خلاصه درس ۱۰ قرآن نهم؛ درسنامه و نکات مهم

خواندن با فرصت فکرکردن

فرض کن دوستی پیام مهمی برایت فرستاده است. اگر آن را با عجله بخوانی، شاید همهٔ کلمه‌ها را ببینی، اما منظورش را خوب نفهمی. هنگام خواندن قرآن هم فقط تمام‌کردن آیات مهم نیست؛ باید به درست‌خواندن و پیام آن‌ها توجه کنیم.

در سورهٔ مزّمّل آمده است:

وَ رَتِّلِ القُرآنَ تَرتیلًا

یعنی قرآن را شمرده و با دقت بخوان. ترتیل به ما فرصت می‌دهد حروف و حرکت‌ها را درست بخوانیم و برای اندیشیدن در معنای آیه‌ها عجله نکنیم. البته شمرده‌خواندن به معنای کشیدن بی‌دلیل صداها نیست.

حالا همین عبارت را یک بار آرام بخوان. اگر قرائت معتبر آن را در دسترس داری، گوش بده و سپس با همان دقت تکرارش کن. بعد لحظه‌ای مکث کن و از خودت بپرس: این عبارت دربارهٔ شیوهٔ خواندن قرآن چه می‌گوید؟

دعوت حضرت نوح

اگر دوستی تو را از خطری باخبر کند و راه دورشدن از آن را هم نشان بدهد، هشدارش چه کمکی به تو می‌کند؟ در آغاز سورهٔ نوح، خدا حضرت نوح را به سوی قومش می‌فرستد تا پیش از رسیدن عذابی دردناک، به آنان هشدار دهد.

اما دعوت حضرت نوح فقط هشدار نیست؛ او راه درست را هم نشان می‌دهد:

اَنِ اعبُدُوااللهَ وَاتَّقوهُ وَاَطیعونِ

یعنی: خدا را عبادت کنید، از او پروا داشته باشید و از من اطاعت کنید. این دعوت سه بخش دارد: بندگی خدا، مراقبت از رفتار برای دوری از نافرمانی او، و پیروی از پیامبرش.

مثلاً وقتی در جمع دوستان فرصت مسخره‌کردن کسی پیش می‌آید، پرهیزکاری یعنی مراقب باشیم همراه این رفتار نشویم. پس دعوت حضرت نوح فقط برای شنیدن نبود؛ مردم باید با انتخاب‌ها و رفتارشان به آن پاسخ می‌دادند.

از واژه تا ترجمه

برای فهمیدن یک جملهٔ قرآنی، از واژه‌های آشنا شروع کن و بعد معنای آن‌ها را کنار هم بگذار. مثلاً «اَنذِر» یعنی «هشدار بده» و «یَأتی» یعنی «می‌آید». پس «اَن اَنذِر قَومَكَ» یعنی «که به قوم خود هشدار بده»؛ «قَومَكَ» هم یعنی «قوم تو».

حالا به دو کلمهٔ کوچک اما مهم دقت کن: «یٰقَومِ» و «اَطیعونِ». در این دو، کسرهٔ آخر نمایندهٔ ضمیر «ی» است. بنابراین «یٰقَومِ» یعنی «ای قوم من» و «اَطیعونِ» یعنی «از من اطاعت کنید». اگر این نشانه را نبینیم، «من» از ترجمه جا می‌افتد.

مثل وقتی که در گفت‌وگو می‌گویی «کتابم»، نه فقط «کتاب»؛ همین بخش کوچک نشان می‌دهد دربارهٔ چه کسی حرف می‌زنی. پس هنگام ترجمه، هم معنای اصلی واژه را پیدا کن و هم نشانه‌های کوتاهی را که معنای جمله را کامل می‌کنند.

درخواست آمرزش

وقتی متوجه اشتباه خودت می‌شوی، چه می‌کنی؟ یکی از راه‌های بازگشت به کار درست، درخواست آمرزش از خدا است؛ یعنی از او بخواهیم ما را ببخشد و برای ترک اشتباه تلاش کنیم.

در دعای پایانی سورهٔ نوح می‌خوانیم:

«رَبِّ اغْفِرْ لِي وَلِوَالِدَيَّ»

یعنی: «پروردگارا، من و پدر و مادرم را بیامرز.» این بخش از دعا یادمان می‌دهد که هم برای خودمان و هم برای دیگران آمرزش بخواهیم.

برای حفظ‌کردنش، ابتدا معنایش را به یاد بیاور، سپس عبارت را چند بار آرام بخوان و یک بار بدون نگاه‌کردن تکرار کن. می‌توانی آن را در قنوت نماز یا زمان‌های دیگر بخوانی. مثلاً اگر با کسی تندی کردی، از خدا آمرزش بخواه و برای دلجویی و جبران رفتارت هم قدم بردار.

بشنو، سپس دقیق بخوان

تا حالا شده کلمه‌ای را بارها دیده باشی، اما با شنیدنش بفهمی تلفظش را دقیق نمی‌دانستی؟ در قرائت نماز هم چشم و گوش باید به هم کمک کنند: چشم شکل کلمه را می‌بیند و گوش، تلفظ درست را از یک الگوی معتبر می‌گیرد.

برای تمرین با عبارت‌های صفحهٔ ۱۰۲، این مسیر را دنبال کن:

• بشنو: یک جمله را از قرائت معتبر گوش کن و هم‌زمان نوشته‌اش را دنبال کن.
• تکرار کن: پخش را نگه دار و همان جمله را با دقت بخوان؛ به‌ویژه به حروفی توجه کن که در کتاب قرمز شده‌اند.
• مقایسه کن: دوباره گوش بده و ببین کدام بخش خواندنت نیاز به تمرین دارد.

