۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ جغرافیا دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«فنون و مهارت‌های جغرافیایی»: ۱۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • جغرافیا ۳ (کاربردی)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۴۲ تا ۸۱

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۴۲ تا ۴۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۳: ویژگی‌ها و انواع شیوه‌های حمل و نقل

در این درس یاد می‌گیری روند تحول حمل‌ونقل و اهمیت آن را توضیح دهی، ارتباطش را با جغرافیا بشناسی و پنج شیوهٔ اصلی آن و مزایا و محدودیت‌های حمل‌ونقل جاده‌ای را تشخیص دهی.

پیش از شروع

اگر راه‌های ورود به شهرت برای چند روز بسته شوند، حتی اگر خودت از خانه بیرون نروی، چه چیزهایی در زندگی‌ات تغییر می‌کند؟

مواد غذایی، دارو و بسیاری از کالاهای خانه از مسیرهای حمل‌ونقل به دست ما می‌رسند؛ بسته‌شدن راه‌ها می‌تواند رسیدن آن‌ها را مختل کند. پس وابستگی ما به حمل‌ونقل فقط به سفرهای خودمان محدود نیست.

از چارپایان تا هواپیمای جت

از چارپایان تا هواپیمای جت

تصور کن قرار است بار زیادی را به شهری دور بفرستی؛ اگر فقط نیروی انسان یا چارپایان را داشته باشی، جابه‌جایی چقدر زمان می‌برد؟ در گذشته، حرکت در خشکی بیشتر به همین نیروها وابسته بود و باد نیز کشتی‌های بادبانی را حرکت می‌داد. اختراع چرخ و گسترش راه‌ها به جابه‌جایی کمک کرد، اما سرعت و ظرفیت حمل همچنان محدود بود.

موتور بخار نقطهٔ عطف بود: کشتی‌ها و قطارهای بخاری امکان جابه‌جایی آسان‌تر بارهای سنگین به نقاط دورتر را فراهم کردند. سپس استفاده از سوخت نفتی به‌جای زغال‌سنگ، سرعت و کارایی وسایل را افزایش داد.

با تولید انبوه خودرو، خیابان‌ها، جاده‌ها و خدماتی مثل پمپ‌بنزین گسترش یافتند. موتور جت هم توان بیشتری فراهم کرد و زمینه‌ساز ساخت هواپیماهای مسافربری بزرگ‌تر شد.

در نیم‌قرن اخیر، سه عامل در کنار هم حمل‌ونقل را گسترش داده‌اند: افزایش جمعیت و تقاضای جابه‌جایی، گسترش تجارت و اقتصاد جهانی، و پیشرفت علم و فناوری. مثلاً رسیدن کالاهای تولیدشده در کشورهای دیگر به فروشگاه محله، هم به تجارت وابسته است و هم به وسایل و شبکه‌های حمل‌ونقل.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

حمل‌ونقل در زندگی ما

حمل‌ونقل در زندگی ما

وقتی در خانه نان می‌خوری، شاید خودت جایی نرفته باشی؛ اما گندم و آرد برای رسیدن به نانوایی جابه‌جا شده‌اند! حمل‌ونقل فقط سفر کردن نیست؛ جابه‌جایی مسافر، کالا و اطلاعات را دربرمی‌گیرد. اهمیت آن را از چهار جنبه ببین:

  • اقتصادی: تولید، توزیع، تجارت و گردشگری به حمل‌ونقل وابسته‌اند؛ مثلاً محصول کشاورز باید به بازار برسد، چون هیچ ناحیه‌ای همهٔ نیازهایش را به‌تنهایی تأمین نمی‌کند.
  • اجتماعی: رفتن به مدرسه، درمانگاه یا دیدار خویشاوندان به دسترسی مناسب نیاز دارد. این رفت‌وآمدها ارتباط مردم و تبادل فرهنگی را هم بیشتر می‌کنند.
  • سیاسی و دفاعی: شبکه‌های پیشرفته، توان کشور را برای جابه‌جایی نیرو و تجهیزات افزایش می‌دهند. دسترسی به بندرها و آبراه‌های مهم نیز می‌تواند ابزار قدرت سیاسی باشد.
  • زیست‌محیطی: رفت‌وآمد وسایل نقلیه و ساخت مسیرها بر زمین، آب و هوا اثر می‌گذارد؛ مثلاً دود خودروها هوا را آلوده می‌کند. پس کاهش پیامدهای نامطلوب آن به برنامه‌ریزی نیاز دارد.

