سهم دیگری حق او را نادیده می‌گیرد، اما برای فهمیدن اینکه کودک چقدر متوجه این موضوع است، باید به رشد درک اخلاقی او هم توجه کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

یک کار خوب، دلیل‌های متفاوت

یک کار خوب، دلیل‌های متفاوت

فرض کن دو کودک مداد اضافه‌شان را به هم‌کلاسی خود می‌دهند. یکی می‌گوید: «می‌خواستم دوستم خوشحال شود.» دیگری می‌گوید: «کمک به کسی که وسیله ندارد، کار درستی است.» رفتار هر دو کمک‌کردن است، اما دلیلشان یکسان نیست.

در بحث این درس، رشد درک اخلاقی را در انجام عمل اخلاقی بررسی می‌کنیم؛ بااین‌حال، دلیل انجام آن عمل هم می‌تواند با رشد تغییر کند. مثلاً کودک ممکن است ابتدا کاری را خوب بداند چون دوستش را خوشحال می‌کند؛ وقتی بزرگ‌تر می‌شود، ممکن است همان کار را به دلیل درست‌بودنش انجام دهد، نه فقط برای خوشحال‌کردن دوستش.

پس برای فهمیدن دلیل یک رفتار، تنها دیدن ظاهر آن کافی نیست؛ می‌توانیم بپرسیم: «چرا این کار را انجام دادی؟» یادت باشد خوشحال‌کردن دیگران لزوماً بد نیست؛ نکته این است که یک کار اخلاقی می‌تواند با دلیل‌های متفاوت انجام شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

نوجوانی؛ میان کودکی و بزرگسالی

نوجوانی؛ میان کودکی و بزرگسالی

آیا گاهی حس می‌کنی دیگر کودک نیستی، اما هنوز هم مثل یک بزرگسال زندگی نمی‌کنی؟ نوجوانی دورهٔ میان کودکی و بزرگسالی است. در این درس، بازهٔ 1212 تا 2020 سالگی را دورهٔ نوجوانی می‌شناسیم.

تغییرهای این دوره فقط به بدن محدود نمی‌شوند؛ توانایی‌های شناختی، هیجانی و اجتماعی هم تغییر می‌کنند. مثلاً ممکن است دربارهٔ دلیل یک قانون بیشتر فکر کنی، احساس‌های تازه‌ای را تجربه کنی یا شکل ارتباطت با دوستان و خانواده تغییر کند. اینها نمونه‌هایی از تغییر در فکر کردن، احساس کردن و رابطه با دیگران‌اند.

پس نوجوانی را نباید فقط «بزرگ‌تر شدن بدن» دانست؛ چند حیطهٔ رشد در کنار هم تغییر می‌کنند. نوجوان در مسیر این دوره به‌تدریج پخته‌تر می‌شود و در پایان آن، رفتارش بیشتر به رفتار بزرگسالان شباهت پیدا می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

بدن در حال تغییر

بدن در حال تغییر

رشد جسمانی نوجوانی فقط به بلندتر شدن قد محدود نیست؛ بخش‌های گوناگون بدن در این تغییر گسترده سهم دارند:

  • قد و وزن تغییر می‌کنند.
  • استخوان‌ها و عضله‌ها رشد می‌کنند.
  • مغز و دستگاه عصبی رشد می‌کنند.
  • اندام‌های داخلی و بدن در جریان بلوغ دچار تغییر می‌شوند.

پس بعضی تغییرها، مثل افزایش قد، بیشتر به چشم می‌آیند؛ اما همهٔ تغییرات از بیرون دیده نمی‌شوند.

احساس نوجوانان به این تغییرها هم یکسان نیست. مثلاً نوجوانی با کوتاه شدن آستین لباسش از قد کشیدن خود خوشحال می‌شود؛ نوجوان دیگری ممکن است از اینکه اندامش را نامتناسب می‌بیند، خجالت بکشد. حتی یک نفر می‌تواند هم از بزرگ‌تر شدن خوشحال باشد و هم دربارهٔ ظاهر تازه‌اش نگرانی داشته باشد. بنابراین نباید انتظار داشت همهٔ نوجوانان تغییرات بدنشان را با احساسی یکسان تجربه کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

مثال حل‌شده

رضا می‌گوید: «نوجوانی فقط یعنی قدکشیدن و تغییر ظاهر.» دوستش هم می‌گوید: «من از قدکشیدنم خوشحالم، اما برادرم از تغییر ظاهرش خجالت می‌کشد؛ پس رشد یکی از ما حتماً اشکال دارد.» چگونه این دو برداشت را اصلاح می‌کنی؟

  1. ابتدا ادعای رضا را بررسی می‌کنیم: نوجوانی علاوه بر بدن، توانمندی‌های شناختی، هیجان‌ها و روابط اجتماعی را هم دربرمی‌گیرد.

  2. سپس دامنهٔ رشد جسمانی را روشن می‌کنیم: علاوه بر قد و وزن، استخوان‌ها، عضلات، مغز، دستگاه عصبی، اندام‌های داخلی و تغییرات بلوغ نیز مطرح‌اند.

  3. احساس دو برادر را از خودِ تغییر جسمانی جدا می‌کنیم: یک نفر ممکن است خوشحال شود و دیگری احساس خجالت یا ناهماهنگی بدن داشته باشد.

  4. نتیجه می‌گیریم که فقط از روی تفاوت احساس این دو نفر نمی‌توان دربارهٔ وجود اشکال در رشدشان داوری کرد.

جواب: هر دو برداشت ناقص‌اند: نوجوانی فقط تغییر بدن نیست و تفاوت احساس نوجوانان نسبت به تغییرات جسمانی، به‌تنهایی نشانهٔ اشکال در رشد نیست.

نکات مهم

  • درک خوب و بد از ابتدا کامل نیست و در فرایندی تدریجی و پیچیده رشد می‌کند؛ دلیل انجام کار اخلاقی نیز می‌تواند تغییر کند.
  • نوجوانی دورهٔ میان کودکی و بزرگسالی، از دوازده تا بیست سالگی است و تغییرات جسمی، شناختی، هیجانی و اجتماعی را دربرمی‌گیرد.
  • رشد جسمانی نوجوانی به قد و وزن محدود نیست و احساس نوجوانان در برابر این تغییرات می‌تواند متفاوت باشد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۹ · صفحهٔ ۵۳ تا ۵۵ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رشد جسمانی و بلوغ جنسی در دوره نوجوانی

در این درس یاد می‌گیری تغییرات جسمانی و بلوغ جنسی نوجوانی را توضیح بدهی، ویژگی‌های جنسی اولیه و ثانویه را از هم تشخیص بدهی و تغییرات تفکر، توجه و حافظه را در موقعیت‌های روزمره بشناسی.

پیش از شروع

چرا ممکن است نوجوان هم از قد کشیدنش خوشحال باشد و هم احساس کند بدنش بی‌تناسب شده است؟ آیا در این دوره فقط بدن تغییر می‌کند؟

در نوجوانی، اندازه و تناسب بخش‌های بدن با سرعت تغییر می‌کند و رشد بیشتر ماهیچه‌ها کمی پس از افزایش قد و وزن رخ می‌دهد؛ بنابراین ممکن است نوجوان مدتی احساس بی‌تناسبی کند. در همین دوره، شیوهٔ فکر کردن، توجه و استفاده از حافظه هم تغییر می‌کند.

