درس ۱ · صفحهٔ ۸ تا ۱۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
علم تجربی چیست؟
در این درس یاد میگیری منابع کسب آگاهی را بشناسی، ویژگی علم تجربی و ارتباط مسئله، فرضیه، قانون و نظریه را توضیح بدهی و با شناخت بازنگریپذیری علم، توصیف را از تبیین در روانشناسی جدا کنی.
پیش از شروع
دوستت میگوید: «هر وقت موقع درسخواندن گوشی کنارم باشد، کمتر یاد میگیرم؛ پس این یک قانون علمی است!» آیا تجربهٔ او برای علمی دانستن این حرف کافی است؟
تجربهٔ دوستت میتواند نقطهٔ شروع یک پژوهش باشد، اما بهتنهایی یک قانون علمی نمیسازد. برای بررسی علمی این ادعا باید آن را با روشهای دقیق و دادههای تجربی آزمود؛ حتی پاسخهای پذیرفتهشدهٔ علمی هم ممکن است بعداً بازنگری شوند.
راههای گوناگون دانستن
راههای گوناگون دانستن
آیا برای پاسخدادن به هر پرسشی باید آزمایش کنیم؟ نه؛ انسان برای کسب آگاهی راههای گوناگونی دارد. کتاب چهار منبع را معرفی میکند:
- وحی و منابع دینی: استناد به آیات الهی و سخن و عمل بزرگان دین.
- شهود و دریافت درونی: آگاهیای که فرد از راه دریافت درونی به آن میرسد.
- عقل: استفاده از استدلالهای منطقی و روشهای فلسفی.
- تجربه: استفاده از مشاهده و روشهای علم تجربی.
مثلاً وقتی میپرسی «وقفههای کوتاه هنگام درسخواندن چه اثری بر یادگیری من دارد؟»، میتوانی با بررسی تجربی به دنبال پاسخ باشی. اما همهٔ پرسشهای انسان از همین جنس نیستند و لزوماً با همین روش پاسخ نمیگیرند.
نکتهٔ مهم این است: متفاوتبودن این منابع، به معنای دشمن یا رقیببودن آنها نیست. هرکدام روش متناسب با خود را دارند و میتوانند آگاهی ما از جنبههای مختلف جهان را کاملتر کنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱
چه چیزی علم را تجربی میکند؟
چه چیزی علم را تجربی میکند؟
اگر کسی بگوید «من احساس میکنم موقع درسخواندن با موسیقی بهتر یاد میگیرم»، آیا همین احساس برای بررسی تجربی کافی است؟ در علم تجربی، باید از برداشت شخصی فراتر برویم و سراغ مشاهده و اندازهگیری دقیق برویم.
علم تجربی یکی از منابع کسب آگاهی است. در این شیوه، پژوهشگر با روشها و ابزارهای دقیق و قابل اندازهگیری، رابطهٔ پدیدهها را بررسی میکند؛ مثلاً رابطهٔ گوشدادن به موسیقی و میزان یادگیری.
برای بررسی این رابطه، میتوان میزان یادگیری را با تعداد پاسخهای درست در یک آزمون سنجید و نتیجهٔ مطالعه با موسیقی و بدون موسیقی را مقایسه کرد. البته مقایسه باید با روشی دقیق انجام شود؛ صرفاً پرسیدن اینکه «فکر میکنی بهتر یاد گرفتی؟» کافی نیست.
پس «تجربی» بودن فقط به این معنا نیست که خودمان چیزی را تجربه کردهایم؛ مهم این است که مشاهده و بررسی، دقیق و قابل اندازهگیری باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲
از پرسش تا نظریه
از پرسش تا نظریه
فرض کن میخواهی بدانی چرا بعضی مطالب درسی را پس از مدتی فراموش میکنی. پژوهش با یک مسئله، یعنی پرسشی برای بررسی، شروع میشود: «گذشت زمان چه اثری بر ماندگاری مطالب در حافظه دارد؟»
حالا با کمک تجربه و دانستههایت پاسخی اولیه پیشنهاد میکنی: «با گذشت زمان و مرور نکردن، مطالب کمتری در یادمان میماند.» این پاسخ فرضیه است؛ هنوز نباید آن را قانون بدانیم، چون به بررسی و آزمایش نیاز دارد. فرضیه صرفاً حدسی بیپایه نیست؛ پژوهشگر میکوشد پاسخی سنجیده پیشنهاد کند.
در مسیری که کتاب توضیح میدهد، اگر فرضیه در شرایط آزمایشی مختلف پذیرفته شود، به اصل یا قانون تبدیل میشود. سپس مجموعهای منسجم از اصول و قوانین دربارهٔ یک موضوع، نظریه را میسازد؛ مثلاً اصل مربوط به اثر گذشت زمان، همراه با اصول دیگر حافظه، در شکلگیری نظریههای فراموشی نقش دارد.