بنابراین، بررسی حمل‌ونقل هم یعنی شناخت فایده‌های آن، هم توجه به پیامدهایش.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

رابطهٔ راه‌ها و جغرافیا

رابطهٔ راه‌ها و جغرافیا

چرا مسیر یک جاده همیشه خطی مستقیم بین دو شهر نیست؟ تصور کن میان دو شهر، کوهی بلند قرار دارد. برای انتخاب مسیر باید شیب زمین، امکان ساخت تونل و محل عبور مناسب را بررسی کرد. پس محیط جغرافیایی بر شبکهٔ حمل‌ونقل اثر می‌گذارد.

حالا جهت رابطه را برعکس کن: اگر در کنار روستایی جاده‌ای ساخته شود، ممکن است دسترسی به بازار آسان‌تر شود و فروشگاه‌ها یا کارگاه‌های تازه‌ای کنار راه شکل بگیرند. این بار شبکهٔ حمل‌ونقل فضای جغرافیایی را تغییر می‌دهد. بنابراین، رابطهٔ راه‌ها و محیط، دوسویه است.

حمل‌ونقل با مبدأ، مقصد، فاصله و موقعیت مکان‌ها سروکار دارد؛ به همین دلیل، موضوعی جغرافیایی است. جغرافیای حمل‌ونقل جابه‌جایی انسان، کالا و اطلاعات، پراکندگی مسیرها و اثرهای آن‌ها بر محیط را بررسی می‌کند تا برنامه‌ریزی و مدیریت منطقه بهتر انجام شود. چون راه‌ها در فعالیت‌های اقتصادی و انتخاب محل کارخانه‌ها، مراکز خدماتی و تجاری نقش دارند، این رشته از شاخه‌های جغرافیای اقتصادی به شمار می‌آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

پنج شیوهٔ جابه‌جایی

پنج شیوهٔ جابه‌جایی

فرض کن کنار یک جاده ایستاده‌ای؛ اتوبوسی با مسافرانش و کامیونی با بار میوه از مقابلت می‌گذرند. هر دو از یک شیوهٔ حمل‌ونقل استفاده می‌کنند، اما چیزی که جابه‌جا می‌کنند متفاوت است.

شیوه‌های اصلی حمل‌ونقل پنج دسته‌اند:

  • جاده‌ای: مانند جابه‌جایی با اتوبوس و کامیون.
  • ریلی: مانند جابه‌جایی با قطار مسافربری و قطار باری.
  • آبی: مانند جابه‌جایی با کشتی مسافربری و کشتی باری.
  • هوایی: مانند جابه‌جایی با هواپیمای مسافربری و هواپیمای باری.
  • لوله‌ای: مانند انتقال نفت از طریق خط لوله.

تفاوت مهم اینجاست: چهار شیوهٔ نخست، هم برای مسافر و هم برای بار به کار می‌روند؛ اما شیوهٔ لوله‌ای فقط بار جابه‌جا می‌کند. پس «بار» را فقط بسته‌ها و صندوق‌های داخل کامیون تصور نکن؛ نفتی که در لوله جریان دارد هم بار محسوب می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

جاده؛ دسترسی بیشتر، ظرفیت کمتر

جاده؛ دسترسی بیشتر، ظرفیت کمتر

فرض کن باید محصولات یک کارگاه را به چند فروشگاه در روستاهای اطراف برسانی. خودروی باربری می‌تواند در مسیر جاده به مقصدهای مختلف برود و چند بار برای تحویل کالا توقف کند. این همان انعطاف‌پذیری حمل‌ونقل جاده‌ای است: دسترسی به نقاط گوناگون و امکان توقف‌های متعدد.

این شیوه برای مسافت‌های کوتاه، معمولاً کمتر از 400400 کیلومتر، مناسب‌تر است. برای رسیدن به روستاها و مکان‌های دورافتاده نیز اغلب از جاده استفاده می‌شود. ساخت پایانه‌های جاده‌ای هم در مقایسه با پایانه‌های سایر شیوه‌ها هزینهٔ کمتری دارد.