بدنی که سریع تغییر می‌کند

بدنی که سریع تغییر می‌کند

تا حالا شده لباس چند ماه پیش، ناگهان برایت کوتاه به نظر برسد؟ نوجوانی دورهٔ گذار از کودکی به بزرگسالی است و در این کتاب، فاصلهٔ دوازده تا بیست‌سالگی را نوجوانی می‌نامیم.

یکی از ویژگی‌های رشد در این دوره، سرعت زیاد تغییرات است. قد و وزن افزایش می‌یابند و تناسب بخش‌های بدن هم تغییر می‌کند؛ برای همین ممکن است هم از قد کشیدنت خوشحال باشی و هم مدتی احساس کنی بدنت بی‌قواره شده است. حدود یک سال پس از افزایش قد و وزن، ماهیچه‌ها رشد بیشتری می‌کنند.

این رشد فقط در ظاهر نیست. استخوان‌ها، مغز و دستگاه عصبی و اندام‌های داخلی هم تغییر می‌کنند. برای نمونه، اندازه و ظرفیت شش‌ها به حدود سه برابر و اندازهٔ قلب به حدود دو برابرِ قبل می‌رسد و حجم خون افزایش می‌یابد. این تغییرات می‌توانند با احساس توانمندی بیشتر همراه باشند.

پس نوجوانی که از تغییرات بدنش هم خوشحال است و هم خجالت می‌کشد، لزوماً احساس‌های متناقض و عجیبی ندارد؛ او دارد تغییرات سریع و گسترده‌ای را تجربه می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

بلوغ و دو نوع ویژگی جنسی

بلوغ و دو نوع ویژگی جنسی

یکی از تغییرهای مهم نوجوانی، رشد دستگاه تولیدمثل است. این تغییر با بلوغ جنسی رخ می‌دهد؛ یعنی مرحله‌ای که در آن «رسش جنسی» یا تغییرات مربوط به جنس اتفاق می‌افتد.

برای شناخت این تغییرها، آن‌ها را به دو دسته تقسیم می‌کنیم:

  • ویژگی‌های جنسی اولیه: ویژگی‌هایی که مستقیماً در تولیدمثل نقش دارند؛ مانند رشد و رسیدن دستگاه تولیدمثل به توانایی انجام کار خود.
  • ویژگی‌های جنسی ثانویه: نشانه‌های قابل مشاهدهٔ رشد جنسی، مانند رویش موی صورت در پسران، که خودشان مستقیماً در تولیدمثل نقش ندارند.

فرض کن نوجوانی با دیدن موی صورتش متوجه یکی از نشانه‌های بلوغ می‌شود. این نشانه به بلوغ مربوط است، اما چون نقش مستقیم در تولیدمثل ندارد، «ثانویه» نامیده می‌شود. پس معیار اصلی برای تشخیص این دو دسته، نقش مستقیم در تولیدمثل است، نه میزان اهمیت یا زودتر ظاهر شدن آن‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

فکر کردن به «اگرها»

فکر کردن به «اگرها»

فرض کن قرار است برای درس خواندن به کتابخانه بروی. علاوه بر آماده کردن وسایلت، از خودت می‌پرسی: «اگر کتابخانه بسته بود، کجا درس بخوانم؟» هنوز با درِ بسته روبه‌رو نشده‌ای، اما یک وضعیت احتمالی را در ذهنت بررسی می‌کنی. این نمونه‌ای از تفکر فرضی است.

در نوجوانی، فکر کردن فقط به چیزهای ملموس و اتفاق‌های پیشِ چشم محدود نمی‌ماند؛ نوجوان می‌تواند احتمال‌های مختلف را در نظر بگیرد و بپرسد: «اگر چنین شود، چه می‌شود؟» در مقابل، استدلال کودک بیشتر بر واقعیت‌های ملموس و بیرونی تکیه دارد.

نکتهٔ مهم: در نظر گرفتن یک احتمال به معنای مطمئن بودن از رخ دادن آن نیست. وقتی احتمال بسته بودن کتابخانه را بررسی می‌کنی، نمی‌گویی حتماً بسته است؛ فقط ذهنت را برای وضعیتی دیگر آماده می‌کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

انتخاب اطلاعات مرتبط

انتخاب اطلاعات مرتبط

تصور کن در یک صفحهٔ شلوغ اینترنتی دنبال ساعت حرکت اتوبوس هستی. آیا لازم است همهٔ تبلیغ‌ها، عکس‌ها و خبرهای آن صفحه را با دقت بخوانی؟ نه؛ برای این کار، ساعت حرکت و مسیر اتوبوس اهمیت دارند.

توجه گزینشی یعنی از میان اطلاعات گوناگون، روی چیزهایی تمرکز کنی که به کار فعلی‌ات مربوط‌اند. در نوجوانی، این توانایی نسبت به کودکی بهتر می‌شود؛ یعنی بهتر می‌توانی توجهت را با نیاز کاری که انجام می‌دهی هماهنگ کنی.

مثلاً اگر قرار باشد از یک متن، علت آلودگی هوا را پیدا کنی، بیشتر به جمله‌های مربوط به علت‌ها توجه می‌کنی. اما اگر هدف، پیدا کردن راه‌های کاهش آلودگی باشد، اطلاعات دیگری در همان متن مهم می‌شوند. پس اطلاعات مرتبط را هدفِ کار مشخص می‌کند؛ توجه گزینشی هم به معنای نادیده گرفتن همیشگی بقیهٔ اطلاعات نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

یاد گرفتنِ بهتر به خاطر سپردن

یاد گرفتنِ بهتر به خاطر سپردن

تا حالا از خودت پرسیده‌ای «چطور درس بخوانم که بهتر یادم بماند؟» همین پرسش، فراتر از تلاش برای حفظ کردن یک مطلب است: داری به روش کار حافظه‌ات فکر می‌کنی.

در نوجوانی، توانایی رمزگردانی، یعنی تبدیل اطلاعات به شکلی مناسب برای حافظه، اندوزش، یعنی نگهداری اطلاعات، و بازیابی، یعنی به یاد آوردن آن‌ها، نسبت به کودکی بهتر می‌شود. نوجوان همچنین می‌کوشد یاد بگیرد چگونه اطلاعات را بهتر به خاطر بسپارد؛ این مهارت‌آموزی را فراحافظه می‌نامند.

مثلاً فرض کن چند واژهٔ زبان را می‌خوانی و بعد آن‌ها را از حفظ می‌گویی؛ این کار استفاده از حافظه است. اما اگر دنبال روش مناسب‌تری برای یادگیری واژه‌ها بگردی و بررسی کنی کدام روش بیشتر کمکت می‌کند، در حال یادگیری دربارهٔ حافظهٔ خودت هستی. پس تفاوت مهم این است: فقط به خاطر سپردن، یا یاد گرفتنِ چگونگی بهتر به خاطر سپردن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مثال حل‌شده

هوا آفتابی است و قرار است فردا نمایشگاه مدرسه در حیاط برگزار شود. نیما پیشنهاد می‌کند: «بهتر است یک فضای سرپوشیده هم آماده کنیم؛ شاید فردا باران ببارد.» این پیشنهاد چگونه تفکر فرضی را نشان می‌دهد؟

  1. واقعیت فعلی را مشخص می‌کنیم: اکنون هوا آفتابی است.