پس تفاوت را اینطور به خاطر بسپار: مسئله، پرسش است؛ فرضیه، پاسخ اولیه؛ قانون، پاسخ پذیرفتهشده در شرایط مختلف؛ و نظریه، مجموعهای منسجم از اصول و قوانین مرتبط.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲
علم، آزمودنی و بازنگریپذیر
علم، آزمودنی و بازنگریپذیر
فرض کن دوستت میگوید: «کنارگذاشتن گوشی هنگام مطالعه، یادگیری را بهتر میکند.» منطقیبودن این حرف یا تجربهٔ شخصی او، برای پذیرش علمی آن کافی نیست. باید این پاسخ اولیه را با دادههای تجربی بیازماییم و نتیجه را با یافتههای پذیرفتهشدهٔ علمی مقایسه کنیم. اگر همخوانی نداشت، نمیتوانیم آن پاسخ را بپذیریم.
حالا اگر بررسیها از این پاسخ پشتیبانی کردند، آیا پرونده برای همیشه بسته میشود؟ نه! پذیرفتهشدن علمی، تضمین حقیقت همیشگی نیست. ممکن است بعدها معلوم شود آزمایشهای قبلی خطا داشتهاند؛ مثلاً گروهی که بدون گوشی درس خوانده، از ابتدا آمادگی بیشتری داشته است. همچنین تغییر پیشفرضهای دانشمندان میتواند باعث بازنگری در پاسخ شود.
پس پاسخ علمی نه صرفاً یک حدس شخصی است، نه حرفی که هرگز نتوان آن را اصلاح کرد؛ پذیرش آن به شواهد وابسته است و امکان بازنگری هم دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳
چه چیزی؟ چرا؟
چه چیزی؟ چرا؟
فرض کن میخواهی حواسپرتی هنگام مطالعه را بررسی کنی. پیش از جستوجوی علت، باید روشن کنی منظورت از «حواسپرتی» چیست و چه چیزی را بررسی میکنی. این کار توصیف است: بیان روشن و تا حد ممکن دقیقِ موضوع پژوهش؛ مثلاً مشخص کنی منظورت از حواسپرتی، قطعکردن مطالعه و پرداختن به کاری دیگر است.
حالا میپرسی: «چرا هنگام مطالعه حواسم پرت میشود؟» وقتی به دنبال علتهایی مثل صدای اعلان گوشی میگردی، وارد تبیین شدهای. پس تفاوت اصلی این است: توصیف به «چه چیزی؟» و تبیین به «چرا؟» میپردازد.
روانشناسی، مانند دیگر علوم تجربی، چهار هدف دارد: توصیف، تبیین، پیشبینی و کنترل. اینجا روی تفاوت دو هدف نخست تمرکز میکنیم.
البته پژوهشگر هم با ذهنی کاملاً خالی سراغ موضوع نمیرود. پیشفرضها، ارزشها و نظریههای پذیرفتهشده میتوانند بر مشاهده و بررسی او اثر بگذارند؛ بنابراین تلاش برای دقت و بیطرفی ضروری است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴
مثال حلشده
به پرسش آغاز درس برگردیم: دوستت میگوید هر وقت گوشی کنارش باشد، کمتر یاد میگیرد؛ پس این یک قانون علمی است. چگونه حرف او را به موضوع یک بررسی تجربی تبدیل میکنی؟
مسئله را روشن میکنیم: آیا حضور گوشی هنگام مطالعه بر میزان یادگیری اثر دارد؟
پاسخ اولیهای پیشنهاد میدهیم: حضور گوشی هنگام مطالعه ممکن است یادگیری را کاهش دهد؛ این فعلاً یک فرضیه است.
مشخص میکنیم منظورمان از حضور گوشی چیست و یادگیری را چگونه میسنجیم؛ مثلاً گوشیِ دارای اعلان روشن کنار فرد باشد و یادگیری با آزمونی از مطالب مطالعهشده سنجیده شود.
یادگیری را در وضعیت حضور و نبود گوشی، با زمان مطالعه و دشواری مطالب مشابه، بررسی و نتایج را مقایسه میکنیم؛ سپس سازگاری نتیجه با یافتههای علمی را میسنجیم.
از تجربهٔ یک نفر یا یک بار بررسی، قانون نمیسازیم؛ در مسیر توضیحدادهشده در کتاب، پذیرش فرضیه در شرایط آزمایشی مختلف زمینهٔ تبدیل آن به اصل یا قانون است و نتیجه همچنان بازنگریپذیر میماند.
نکات مهم
- وحی، شهود، عقل و تجربه منابع گوناگون کسب آگاهیاند و میتوانند تکمیلکنندهٔ یکدیگر باشند.
- در علم تجربی، پژوهش از مسئله و فرضیه آغاز میشود و با آزمون پیش میرود؛ قانونها و نظریههای پذیرفتهشده نیز بازنگریپذیرند.
- روانشناسی هدفهای توصیف، تبیین، پیشبینی و کنترل را دنبال میکند؛ توصیف به چیستی و تبیین به چرایی میپردازد و پیشفرضها میتوانند بر بررسی اثر بگذارند.