اما دسترسی بیشتر به معنی ظرفیت بیشتر نیست! حمل‌ونقل جاده‌ای در مقایسه با دیگر شیوه‌های مسافری، ظرفیت کمتری برای جابه‌جایی مسافر دارد. همچنین، کامیون و تریلی نسبت به وسایل حمل‌ونقل ریلی و آبی بار کمتری حمل می‌کنند. پس هنگام انتخاب شیوهٔ حمل‌ونقل، باید مسافت، دسترسی به مقصد و مقدار بار یا تعداد مسافر را کنار هم در نظر گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

مثال حل‌شده

قرار است جاده‌ای تازه میان یک روستا و شهر ساخته شود. فردی می‌گوید: «تنها نتیجهٔ این جاده، کوتاه‌تر شدن زمان سفر است.» با توجه به نقش حمل‌ونقل، این ادعا را بررسی کن.

  1. ابتدا اثر مستقیم را تشخیص می‌دهیم: جادهٔ تازه می‌تواند رفت‌وآمد مردم و جابه‌جایی کالا را آسان‌تر کند.

  2. سپس پیامد اقتصادی را بررسی می‌کنیم: کشاورزان روستا می‌توانند محصولاتشان را آسان‌تر به بازار شهر برسانند.

  3. پیامد اجتماعی را در نظر می‌گیریم: دسترسی مردم روستا به مراکز آموزشی و درمانی شهر می‌تواند بهتر شود.

  4. رابطه با محیط را هم می‌سنجیم: احداث جاده فضای جغرافیایی را تغییر می‌دهد و ممکن است پیامدهایی مانند آلودگی هوا داشته باشد؛ پس بررسی آثار آن برای برنامه‌ریزی لازم است.

جواب: این ادعا کامل نیست؛ ساخت جاده علاوه بر آسان‌تر کردن رفت‌وآمد، می‌تواند دسترسی به بازار و خدمات را بهتر کند و با تغییر فضای جغرافیایی، پیامدهای زیست‌محیطی نیز داشته باشد.

نکات مهم

  • اختراع چرخ، موتور بخار، استفاده از سوخت نفتی و موتور جت حمل‌ونقل را متحول کردند و افزایش تقاضا، تجارت جهانی و پیشرفت فناوری گسترش آن را ادامه دادند.
  • حمل‌ونقل بر اقتصاد، زندگی اجتماعی، قدرت سیاسی و دفاعی و محیط‌زیست اثر دارد و جغرافیای حمل‌ونقل رابطهٔ دوسویهٔ شبکه‌ها و محیط را بررسی می‌کند.
  • پنج شیوهٔ اصلی حمل‌ونقل جاده‌ای، ریلی، آبی، هوایی و لوله‌ای‌اند؛ شیوهٔ لوله‌ای فقط بار جابه‌جا می‌کند و شیوهٔ جاده‌ای برای مسیرهای کوتاه و دسترسی‌های متعدد مناسب‌تر است، اما ظرفیت محدودتری دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۴۵ تا ۵۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

حمل‌ونقل جاده‌ای

در این درس یاد می‌گیری مزایا و محدودیت‌های حمل‌ونقل جاده‌ای و ریلی را مقایسه کنی، از اطلاعات راه‌های ایران برای انتخاب مسیر کمک بگیری و ویژگی قطارهای پرسرعت و پراکندگی شبکه‌های ریلی جهان و ایران را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا برای رساندن کالا به یک روستای دورافتاده معمولاً کامیون انتخاب بهتری است، اما برای جابه‌جایی حجم زیادی بار در مسیری طولانی، قطار می‌تواند مناسب‌تر باشد؟

کامیون می‌تواند در مسیر جاده به نقاط بیشتری دسترسی داشته باشد، اما قطار بار بسیار بیشتری را با سوخت کمتر جابه‌جا می‌کند. پس بهترین شیوهٔ حمل‌ونقل به فاصله، مقدار بار و ویژگی‌های مسیر بستگی دارد.

جاده؛ دسترسی بیشتر، ظرفیت کمتر

جاده؛ دسترسی بیشتر، ظرفیت کمتر

فرض کن قرار است چند جعبه میوه از شهر به مغازه‌ای در یک روستا برسد. کامیون می‌تواند در مسیر جاده به روستا برود و نزدیک مغازه توقف کند. این همان انعطاف‌پذیری حمل‌ونقل جاده‌ای است: دسترسی به نقاط گوناگون و امکان توقف‌های متعدد در مسیر.