  2. احتمالی را که نیما در نظر گرفته پیدا می‌کنیم: ممکن است فردا باران ببارد.

  3. می‌بینیم که او برای این احتمال، راه جایگزین پیشنهاد کرده است: آماده کردن فضای سرپوشیده.

  4. نتیجه می‌گیریم که او فراتر از واقعیت ملموس فعلی، یک وضعیت احتمالی را بررسی کرده است؛ این همان تفکر فرضی است.

جواب: پیش‌بینی احتمال بارندگی و آماده کردن برنامهٔ جایگزین، نمونهٔ تفکر فرضی است؛ چون نوجوان خود را به وضعیت فعلی محدود نمی‌کند.

نکات مهم

  • رشد جسمانی نوجوانی سریع است و تغییر تناسب بدن و رشد اندام‌های داخلی می‌تواند با احساس‌های متفاوت همراه شود.
  • بلوغ جنسی با رسش جنسی همراه است؛ ویژگی‌های اولیه مستقیماً در تولیدمثل نقش دارند و ویژگی‌های ثانویه نشانه‌های قابل مشاهدهٔ رشدند.
  • در نوجوانی، در نظر گرفتن احتمال‌ها، تمرکز بر اطلاعات مرتبط و توانایی‌های حافظه بهتر می‌شوند و یادگیری روش‌های بهترِ به خاطر سپردن، فراحافظه نام دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۰ · صفحهٔ ۵۵ تا ۵۷ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رشد شناختی در دوره نوجوانی

در این درس یاد می‌گیری تغییرات اصلی تفکر، توجه و حافظه در نوجوانی را در موقعیت‌های روزمره تشخیص دهی و پیامدهای این تغییرات و شیوه‌های مناسب برخورد با آن‌ها را توضیح دهی.

پیش از شروع

دو برادر برای خرید از خانه بیرون می‌روند؛ یکی فقط به خرید فکر می‌کند، اما دیگری می‌پرسد: «اگر مغازه بسته بود، چه کنیم؟» این پرسش چه تغییری را در شیوهٔ فکر کردن نشان می‌دهد؟

برادر دوم فقط به آنچه اکنون وجود دارد فکر نمی‌کند؛ او موقعیتی احتمالی را هم در نظر می‌گیرد. در نوجوانی، توانایی فرضیه‌سازی رشد می‌کند و فرد می‌تواند برای حالت‌های مختلف آماده شود.

فکر کردن به «اگرها»

فکر کردن به «اگرها»

چرا یکی از دو برادر می‌پرسد «اگر مغازه بسته بود، چه کنیم؟» او فقط به وضعیتِ پیش چشمش فکر نمی‌کند؛ موقعیتی را هم در نظر می‌گیرد که هنوز اتفاق نیفتاده است. این، نشانه‌ای از تفکر فرضی است که در نوجوانی شکل می‌گیرد.

در کودکی، مبنای استدلال بیشتر واقعیت‌های ملموس و بیرونی است؛ یعنی چیزهایی که کودک مستقیماً با آن‌ها روبه‌رو می‌شود. در نوجوانی، فرد می‌تواند از این واقعیت‌ها فراتر برود، احتمال‌های مختلف بسازد و دربارهٔ نتیجهٔ هرکدام فکر کند.

مثلاً برای رفتن به کتابخانه با دوستت قرار گذاشته‌ای. علاوه بر آماده‌کردن وسایلت، فکر می‌کنی: «اگر دوستم نیامد، چه کنم؟ اگر کتاب موردنظر امانت داده شده بود، چه کتاب دیگری بگیرم؟»

نکته این است که فرضیه‌سازی، پیش‌گوییِ قطعی نیست؛ تو نمی‌گویی حتماً چنین می‌شود، بلکه چند حالت ممکن را پیش از رخ‌دادن بررسی می‌کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

توجه هدفمند و فراحافظه

توجه هدفمند و فراحافظه

فرض کن برای پاسخ‌دادن به پرسشی دربارهٔ غذای یک جانور، متنی می‌خوانی. آیا لازم است به رنگ بدن، محل زندگی و غذای آن به یک اندازه توجه کنی؟ توجه گزینشی یعنی روی اطلاعات مرتبط با هدفت تمرکز کنی؛ اینجا اطلاعات مربوط به غذا مهم‌تر است. در نوجوانی، این توانایی نسبت به کودکی بهتر می‌شود و توجه با نیازِ کار هماهنگ‌تر می‌شود.

حافظه هم پیشرفت می‌کند: نوجوانان بهتر می‌توانند اطلاعات را به حافظه بسپارند، نگه دارند و هنگام نیاز به یاد بیاورند. اما تغییر مهم فقط «بهتر حفظ‌کردن» نیست؛ آن‌ها به دنبال یادگرفتنِ روش‌های تقویت حافظه هم می‌روند. به این مهارت‌آموزی، فراحافظه می‌گویند.

مثلاً وقتی برای یادگیری واژه‌های زبان دنبال روش مناسبِ دسته‌بندی یا مرور می‌گردی، داری چگونگی بهتر به‌خاطرسپردن را یاد می‌گیری. پس توجه گزینشی به انتخاب اطلاعات مرتبط کمک می‌کند و فراحافظه به یادگیریِ راه‌های بهتر به‌حافظه‌سپردن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

نظارت بر فکر و افزایش سرعت

نظارت بر فکر و افزایش سرعت

تا حالا وسط حل یک مسئله متوجه شده‌ای که مسیرت اشتباه است و راه دیگری را امتحان کرده‌ای؟ این یعنی فقط فکر نمی‌کنی؛ روند فکر کردنت را هم زیر نظر می‌گیری. در نوجوانی، توانایی بررسی و ارزیابی فکر بیشتر می‌شود و می‌توانی در صورت نیاز، مسیر آن را تغییر دهی.

مثلاً هنگام برنامه‌ریزی برای انجام تکالیف، ابتدا تصمیم می‌گیری از درس آسان‌تر شروع کنی. بعد از خودت می‌پرسی: «آیا برای تکلیف سخت‌تر وقت کافی می‌ماند؟» و ترتیب کارها را عوض می‌کنی. این بازبینی و اصلاح، نمونه‌ای از نظارت بر فکر است.

هم‌زمان، سرعت تفکر هم افزایش می‌یابد؛ در نتیجه، می‌توانی در یک لحظه اطلاعات بیشتری را در حافظه نگه داری و از آن‌ها استفاده کنی. پس تغییر شناختی نوجوانی فقط سریع‌تر فکر کردن نیست؛ بهتر زیر نظر گرفتن و اصلاح کردن فکر نیز هست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

از ظاهر تا مفهوم

از ظاهر تا مفهوم

فرض کن برای مدرسه به یک کوله‌پشتی نیاز داری. یکی رنگ درخشانی دارد و بزرگ‌تر به نظر می‌رسد؛ دیگری دوخت محکم‌تر و جنس بادوام‌تری دارد. برای تشخیص اینکه کدام مفیدتر است، به چه چیزهایی توجه می‌کنی؟

در پردازش ادراکی، قضاوت بیشتر بر ویژگی‌های حسی و فیزیکی، مانند رنگ و اندازه، تکیه دارد؛ مثلاً «این کوله بزرگ‌تر است، پس حتماً بهتر است!» طبق توضیح کتاب، این شیوه در کودکی بیشتر دیده می‌شود.