مثلاً برای تمرین ذکر رکوع، اول به تلفظ قاری گوش بده و بعد خودت بخوان. اگر در تلفظ حرفی تردید داشتی، همان بخش را دوباره بشنو؛ لازم نیست هر بار همهٔ عبارت‌ها را از ابتدا بخوانی. هدف، فقط تمام‌کردن متن نیست؛ دقیق‌تر خواندن است.

واژه‌های راهگشا

تا حالا شده در یک متن، با فهمیدن چند واژهٔ مهم، بقیهٔ جمله برایت روشن‌تر شود؟ واژه‌های آغاز سورهٔ مزّمّل هم مثل کلید به فهم آیات کمک می‌کنند. فعلاً این کلیدها را بشناسیم:

• قُم: برخیز، به‌پا خیز.
• قَلیل: کم، اندک.
• نِصف: نیم.
• رَتِّل: آرام و با دقت بخوان.
• ثَقیل: سنگین، گران‌بار، باارزش.
• سَبح: کار و تلاش.
• طَویل: طولانی، بسیار.

برای به‌خاطر سپردن، واژه‌ها را به چیزهای آشنا پیوند بده: وقتی نیمی از یک سیب را برمی‌داری، معنای «نِصف» را به یاد بیاور؛ برای یک مسیر طولانی هم «طَویل» را به خاطر بسپار.

یک نکتهٔ مهم: «ثَقیل» فقط سنگینیِ وزن را نمی‌رساند؛ معنای باارزش هم دارد. پس نباید همیشه با شنیدنش به یاد یک جسم سنگین بیفتیم.

حالا معناها را بپوشان و ببین کدام واژه‌ها را بدون نگاه‌کردن به یاد می‌آوری.

از واژه تا عبارت

حالا واژه‌هایی را که یاد گرفته‌ایم، کنار هم می‌گذاریم تا معنای یک عبارت روشن شود؛ درست مثل قطعه‌های یک جورچین. البته ترجمه باید در فارسی هم روان و معنادار باشد.

مثلاً در «قُمِ الَّیلَ»، «قُم» یعنی «برخیز» و «الَّیل» یعنی «شب». پس معنای روان عبارت می‌شود: «شب برخیز».

یک نمونهٔ دیگر: در «سَبحًا طَویلاً»، «سَبح» یعنی «کار و تلاش» و «طَویل» یعنی «طولانی، بسیار». کنار هم می‌شوند: «کار و تلاش فراوان». می‌بینی که اینجا «فراوان» ترجمه را روان‌تر می‌کند.

در «نِصفَهُ» هم بخش پایانیِ «ـهُ» معنای «آن» می‌دهد؛ پس معنای عبارت، «نصف آن» است.

برای تمرین، اول معنای هر بخش را پیدا کن؛ بعد آن‌ها را به یک عبارت فارسیِ روان تبدیل کن. حالا نوبت توست!

پیام آیات آغاز سوره

تا حالا شده در آرامش شب، کاری را با تمرکز بیشتری انجام بدهی؟ آیات آغاز سورهٔ مزّمّل، پیامبر را به برخاستن برای عبادت در بخشی از شب دعوت می‌کنند؛ حدود نیمی از شب، یا کمی کمتر یا بیشتر از آن.

در کنار عبادت شبانه، فرمان «وَ رَتِّلِ القُرآنَ تَرتیلاً» آمده است: قرآن را آرام و با دقت بخوان. پس هدف، فقط تمام‌کردن خواندن نیست؛ شیوهٔ خواندن هم اهمیت دارد.

در ادامه، از نازل‌شدن سخنی سنگین و باارزش بر پیامبر سخن گفته می‌شود. آیات توضیح می‌دهند که عبادت شبانه استوارتر و خالصانه‌تر است و انسان را از لغزش دورتر نگه می‌دارد؛ در مقابل، روز زمان کار و تلاش فراوان است.

پیام اصلی را به هم پیوند بده: عبادت در آرامش شب، تلاوت آرام و دقیق، و توجه به کار و تلاش روزانه.

سکوت همراه با توجه

وقتی صدای تلاوت قرآن را می‌شنوی، ساکت بودن و گوش‌دادن با توجه، دو کار همراه‌اند. ممکن است کسی حرف نزند، اما سرگرم پیام‌های گوشی باشد؛ او ساکت است، ولی توجهش به تلاوت نیست. برای گوش‌دادن، بهتر است کار دیگری را کنار بگذاری و حواست را به آیات بدهی.

در داستان کتاب، معلم زبان هنگام شنیدن تلاوت قرآن از کلاس کناری، تدریس را متوقف می‌کرد و خودش هم گوش می‌داد. دانش‌آموزان با دیدن رفتار او، کم‌کم همین احترام را یاد گرفتند؛ پس رفتار ما هم می‌تواند به دیگران یاد بدهد.

پیام آیه چنین است:

و هنگامی که قرآن خوانده می‌شود، پس به آن گوش دهید و ساکت باشید؛ تا مورد رحمت قرارگیرید.

حالا تصور کن در خانه تلاوت قرآن پخش می‌شود و تو مشغول بازی با گوشی هستی. کنارگذاشتن بازی و توجه به تلاوت، سکوتت را با گوش‌دادن همراه می‌کند.