این شیوه برای فاصله‌های کوتاه، معمولاً کمتر از 400 کیلومتر400\ \text{کیلومتر}، مناسب‌تر است. همچنین، ساخت پایانه‌های جاده‌ای در مقایسه با شیوه‌های دیگر هزینهٔ کمتری دارد.

اما دسترسی بیشتر به معنی برتری در همه‌چیز نیست! ظرفیت یک کامیون یا تریلی از قطار باری و کشتی کمتر است و وسایل جاده‌ای مسافران کمتری را جابه‌جا می‌کنند. مصرف سوخت و آلودگی این شیوه نیز زیاد است.

حالا جاده‌ای را در تعطیلات تصور کن: اگر تعداد خودروها از گنجایش مسیر بیشتر شود، تراکم ترافیکی ایجاد می‌شود. پس برای انتخاب جاده، باید هم دسترسی آسان آن را دید و هم محدودیت ظرفیت، آلودگی و احتمال ترافیک را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۵

راه‌های ایران و انتخاب مسیر

راه‌های ایران و انتخاب مسیر

فرض کن می‌خواهی برای سفر خانوادگی، مسیری انتخاب کنی که هم مناسب باشد و هم در طول آن به پمپ‌بنزین دسترسی داشته باشید. فقط دانستن نام شهر مقصد کافی است؟

شبکهٔ راه‌های ایران گسترش زیادی یافته است: طول راه‌ها از کمتر از 5050 هزار کیلومتر پیش از انقلاب اسلامی، به بیش از 288288 هزار کیلومتر در سال 14011401 رسیده است. برای انتخاب مسیر در این شبکه، باید نوع راه را بشناسی:

  • آزادراه: مسیرهای رفت‌وبرگشت جدا هستند، تقاطع هم‌سطح ندارد و فقط در نقاط مشخصی می‌توان وارد آن شد یا از آن خارج شد.
  • بزرگراه: مسیرهای رفت‌وبرگشت جدا هستند، اما تعدادی تقاطع هم‌سطح دارد؛ یعنی راه‌ها در یک ارتفاع به هم می‌رسند.

برای نمونه، اگر خروجی آزادراه را رد کنی، نمی‌توانی هرجا خواستی از آن خارج شوی.

راهنمای اطلس راه‌ها هم به برنامه‌ریزی سفر کمک می‌کند. با خواندن نشانه‌های آن می‌توانی آزادراه، راه اصلی، راه فرعی و محل پمپ‌بنزین یا مکان مذهبی را تشخیص بدهی. پس پیش از انتخاب مسیر، هم نوع راه را بررسی کن و هم خدمات بین راه را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶

ریل؛ توان زیاد با محدودیت مسیر

ریل؛ توان زیاد با محدودیت مسیر

فرض کن قرار است مقدار زیادی گندم از یک منطقه به شهری دور منتقل شود. به‌جای فرستادن کامیون‌های متعدد، می‌توان از قطار باری استفاده کرد؛ چون واگن‌های یک قطار ظرفیت حمل بار زیادی دارند. در فاصله‌های متوسط و طولانی، حمل‌ونقل ریلی انتخاب مناسبی است و در مسیرهای طولانی، هزینهٔ حمل آن از جاده کمتر می‌شود.

قطار برای مسافران هم مزیت دارد: امنیت زیاد و راحتی بیشتر نسبت به خودرو. مصرف سوخت حمل‌ونقل ریلی نیز، طبق مقایسهٔ کتاب، 17\frac{1}{7} حمل‌ونقل جاده‌ای است و آلودگی کمتری ایجاد می‌کند.

اما یک تفاوت مهم را فراموش نکن: هزینهٔ حمل با هزینهٔ ساخت مسیر یکی نیست. ساخت راه‌آهن، تهیهٔ واگن و لوکوموتیو سرمایهٔ زیادی می‌خواهد. مسیر ریلی به زمین هموار نیاز دارد و عبور دادن آن از نواحی کوهستانی و پرمانع پرهزینه است. پس ارزان‌تر بودن جابه‌جایی بار در مسیر طولانی، به معنی ارزان بودن ساخت راه‌آهن در هر مکانی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

قطارهای پرسرعت

قطارهای پرسرعت؛ زمان کمتر در راه

فرض کن برای دیدن خانواده‌ات در شهری دیگر، بتوانی زمان کمتری در راه باشی. قطار پرسرعت با سریع‌تر پیمودن مسیر، چنین امکانی فراهم می‌کند؛ البته زمان کل سفر به توقف‌ها هم بستگی دارد.