در نوجوانی، پردازش مفهومی غالب می‌شود: فرد برای سنجیدن فایدهٔ کالا، معیارهایی مانند کیفیت و ماندگاری را در نظر می‌گیرد؛ مثلاً «این کوله احتمالاً بیشتر دوام می‌آورد، چون جنس و دوخت محکم‌تری دارد.»

پس تفاوت اصلی این نیست که نوجوان رنگ و ظاهر را نمی‌بیند؛ بلکه برای قضاوت دربارهٔ مفید بودن، فقط به ظاهر تکیه نمی‌کند و ویژگی‌های فراتر از آن را هم می‌سنجد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

توانایی بیشتر، نیاز به پختگی

توانایی بیشتر، نیاز به پختگی

آیا بهتر فکر کردن یعنی همیشه درست تصمیم گرفتن؟ نه؛ رشد توانایی شناختی با پختگی در استفاده از آن یکی نیست. نوجوان می‌تواند احتمال‌های بیشتری را ببیند، اما هنوز برای به‌کارگیری سنجیدهٔ این توانایی‌ها به تمرین و حمایت نیاز دارد.

برخی پیامدهای این تغییرات و برخوردهای مناسب با آن‌ها عبارت‌اند از:

  • حساسیت به انتقاد: بهتر است ایراد نوجوان را جلوی دیگران مطرح نکنیم.
  • احساس متفاوت‌بودنِ اغراق‌آمیز: ویژگی‌های خاص او را بپذیریم تا به‌تدریج نگاه متعادل‌تری به خودش پیدا کند.
  • آرمان‌گرایی و عیب‌جویی: کمک کنیم ببیند هیچ فرد یا جامعه‌ای فقط خوبی یا فقط کاستی ندارد.
  • دشواری در تصمیم‌گیری روزمره: به‌جای او تصمیم نگیریم؛ شیوهٔ تصمیم‌گیری سنجیده را نشان دهیم.

مثلاً اگر در انتخاب یک کلاس مردد هستی، حمایت مناسب این نیست که کسی انتخاب را به تو تحمیل کند. بهتر است کمکت کند علاقه‌ها، زمان و شرایطت را مقایسه کنی و خودت تصمیم بگیری. حمایت یعنی کمک به پخته‌تر شدن، نه گرفتن اختیار.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

مثال حل‌شده

نگار پس از دیدن چند ایراد در کار گروه کلاسی می‌گوید: «این گروه هیچ نکتهٔ مثبتی ندارد!» این قضاوت با کدام پیامد تغییرات شناختی ارتباط دارد و دوستش چگونه می‌تواند به او کمک کند؟

  1. ابتدا نشانهٔ اصلی را پیدا می‌کنیم: نگار از چند ایراد به این نتیجه رسیده که کل گروه هیچ نکتهٔ مثبتی ندارد.

  2. این نگاه، نقاط ضعف را می‌بیند اما خوبی‌ها را کنار می‌گذارد؛ پس با آرمان‌گرایی و عیب‌جویی ارتباط دارد.

  3. دوستش می‌تواند بدون سرزنش بپرسد: «کدام کار گروه خوب پیش رفت و کدام بخش نیاز به بهترشدن دارد؟»

  4. با بررسی هر دو جنبه، نگار فرصت پیدا می‌کند به دیدگاهی متعادل‌تر برسد؛ قرار نیست ایرادها انکار شوند یا کل گروه بی‌ارزش شمرده شود.

جواب: این قضاوت نمونه‌ای از آرمان‌گرایی و عیب‌جویی است؛ کمک مناسب آن است که نوجوان ببیند افراد و گروه‌ها می‌توانند هم‌زمان نقاط قوت و ضعف داشته باشند.

نکات مهم

  • در نوجوانی، تفکر فرضی و توجه گزینشی رشد می‌کنند و فرد بهتر می‌تواند احتمال‌های مختلف و اطلاعات مرتبط با هدف را در نظر بگیرد.
  • نوجوانان در کنار افزایش سرعت تفکر و ظرفیت نگهداری اطلاعات، بهتر بر فکر خود نظارت می‌کنند، برای تقویت حافظه روش می‌آموزند و بیشتر به معیارهای مفهومی تکیه می‌کنند.
  • رشد شناختی به معنای پختگی کامل نیست و برخورد مناسب با پیامدهای آن، به حمایت، پذیرش و کمک به شکل‌گیری دیدگاهی متعادل نیاز دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۱ · صفحهٔ ۵۷ تا ۵۹ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رشد هیجانی در دوره نوجوانی

در این درس یاد می‌گیری تغییرات هیجانی و اجتماعی نوجوانی را توضیح بدهی، راه سازندهٔ هدایت هیجان را تشخیص بدهی و هویت را فراتر از یک ویژگی ظاهری بشناسی.

پیش از شروع

اگر یک روز از بودن کنار دوستانت خیلی خوشحال باشی و کمی بعد با حرفی کوچک عصبانی شوی، آیا حتماً مشکلی داری؟ بیشتر شدن علاقه‌ات به دوستان چطور؛ یعنی دیگر خانواده‌ات را دوست نداری؟

در نوجوانی، تغییرات بدنی و هورمونی می‌توانند با تغییر سریع احساسات همراه باشند؛ پس این حالت‌ها به‌تنهایی نشانهٔ بیماری نیستند. علاقهٔ بیشتر به همراهی با همسالان هم از تغییرات اجتماعی این دوره است و لزوماً به معنای کم‌شدن علاقه به خانواده نیست.

چرا احساساتم زود عوض می‌شوند؟

چرا احساساتم زود عوض می‌شوند؟

شاید برایت پیش آمده باشد که با دوستانت شاد و سرحال باشی، اما کمی بعد با شنیدن حرفی معمولی زود ناراحت یا عصبانی شوی. این جابه‌جایی سریع احساس‌ها ممکن است خودت را هم متعجب کند: «چرا امروز این‌قدر حساسم؟»

در نوجوانی، بدن و فعالیت هورمون‌ها تغییر می‌کنند. این تغییرات می‌توانند تحریک‌پذیری را افزایش دهند؛ یعنی فرد در برابر اتفاق‌ها یا حرف‌ها زودتر واکنش هیجانی نشان دهد. همچنین ممکن است حالت‌های هیجانی، مثل شادی و غم، سریع‌تر جای یکدیگر را بگیرند.

مثلاً اگر قبلاً از یک شوخی ساده می‌گذشتی، ممکن است حالا همان شوخی زودتر ناراحتت کند. چنین تغییری می‌تواند با ویژگی‌های این دوره ارتباط داشته باشد و به‌تنهایی نشانهٔ بیماری نیست. البته نوجوانان همگی این تغییرات را با شدت یکسان تجربه نمی‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

هیجان را به کدام مسیر ببرم؟

هیجان را به کدام مسیر ببرم؟

وقتی پر از انرژی یا خشم هستی، با این نیرو چه می‌کنی؟ خودِ هیجان لزوماً مخرب نیست؛ شیوهٔ به‌کارگرفتن آن اهمیت دارد. هیجان می‌تواند تو را به فعالیتی مفید برساند یا به رفتاری تبدیل شود که به خودت و دیگران آسیب بزند.