اما هر قطاری که از خودرو سریع‌تر باشد، «پرسرعت» نیست! معمولاً قطارهایی با سرعت بیش از 200 کیلومتر در ساعت200\ \text{کیلومتر در ساعت} را پرسرعت می‌نامند. پس این نام، آستانهٔ سرعت مشخصی دارد.

در نیمهٔ دوم قرن بیستم، کشورهایی مانند فرانسه، اسپانیا، آلمان و ژاپن به طراحی و آزمایش این قطارها پرداختند. یکی از نخستین نمونه‌های برقی در سال 19641964 میلادی، بین توکیو و ازاکا در ژاپن راه افتاد.

رقابت سازندگان، سرعت این قطارها را به‌تدریج افزایش داده است؛ سرعت برخی نمونه‌ها به بیش از 300 کیلومتر در ساعت300\ \text{کیلومتر در ساعت} و حتی 450 کیلومتر در ساعت450\ \text{کیلومتر در ساعت} رسیده است. فرانسه و آلمان در اروپا و ژاپن، کرهٔ جنوبی، چین و تایوان در آسیا از تولیدکنندگان عمده‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

نقشهٔ ریلی جهان و ایران

نقشهٔ ریلی جهان و ایران

اگر بخواهی برای سفر خارجی قطار انتخاب کنی، اول باید ببینی مقصدت به شبکهٔ ریلی دسترسی دارد یا نه؛ این دسترسی در همه‌جا یکسان نیست و بعضی کشورها اصلاً راه‌آهن ندارند.

برای مقایسه، سه موضوع را جدا کن:

  • در میان قاره‌ها، اروپا گسترده‌ترین شبکهٔ ریلی را دارد و می‌توان با قطار به بیشتر کشورهای آن سفر کرد.
  • در میان کشورها، آمریکا طولانی‌ترین شبکهٔ ریلی را دارد؛ حدود 8080 درصد آن به حمل بار اختصاص دارد.
  • در خطوط پرسرعت، چین بیشترین میزان خطوط را دارد. پس طولانی‌ترین شبکهٔ ریلی لزوماً به معنای بیشترین خطوط پرسرعت نیست.

در ایران، طبق آمار سال 14011401، طول خطوط ریلی 15300 کیلومتر15300\ \text{کیلومتر} بوده است. در وضعیت توصیف‌شده در کتاب، قطار پرسرعت وجود ندارد و حداکثر سرعت قطارها 160 کیلومتر بر ساعت160\ \text{کیلومتر بر ساعت} است. مسیر جلفا ـ تبریز تنها خط برقی معرفی شده است.

طرح توسعه را با خط فعال اشتباه نگیر: راه‌آهن سریع‌السیر تهران ـ قم ـ اصفهان و برقی‌کردن مسیر تهران ـ مشهد، در کتاب پروژه‌های در دست اجرا هستند، نه خدمات آمادهٔ استفاده.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

مثال حل‌شده

قرار است حجم زیادی کالا به منطقه‌ای دور فرستاده و سپس میان چند روستای فاقد راه‌آهن توزیع شود. شهر نزدیک روستاها ایستگاه باربری راه‌آهن دارد. با فرض فراهم‌بودن خدمات بارگیری و تخلیه، چه ترکیبی از شیوه‌های حمل‌ونقل پیشنهاد می‌کنی؟

  1. نیازهای مسیر را جدا می‌کنیم: ابتدا انتقال حجم زیاد بار در مسافتی طولانی و سپس توزیع آن میان چند مقصد محلی.

  2. برای بخش طولانی، قطار را انتخاب می‌کنیم؛ چون ظرفیت حمل بار زیادی دارد و هزینهٔ حمل آن در مسافت‌های طولانی کمتر از حمل جاده‌ای است.

  3. برای بخش پایانی، کامیون را انتخاب می‌کنیم؛ چون روستاها راه‌آهن ندارند و حمل‌ونقل جاده‌ای امکان دسترسی و توقف در مقصدهای مختلف را فراهم می‌کند.

جواب: برای بخش طولانی مسیر، قطار گزینهٔ مناسب‌تری است و برای رساندن کالا از ایستگاه به روستاها باید از کامیون استفاده کرد؛ ترکیب دو شیوه، مزیت ظرفیت ریلی و دسترسی جاده‌ای را کنار هم قرار می‌دهد.