مثلاً دو نوجوان را تصور کن که هر دو احساس انرژی زیادی دارند: یکی ورزش می‌کند و دیگری برای هیجان‌خواهی مزاحم راننده‌ها می‌شود. احساس انرژی در هر دو وجود دارد، اما نتیجهٔ رفتارشان یکسان نیست؛ اولی سازنده است و دومی آزاردهنده و خطرناک.

برای هدایت هیجان باید مهارت یاد بگیریم؛ مانند کنترل خشم و ورزش‌کردن. مثلاً وقتی از حرف دوستی عصبانی می‌شوی، می‌توانی پیش از پاسخ‌دادن مکث کنی و بعد ناراحتی‌ات را بدون توهین بیان کنی. هدف این نیست که هیچ هیجانی نداشته باشی؛ هدف این است که هیجان، تو را به رفتار آسیب‌زا نکشاند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

دوستان پررنگ‌تر می‌شوند

دوستان پررنگ‌تر می‌شوند

اگر برای رفتن به سینما حق انتخاب داشته باشی، شاید بیشتر از گذشته دلت بخواهد با دوستان هم‌سن‌وسالت بروی. در نوجوانی، گرایش به گروه همسالان بیشتر می‌شود و وقت‌گذراندن با آن‌ها لذت بیشتری پیدا می‌کند. این تغییر، بخشی از رشد اجتماعی در این دوره است.

اما آیا نزدیک‌تر شدن به دوستان یعنی دور شدن عاطفی از خانواده؟ نه؛ علاقه به دوستان و علاقه به خانواده می‌توانند هم‌زمان وجود داشته باشند. مثلاً ممکن است برای سینما رفتن، دوستانت را انتخاب کنی، اما همچنان از گفت‌وگو با خواهرت یا گردش با پدر و مادرت لذت ببری.

پس از روی ترجیحِ بودن با همسالان در یک موقعیت، نمی‌توان نتیجه گرفت که نوجوان دیگر خانواده‌اش را دوست ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

من کیستم؟

من کیستم؟

اگر بخواهی خودت را معرفی کنی، جز نام و ظاهرت چه می‌گویی؟ شاید از علاقه‌ها، باورها، توانایی‌ها یا شغلی بگویی که دوست داری در آینده داشته باشی. این‌ها بخش‌هایی از هویت تو هستند؛ یعنی پاسخی که به پرسش «من کیستم؟» می‌دهی و با آن خودت را از دیگران متمایز می‌کنی.

هویت فقط یک ویژگی نیست؛ جنبه‌های جسمی، اجتماعی، شناختی، اخلاقی، هیجانی و شغلی، در کنار هم آن را می‌سازند. مثلاً «به دیگران کمک می‌کنم»، «به نقاشی علاقه دارم» و «دوست دارم پرستار شوم» هرکدام بخشی از تصویر تو از خودت‌اند.

پذیرش خود و هویت مثبت یعنی خودت را فقط با ضعف‌هایت تعریف نکنی؛ توانایی‌ها و محدودیت‌هایت را ببینی و برای رشدت ارزش قائل باشی. مثلاً دشواری در یک درس، تمام هویت تو را تعیین نمی‌کند. نوجوانانی که خود را می‌پذیرند و نگاه مثبتی به هویتشان دارند، در مقایسه با کسانی که خود را دوست ندارند، از سلامت روانی بیشتری برخوردارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

مثال حل‌شده

نرگس این روزها بیشتر دوست دارد با همسالانش به سینما برود و دربارهٔ توانایی‌ها و شغل آینده‌اش فکر می‌کند. خواهرش می‌گوید: «تو دیگر خانواده را دوست نداری و این همه سؤال دربارهٔ خودت هم بی‌فایده است!» با توجه به رشد اجتماعی نوجوانی، حرف خواهرش را چگونه بررسی می‌کنی؟

  1. دو موضوع را جدا می‌کنیم: بیشترشدن علاقه به همراهی دوستان و پرسش دربارهٔ خود و آینده.

  2. در نوجوانی گرایش به همسالان افزایش می‌یابد؛ پس ترجیح همراهی دوستان در یک تفریح، برای نتیجه‌گیری دربارهٔ بی‌علاقگی به خانواده کافی نیست.

  3. پرسش دربارهٔ توانایی‌ها و شغل آینده به شناخت خود مربوط است و بخشی از تلاش نوجوان برای یافتن هویت به شمار می‌آید.

جواب: علاقهٔ بیشتر نرگس به دوستان به‌تنهایی نشانهٔ بی‌علاقگی به خانواده نیست؛ فکرکردن او به توانایی‌ها و آینده نیز بخشی از فرایند هویت‌یابی است.

نکات مهم

  • تغییرات بدنی و هورمونی نوجوانی می‌توانند تحریک‌پذیری را افزایش دهند، اما با مهارت‌هایی مانند کنترل خشم و ورزش می‌توان هیجان‌ها را سازنده هدایت کرد.
  • در نوجوانی گرایش به همسالان بیشتر می‌شود، بی‌آنکه لزوماً علاقه به ارتباط با خانواده از بین برود.
  • هویت مجموعه‌ای از ویژگی‌ها، باورها، علاقه‌ها و هدف‌های ماست و پذیرش خود و هویت مثبت با سلامت روانی بیشتر ارتباط دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۲ · صفحهٔ ۵۹ تا ۶۱ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رشد و شکل‌گیری هویت¹ در دوره نوجوانی

در این درس یاد می‌گیری هویت و جنبه‌های آن را توضیح بدهی، سردرگمی نقش را از بحران هویت تشخیص بدهی و ارتباط خودپذیری و رشد درک اخلاقی را با زندگی نوجوان بررسی کنی.

پیش از شروع

اگر نوجوانی یک روز بخواهد فوتبالیست شود و چند روز بعد تصمیم بگیرد بازیگری را امتحان کند، آیا حتماً دچار بحران هویت شده است؟

نه؛ امتحان‌کردن نقش‌ها و ایده‌های مختلف در دوره نوجوانی می‌تواند نشانۀ سردرگمی نقش باشد و با بحران هویت فرق دارد. برای فهم این تفاوت، اول باید ببینیم پاسخ ما به پرسش «من کیستم؟» از چه بخش‌هایی ساخته می‌شود.

من کیستم؟

من کیستم؟

اگر بخواهی خودت را بدون گفتن نام و نام خانوادگی معرفی کنی، چه می‌گویی؟ شاید از علاقه‌هایت، باورهایت یا شغلی که برای آینده در نظر داری حرف بزنی. این پاسخ‌ها بخش‌هایی از هویت تو را نشان می‌دهند؛ یعنی ویژگی‌هایی که با آن‌ها خودت را می‌شناسی و میان خود و دیگران تفاوت می‌گذاری.

هویت فقط ظاهر یا یک ویژگی شخصیتی نیست. ویژگی‌های جسمی، جنسی، اجتماعی، شناختی، اخلاقی، هیجانی، آرمانی و شغلی، همگی در ساختن آن سهم دارند. طرز فکر، عقاید و شیوهٔ ارتباط با دیگران هم بخشی از هویت‌اند.

مثلاً وقتی نوجوانی می‌گوید «به نقاشی علاقه دارم، در دوستی‌ها شنوندهٔ خوبی هستم و دوست دارم در آینده معلم شوم»، چند جنبه از خودش را معرفی می‌کند. حتی دو نفر با ظاهر یا علاقه‌های شبیه هم، ممکن است باورها و هدف‌های متفاوتی داشته باشند. پس برای شناخت هویت یک نفر، نمی‌توانیم فقط به یکی از ویژگی‌هایش تکیه کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

خودپذیری و هویت مثبت

خودپذیری و هویت مثبت

وقتی در کاری اشتباه می‌کنی، به خودت می‌گویی «من هیچ ارزشی ندارم» یا «این بار خوب عمل نکردم، ولی می‌توانم یاد بگیرم»؟ این دو نگاه، تصویر متفاوتی از خود می‌سازند.

خودپذیری یعنی خودت را با توانایی‌ها و محدودیت‌هایت بپذیری؛ نه اینکه فکر کنی بی‌نقصی یا نیازی به تغییر نداری. هویت مثبت هم به این معنا نیست که در همه‌چیز بهترین باشی، بلکه برای خودت ارزش قائل باشی.

مثلاً اگر در ارائهٔ کلاسی مضطرب شده‌ای، می‌توانی بگویی: «هنوز در صحبت‌کردن جلوی جمع مهارت کافی ندارم؛ اما شنوندهٔ خوبی هستم و می‌توانم ارائه‌دادن را تمرین کنم.» این نگاه، یک ضعف را به تمام وجودت نسبت نمی‌دهد.

نوجوانانی که خود را می‌پذیرند و نگاه مثبتی به هویتشان دارند، در مقایسه با نوجوانانی که خود را دوست ندارند و هویتشان را منفی می‌بینند، از سلامت روانی بیشتری برخوردارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

جست‌وجوی نقش یا بحران هویت؟

جست‌وجوی نقش یا بحران هویت؟

ممکن است نوجوانی مدتی با علاقه در کلاس فوتبال شرکت کند و بعد بخواهد بازیگری را امتحان کند. آیا همین تغییر علاقه نشان می‌دهد که او دچار بحران هویت شده؟ نه؛ باید دید در چه مرحله‌ای است و چه اتفاقی افتاده است.

در توضیح کتاب، سردرگمی نقش یعنی نوجوان نقش‌ها، ارزش‌ها و ایده‌های گوناگون را بررسی و حتی تجربه می‌کند. او هنوز در حال شناختن خودش است؛ مثلاً می‌خواهد بفهمد فعالیت هنری با علاقه‌ها و توانایی‌هایش سازگارتر است یا فعالیت ورزشی.

اما بحران هویت به این وضعیت اشاره دارد که در پایان دوره نوجوانی، هویت فرد شکل نگرفته باشد. پس تفاوت فقط در عوض‌کردن کلاس یا علاقه نیست؛ جست‌وجو و تجربه‌کردن در طول نوجوانی را نباید با شکل‌نگرفتن هویت در پایان این دوره یکی دانست.

برای تشخیص این دو، از خودت بپرس: «فرد مشغول بررسی نقش‌های مختلف است، یا دوره نوجوانی به پایان رسیده و هویتش هنوز شکل نگرفته است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

هویت و انتخاب‌های اخلاقی

هویت و انتخاب‌های اخلاقی

فرض کن فروشنده‌ای اشتباهی پول بیشتری به تو پس داده است. چه چیزی در تصمیم تو برای برگرداندن پول اثر دارد؟

در نوجوانی، با رشد توانایی‌های شناختی بهتر می‌توانی دربارهٔ درست و نادرست بودن کارها فکر کنی، دلیل بیاوری و پیامدهای انتخاب‌ها را بسنجی. بیشتر شدن روابط اجتماعی و استقلال از والدین هم فرصت‌های تازه‌ای برای روبه‌رو شدن با انتخاب‌های اخلاقی فراهم می‌کند. البته توانایی بهترِ قضاوت، به این معنا نیست که همیشه درست رفتار می‌کنیم.

اینجا هویت هم نقش دارد: وقتی خودت را فردی صادق و مسئول می‌دانی، این برداشت می‌تواند در تصمیم تو برای برگرداندن پول اثر بگذارد. پس پاسخ تو به پرسش «من از نظر اخلاقی چه جور آدمی هستم؟» فقط توصیفی از خودت نیست؛ بر انتخاب‌های رفتاری‌ات هم اثر می‌گذارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱

مثال حل‌شده

نیما در دورهٔ نوجوانی مدتی عکاسی را دنبال می‌کند، سپس به طراحی علاقه‌مند می‌شود و آن را امتحان می‌کند. دوستش می‌گوید: «این تغییرها حتماً نشانهٔ بحران هویت است.» آیا نتیجه‌گیری دوستش درست است؟

  1. ابتدا شواهد را مشخص می‌کنیم: نیما در حال تجربه‌کردن فعالیت‌ها و علاقه‌های متفاوت است.

  2. این شواهد را با سردرگمی نقش مقایسه می‌کنیم: در این وضعیت، نوجوان نقش‌ها، ارزش‌ها و ایده‌های مختلف را بررسی و تجربه می‌کند.

  3. برای تشخیص بحران هویت، باید به شکل‌نگرفتن هویت در پایان نوجوانی توجه کنیم؛ مسئله چنین اطلاعاتی به ما نمی‌دهد.

  4. پس واژهٔ «حتماً» در نتیجه‌گیری دوست نیما موجه نیست و تغییر علاقه‌ها به‌تنهایی بحران هویت را نشان نمی‌دهد.

جواب: رفتار نیما با سردرگمی نقش سازگارتر است؛ او نقش‌ها و علاقه‌های مختلف را تجربه می‌کند و این اطلاعات برای نتیجه‌گیری دربارهٔ بحران هویت کافی نیست.

نکات مهم

  • هویت پاسخی چندبُعدی به «من کیستم؟» است و خودپذیری و هویت مثبت با سلامت روانی بیشتر همراه‌اند.
  • سردرگمی نقش به جست‌وجو و تجربهٔ نقش‌های مختلف در نوجوانی مربوط است، اما بحران هویت به شکل‌نگرفتن هویت در پایان این دوره اشاره دارد.
  • رشد شناختی به قضاوت اخلاقی نوجوان کمک می‌کند و برداشت او از ویژگی‌های اخلاقی خودش بر تصمیم‌های رفتاری‌اش اثر می‌گذارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۳ · صفحهٔ ۶۱ تا ۶۴ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رشد درک اخلاقی در دوره نوجوانی

در این درس یاد می‌گیری رشد درک اخلاقی در نوجوانی را توضیح بدهی، تفاوت دانستن و باور داشتن و نیز خودِ واقعی و خودِ آرمانی را تشخیص بدهی و نقش تلاش را در رسیدن به خودِ آرمانی بشناسی.