نکات مهم

  • حمل‌ونقل جاده‌ای برای مسیرهای کوتاه و دسترسی به نقاط گوناگون انعطاف بیشتری دارد، اما ظرفیت محدود، مصرف سوخت زیاد و احتمال تراکم ترافیکی از محدودیت‌های آن است.
  • قطار برای حمل بار فراوان و سفرهای متوسط و طولانی مناسب است و سوخت و آلودگی کمتری دارد، اما ساخت خط آهن به‌ویژه در زمین‌های ناهموار پرهزینه است.
  • قطار پرسرعت معمولاً سرعتی بیش از 200 کیلومتر در ساعت200\ \text{کیلومتر در ساعت} دارد و در بررسی شبکه‌های ریلی باید گستردگی شبکه، خطوط پرسرعت و طرح‌های در دست اجرا را از یکدیگر جدا کرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵۰ تا ۵۲ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

حمل‌ونقل ریلی در ایران

در این درس یاد می‌گیری وضعیت و طرح‌های توسعهٔ راه‌آهن ایران را توضیح بدهی، نقش اتصال راه‌آهن به بندرها را در تجارت تحلیل کنی و مزایا، محدودیت‌ها و کاربردهای حمل‌ونقل آبی را بشناسی.

پیش از شروع

اگر قرار باشد حجم زیادی کالا از شهری در داخل ایران به کشوری دوردست برسد، چرا ممکن است ترکیب قطار و کشتی انتخاب مناسبی باشد؟

قطار می‌تواند کالا را در مسیرهای زمینی به بندر برساند و کشتی آن را در حجم زیاد و با هزینهٔ مناسب در مسافت‌های طولانی جابه‌جا کند. به همین دلیل، گسترش راه‌آهن تا بندرهایی مانند چابهار می‌تواند فرصت‌های تازه‌ای برای تجارت ایجاد کند.

وضعیت شبکهٔ ریلی ایران

وضعیت شبکهٔ ریلی ایران

وقتی نام قطار را می‌شنوی، شاید اول به سفر فکر کنی؛ اما راه‌آهن هم مسافر جابه‌جا می‌کند و هم بار. مثلاً ممکن است خانواده‌ای با قطار به سفر برود و هم‌زمان، قطاری باری مواد اولیه را به یک کارخانه برساند.

طبق صفحهٔ ۵۰، طول خطوط راه‌آهن سراسری ایران پس از انقلاب اسلامی و در چند دههٔ اخیر افزایش یافته است. آمار سال ۱۴۰۱ تصویری از اندازه و کارکرد این شبکه می‌دهد:

  • طول خطوط ریلی: 1530015300 کیلومتر
  • تعداد مسافران جابه‌جاشده: 3030 میلیون نفر
  • میزان بار جابه‌جاشده: 44.544.5 میلیون تن

گسترش شبکه با پرسرعت‌شدن قطارها یکی نیست. افزایش طول خطوط یعنی شبکهٔ راه‌آهن گسترده‌تر شده است؛ اما طبق اطلاعات همین صفحه، ایران هنوز قطار پرسرعت ندارد و حداکثر سرعت قطارها 160160 کیلومتر در ساعت است. پس برای شناخت وضعیت راه‌آهن، باید هم به گستردگی شبکه توجه کنیم و هم به ویژگی قطارهای آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

خط برقی و قطار پرسرعت

خط برقی و قطار پرسرعت

آیا «برقی» بودن یک خط یعنی قطارهای آن حتماً «پرسرعت» هستند؟ نه؛ این دو ویژگی را باید جدا بررسی کنیم. برقی‌کردن راه‌آهن به تأمین نیروی حرکت قطار با برق مربوط است، اما ساخت خط سریع‌السیر برای حرکت قطار پرسرعت انجام می‌شود. پس تنها با شنیدن نام «خط برقی» نمی‌توان دربارهٔ پرسرعت‌بودن قطارهای آن نتیجه گرفت.

طبق اطلاعات صفحهٔ کتاب، مسیر جلفا ـ تبریز به طول 148148 کیلومتر تنها خط برقی کشور معرفی شده است. کتاب همچنین دو طرح در دست اجرا را نام می‌برد:

  • تهران ـ قم ـ اصفهان: احداث راه‌آهن سریع‌السیر به طول 410410 کیلومتر.
  • تهران ـ مشهد: برقی‌کردن راه‌آهن به طول 10001000 کیلومتر.