پیش از شروع

اگر کسی بداند راست‌گویی کار درستی است، آیا حتماً راست می‌گوید؟ چرا ممکن است میان دانستن و رفتار کردن فاصله باشد؟

دانستنِ درست و نادرست به‌تنهایی رفتار اخلاقی را تضمین نمی‌کند؛ این شناخت باید به باورها و ارزش‌های فرد تبدیل شود. در نوجوانی، هم توان قضاوت درباره مسائل اخلاقی بیشتر می‌شود و هم پرسش «من چه جور آدمی هستم و می‌خواهم چه جور آدمی باشم؟» اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

اخلاق در مسیر رشد

اخلاق در مسیر رشد

آیا تا به حال دربارهٔ کاری که قبلاً عادی می‌دانستی، دوباره فکر کرده‌ای و پرسیده‌ای: «این کار منصفانه است؟» در نوجوانی، توانایی فکر کردن و بررسی مسائل رشد می‌کند؛ بنابراین بهتر می‌توانی دربارهٔ درست و نادرست بودن کارها قضاوت کنی.

مثلاً اگر دوستانت بخواهند یکی از هم‌کلاسی‌ها را از فعالیت گروهی کنار بگذارند، می‌توانی به‌جای توجه به خواستهٔ دوستان، حق آن هم‌کلاسی را هم در نظر بگیری.

گسترش روابط اجتماعی و استقلال بیشتر از والدین نیز فرصت‌های بیشتری برای روبه‌رو شدن با انتخاب‌های اخلاقی فراهم می‌کند. در این موقعیت‌ها، کم‌کم از خودت می‌پرسی: «من چه ویژگی‌های اخلاقی و ارزش‌هایی دارم؟ آیا خودم را فردی منصف و مهربان می‌دانم؟» پاسخ‌هایت بخشی از هویت تو را شکل می‌دهند و بر تصمیم‌هایت اثر می‌گذارند.

پس نوجوانی زمینهٔ رشد قضاوت اخلاقی را فراهم می‌کند؛ اما بزرگ‌تر شدن به‌تنهایی به معنای درست بودن همهٔ تصمیم‌ها نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱

از دانستن تا باور داشتن

از دانستن تا باور داشتن

آیا دانستنِ اینکه کاری درست است، برای انجام‌دادنش کافی است؟ شناختِ کار درست، با ارزش قائل‌شدن برای آن یکسان نیست. ممکن است کسی بتواند دربارهٔ درست و نادرست توضیح بدهد، اما در رفتار روزمره به دانسته‌هایش پایبند نباشد.

مثلاً دانش‌آموزی می‌داند مسخره‌کردن دیگران آزاردهنده است، ولی برای خنداندن دوستانش هم‌کلاسی خود را مسخره می‌کند. مشکل او لزوماً ندانستنِ پیامد این کار نیست؛ دانسته‌اش هنوز به ارزشی تبدیل نشده که در تصمیمش نقش داشته باشد.

برای اینکه شناخت به رفتار اخلاقی بینجامد، باید وارد باورها و ارزش‌های فرد شود؛ یعنی فرد کار درست را فقط نشناسد، بلکه آن را مهم و شایستهٔ پایبندی بداند. وقتی احترام به دیگران برای او ارزش داشته باشد، در انتخاب رفتارش هم به آن توجه می‌کند، حتی اگر دوستانش رفتار دیگری را تشویق کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

منِ امروز و منِ دلخواه

منِ امروز و منِ دلخواه

اگر بخواهی خودت را توصیف کنی، دو پرسش متفاوت پیش روی توست: «الان چه ویژگی‌هایی دارم؟» و «دوست دارم چه ویژگی‌هایی داشته باشم؟»

خودِ واقعی یعنی ویژگی‌هایی که اکنون داری؛ مثلاً خوش‌برخوردی، در نقاشی استعداد داری یا عملکرد درسی‌ات معمولی است. واقعی بودن به معنی بی‌نقص بودن نیست؛ ویژگی‌های فعلی تو، چه آن‌ها را دوست داشته باشی و چه نه، در این تصویر جای می‌گیرند.

خودِ آرمانی یعنی ویژگی‌هایی که دوست داری داشته باشی. مثلاً ممکن است بخواهی هنرمندی خلاق یا فردی بردبار باشی. این تصویر، توصیف وضعیت فعلی تو نیست؛ تصویرِ دلخواه تو از خودت است.

فرض کن مریم می‌گوید: «الان هنگام صحبت در جمع خجالت می‌کشم، اما دوست دارم سخنرانی بااعتمادبه‌نفس باشم.» بخش اول، خودِ واقعی او را توصیف می‌کند و بخش دوم، خودِ آرمانی‌اش را. پس برای تشخیص این دو، بپرس: ویژگیِ اکنون است یا ویژگیِ دلخواه؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

از آرزو تا تلاش

از آرزو تا تلاش

تصور کن دوست داری در آینده نقاش ماهری باشی. فکر کردن به نمایشگاه نقاشی‌ات می‌تواند لذت‌بخش باشد؛ اما آیا فقط با تصور آن، مهارتت بیشتر می‌شود؟ برای نزدیک شدن به خودِ آرمانی باید دست به کار شوی؛ مثلاً زمانی برای تمرین نقاشی بگذاری و روی بهتر شدن طرحت کار کنی.

تفاوت مهم، آرزو داشتن با تلاش کردن برای آرزوست. در مسیر طبیعی رشد، انتظار می‌رود نوجوان برای کم کردن فاصلهٔ خودِ واقعی و خودِ آرمانی تلاش کند. اگر به‌جای تمرین، فقط خودت را نقاشی موفق تصور کنی، این فاصله با خیال‌پردازی کم نمی‌شود.

رؤیاپردازی در نوجوانی غیرطبیعی نیست؛ پس لازم نیست بابت هر بار خیال‌پردازی نگران شوی. مسئله وقتی پیش می‌آید که رؤیاپردازی بارها جای تلاش و انجام کارها را بگیرد؛ در این صورت، ممکن است عملکرد تحصیلی و دیگر عملکردها افت کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

مثال حل‌شده

سارا در نقاشی دقیق است و دوست دارد تصویرگر کتاب شود. او بیشتر وقت آزادش را صرف تصور نمایشگاه آینده‌اش می‌کند و تمرین‌های نقاشی‌اش عقب می‌افتد. خودِ واقعی و خودِ آرمانی او را مشخص کن و توضیح بده چه تغییری می‌تواند به پیشرفتش کمک کند.

  1. ابتدا ویژگی فعلی را پیدا می‌کنیم: سارا اکنون در نقاشی دقیق است؛ این ویژگی به خودِ واقعی او مربوط می‌شود.

  2. سپس وضعیت دلخواه را جدا می‌کنیم: او می‌خواهد تصویرگر کتاب شود؛ این تصویر از آینده بخشی از خودِ آرمانی اوست.

  3. به اثر رؤیاپردازی نگاه می‌کنیم: در این موقعیت، تصور آینده جای تمرین را گرفته و کارهای سارا عقب افتاده است؛ مسئله صرفاً داشتن رؤیا نیست.

  4. یک راه عملی پیشنهاد می‌دهیم: سارا می‌تواند برای تمرین منظم نقاشی وقت مشخصی بگذارد و پیشرفت کارهایش را بررسی کند تا به هدفش نزدیک‌تر شود.