برای نمونه، اگر در خبری بخوانی «طرح برقی‌کردن یک مسیر اجرا می‌شود»، هنوز نباید آن را خبر راه‌اندازی قطار پرسرعت بدانی؛ باید ببینی طرح دقیقاً چه هدفی دارد. همچنین، در دست اجرا بودن یک طرح، به معنی بهره‌برداری از آن نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

راه‌آهن در خدمت تجارت

راه‌آهن در خدمت تجارت

فرض کن تولیدکننده‌ای در داخل ایران می‌خواهد کالایش را از راه بندر چابهار به بازارهای خارجی بفرستد. رسیدن کالا به بندر، بخشی از مسیر تجارت است؛ پس ارتباط بندر با شهرها و مراکز تولید اهمیت زیادی دارد.

اتصال راه‌آهن به بندر چابهار، حلقه‌ای میان مسیرهای زمینی و دریایی ایجاد می‌کند. کالا می‌تواند با قطار به بندر برسد و سپس با کشتی به مقصد فرستاده شود. در جهت عکس هم می‌توان کالاهای واردشده به بندر را با قطار به داخل کشور رساند.

این اتصال می‌تواند جابه‌جایی بار را آسان‌تر کند و هزینهٔ حمل را کاهش دهد؛ در نتیجه، دادوستد ایران با کشورهای منطقه تقویت می‌شود. همچنین، اگر کشورهای منطقه از این مسیر برای عبور کالاهایشان استفاده کنند، خدمات حمل‌ونقل و انبارداری می‌تواند برای ایران درآمد و فرصت شغلی ایجاد کند.

پس توسعهٔ راه‌آهن فقط افزایش طول ریل‌ها نیست؛ مهم است که چه مراکز تولید، بازارها و بندرهایی را به هم پیوند می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

توانایی‌ها و محدودیت‌های کشتی

توانایی‌ها و محدودیت‌های کشتی

فرض کن قرار است مقدار زیادی آهن از بندری به کشوری دوردست فرستاده شود. اگر تحویل بار فوری نباشد، کشتی انتخاب مناسبی است؛ چون می‌تواند حجم بسیار زیادی کالا را یک‌جا جابه‌جا کند و حمل کالاهای حجیم در مسیرهای طولانی با آن ارزان‌تر تمام می‌شود. اهمیت این روش آن‌قدر زیاد است که حدود 9090 درصد تجارت جهانی بر اساس وزن کالاها با کشتی انجام می‌شود؛ نه بر اساس ارزش پولی آن‌ها.

اما کشتی همیشه بهترین انتخاب نیست. سرعت کم آن برای بارهایی که باید فوری برسند، محدودیت ایجاد می‌کند. همچنین ساخت بندر و اسکله، فراهم‌کردن تجهیزات بندری و ساخت یا خرید کشتی هزینهٔ زیادی دارد.

پس این دو نکته را از هم جدا کن: جابه‌جایی کالا با کشتی ارزان است، اما فراهم‌کردن زیرساخت و تجهیزات آن گران است. برای انتخاب روش حمل، باید حجم بار، فاصله و زمان موردنیاز را کنار هم سنجید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

سفر دریایی و کشتی کروز

سفر دریایی و کشتی کروز

آیا هر سفر با کشتی برای رسیدن به شهری دیگر است؟ نه؛ گاهی خودِ سفر، هدف اصلی است!

کشتی‌های مسافربری کاربردهای متفاوتی دارند. بعضی از آن‌ها اقیانوس‌پیما هستند و مسافران را در فاصله‌های دور از مکانی به مکان دیگر می‌برند. اما کشتی کروز برای تفریح و گردشگری به کار می‌رود: مسافران مدت محدودی روی آب گردش می‌کنند و سپس به مبدأ بازمی‌گردند.