جواب: دقت فعلی سارا در نقاشی بخشی از خودِ واقعی و تصویرگر شدن بخشی از خودِ آرمانی اوست؛ برای نزدیک کردن این دو باید خیال‌پردازی را جایگزین تمرین نکند و برای پیشرفت قدم‌های عملی بردارد.

نکات مهم

  • رشد شناختی، گسترش روابط اجتماعی و استقلال بیشتر در نوجوانی، زمینهٔ رشد درک اخلاقی را فراهم می‌کنند.
  • برای اینکه شناختِ کار درست به رفتار اخلاقی بینجامد، باید به باورها و ارزش‌های فرد تبدیل شود.
  • خودِ واقعی ویژگی‌های کنونی و خودِ آرمانی ویژگی‌های دلخواه ماست؛ نزدیک شدن این دو به تلاش نیاز دارد و رؤیاپردازی مکرر به‌جای تلاش می‌تواند عملکرد را کاهش دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۴ · صفحهٔ ۶۴ تا ۶۵ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

جمع‌بندی درس

در این درس یاد می‌گیری واژگان اصلی روان‌شناسی رشد را در یک جمع‌بندی به هم پیوند بدهی و با مقایسهٔ خود واقعی و خود آرمانی، تغییر آرمان‌هایت را در دوره‌های مختلف توضیح دهی.

پیش از شروع

اگر از خودت در دورهٔ ابتدایی می‌پرسیدی «دوست داری در آینده چه کسی باشی؟»، همان پاسخی را می‌دادی که امروز می‌دهی؟ چرا ممکن است پاسخ تو تغییر کرده باشد؟

تصویری که از «آنچه دوست داریم بشویم» داریم، خود آرمانی ماست. با بیشتر شدن تجربه‌ها، شناخت توانایی‌ها و تغییر ارزش‌هایمان، این تصویر هم ممکن است تغییر کند؛ مقایسهٔ آن در دوره‌های مختلف، فرصتی برای شناخت رشد خودمان است.

نقشهٔ واژه‌های رشد

نقشهٔ واژه‌های رشد

اگر بخواهی درس رشد را برای دوستی خلاصه کنی، لازم نیست فقط فهرستی از واژه‌ها را از حفظ بگویی؛ بهتر است ارتباطشان را نشان بدهی.

روان‌شناسی رشد تغییرهای انسان را در فراخنای زندگی، یعنی از آغاز تا پایان زندگی، بررسی می‌کند. این تغییرها فقط قد کشیدن نیستند: رشد جسمانی به بدن، رشد شناختی به فکر کردن و فهمیدن، رشد هیجانی به هیجان‌ها، رشد اخلاقی به داوری دربارهٔ درست و نادرست و رشد اجتماعی به ارتباط با دیگران مربوط است.

حالا دو پیوند مهم را اضافه کن:

  • عوامل وراثتی و محیطی هر دو در رشد نقش دارند؛ ویژگی‌های به‌ارث‌رسیده و شرایط زندگی جدا از هم عمل نمی‌کنند.
  • رسش به تغییرهای وابسته به آمادگی زیستی مربوط است؛ یادگیری به تغییرهای حاصل از تجربه و تمرین.

مثلاً برای دوچرخه‌سواری، آمادگی بدنی کودک مهم است، اما تمرین و فرصت استفاده از دوچرخه هم اهمیت دارد. پس نمی‌توان پیشرفت او را فقط به رسش یا فقط به یادگیری نسبت داد.

برای جمع‌بندی، از خودت بپرس: «چه چیزی تغییر می‌کند، در چه زمانی و با نقش چه عواملی؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴

خودم و تصویری که می‌خواهم بسازم

خودم و تصویری که می‌خواهم بسازم

اگر بخواهی همین امروز خودت را توصیف کنی، از چه توانایی‌ها، ویژگی‌ها و محدودیت‌هایی می‌گویی؟ تصویری که از وضعیت کنونی خودت داری، خود واقعی است. در مقابل، خود آرمانی تصویری است از کسی که دوست داری بشوی. مثلاً ممکن است اکنون هنگام صحبت در جمع مضطرب شوی، اما بخواهی فردی باشی که نظرش را با آرامش بیان می‌کند.

خود آرمانی می‌تواند با گذشت زمان تغییر کند؛ چون تجربه‌ها، شناخت ما از خودمان و چیزهایی که برایمان مهم‌اند تغییر می‌کنند. مثلاً شاید در ابتدایی آرزو داشتی ورزشکار مشهوری شوی، اما امروز کمک‌کردن به دیگران برایت مهم‌تر شده و به پرستاری فکر می‌کنی. این تغییر لزوماً نشانهٔ بی‌ثباتی نیست؛ می‌تواند با شناخت بیشتر همراه باشد.

برای مرور درس، خود آرمانی‌ات را در ابتدایی، متوسطهٔ اول و متوسطهٔ دوم مقایسه کن. فقط نام شغل‌ها را ننویس؛ بپرس «می‌خواستم چه ویژگی‌هایی داشته باشم و چرا؟» این فکرکردن به روشن‌ترشدن هویت، یعنی شناخت تو از اینکه چه کسی هستی و چه چیزهایی برایت ارزش دارند، کمک می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴

مثال حل‌شده

سارا می‌گوید: «در ابتدایی دوست داشتم ورزشکاری مشهور شوم، اما حالا دوست دارم معلمی صبور باشم؛ چون از کمک‌کردن به یادگیری دیگران لذت می‌برم.» آیا تغییر آرمان سارا حتماً نشان می‌دهد که او هویت مشخصی ندارد؟

  1. ابتدا موضوع را مشخص می‌کنیم: سارا دربارهٔ کسی صحبت می‌کند که دوست دارد بشود، پس موضوع خود آرمانی اوست.

  2. دو دوره را مقایسه می‌کنیم: تصویر مطلوب او از ورزشکار مشهور به معلم صبور تغییر کرده است.

  3. به دلیل گفته‌شده توجه می‌کنیم: او اکنون علاقه‌اش به کمک‌کردن به یادگیری دیگران را شناخته است.

  4. نتیجه می‌گیریم که تغییر آرمان به‌تنهایی نشانهٔ نداشتن هویت نیست و می‌تواند با شناخت بیشتر خود همراه باشد.

جواب: تغییر خود آرمانی سارا لزوماً نشانهٔ نداشتن هویت نیست؛ ممکن است نتیجهٔ تجربه‌های تازه و شناخت بیشتر او از علاقه‌ها و ارزش‌هایش باشد.

نکات مهم

  • روان‌شناسی رشد، تغییرات انسان را در فراخنای زندگی و در جنبه‌های جسمانی، شناختی، هیجانی، اخلاقی و اجتماعی بررسی می‌کند.
  • برای فهم رشد باید رسش و یادگیری و نیز نقش عوامل وراثتی و محیطی را در نظر بگیریم.
  • خود واقعی به برداشتمان از خودِ کنونی و خود آرمانی به تصویر مطلوبمان مربوط است؛ این تصویر مطلوب ممکن است با تجربه‌ها و شناخت بیشتر تغییر کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ روان‌شناسی یازدهم · رایگان