برای تصور این تفاوت، سفر با اتوبوس بین دو شهر را با یک گردش تفریحی مقایسه کن که در پایان به محل شروع برمی‌گردی. در سفر کروز، لذت‌بردن از مسیر و امکانات کشتی اهمیت دارد. بعضی کشتی‌های کروز شبیه هتل‌های چندطبقه‌اند و رستوران، سینما، استخر و زمین بازی دارند. البته سفر با آن‌ها معمولاً پرهزینه است؛ پس نباید ارزان‌بودن حمل کالا با کشتی را به همهٔ سفرهای تفریحی دریایی تعمیم بدهیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

مثال حل‌شده

یک تولیدکننده در داخل ایران می‌خواهد محموله‌ای حجیم و غیرفوری را به کشوری دوردست صادر کند. اگر مسیر ریلی تا بندر فراهم باشد، چرا ترکیب قطار و کشتی می‌تواند انتخاب مناسبی باشد؟

  1. نیاز محموله را مشخص می‌کنیم: کالا حجیم است و رسیدن فوری آن اولویت ندارد.

  2. بخش زمینی مسیر را بررسی می‌کنیم: راه‌آهن می‌تواند بار را از داخل کشور به بندر منتقل کند.

  3. برای بخش دریایی، کشتی را در نظر می‌گیریم؛ چون حمل کالاهای حجیم در مسافت‌های طولانی با آن مقرون‌به‌صرفه است.

  4. محدودیت‌ها را می‌سنجیم: سرعت کشتی کم است و انتقال کالا میان قطار و کشتی به امکانات بندری نیاز دارد.

  5. نتیجه می‌گیریم که با فراهم‌بودن اتصال ریلی و امکانات بندر، این ترکیب می‌تواند برای چنین محموله‌ای مناسب باشد.

جواب: ترکیب قطار و کشتی انتخاب مناسبی است: قطار کالا را از داخل کشور به بندر می‌رساند و کشتی آن را در مسیر دریایی طولانی حمل می‌کند؛ البته زمان سفر و وجود امکانات بندری و ریلی نیز باید بررسی شود.

نکات مهم

  • طبق اطلاعات صفحات درس، شبکهٔ ریلی ایران گسترش یافته است، اما برقی‌کردن خط و احداث راه‌آهن سریع‌السیر دو طرح متفاوت‌اند.
  • اتصال راه‌آهن به بندرهایی مانند چابهار می‌تواند جابه‌جایی کالا میان خشکی و دریا را آسان‌تر و تجارت منطقه‌ای را تقویت کند.
  • کشتی برای حمل کالاهای حجیم در مسیرهای طولانی ارزان است، اما سرعت کم و تجهیزات گران دارد؛ کروز نیز نوعی کشتی مسافربری با هدف گردشگری است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۵۲ تا ۵۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

حمل‌ونقل آبی

در این درس یاد می‌گیری فرصت‌های حمل‌ونقل آبی ایران را توضیح بدهی، بنادر فعال را با کمک نقشه مقایسه کنی و نقش بنادر مهم باری و مسافری را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر کشوری ساحل‌های طولانی داشته باشد، آیا حتماً در تجارت دریایی موفق می‌شود؟

داشتن ساحل یک فرصت بزرگ است، اما به‌تنهایی کافی نیست. برای استفاده از این فرصت، باید بندرهایی ساخت و تجهیز کرد که بتوانند بار و مسافر را به‌خوبی جابه‌جا کنند.

ساحل؛ فرصت، نه تضمین

ساحل؛ فرصت، نه تضمین

کشوری را تصور کن که ساحل‌های طولانی دارد، اما بندرهایش برای پهلوگیری کشتی‌ها و جابه‌جایی کالا آماده نیستند. آیا کشتی‌های تجاری می‌توانند به‌خوبی از این ساحل‌ها استفاده کنند؟

ایران در شمال به دریای خزر و در جنوب به خلیج فارس و دریای عمان دسترسی دارد. این موقعیت، فرصت ارزشمندی برای حمل‌ونقل دریایی و تجارت با دیگر کشورهاست؛ اما داشتن ساحل به‌تنهایی کافی نیست.

برای استفاده از این فرصت، باید بندر ساخت، آن را توسعه داد و به امکانات لازم مجهز کرد؛ مثلاً اسکلهٔ مناسب و تجهیزات تخلیه و بارگیری فراهم کرد تا کالاها میان کشتی و خشکی جابه‌جا شوند.

این موضوع شبیه مغازه‌ای کنار خیابانی پررفت‌وآمد است: جای مناسب یک امتیاز است، اما بدون امکانات و آمادگی برای خدمت‌رسانی، آن امتیاز به‌خوبی به کار نمی‌آید. پس ساحل، فرصت تجارت را فراهم می‌کند و بندرِ مجهز، امکان استفاده از آن را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

بنادر باری را مقایسه کنیم

بنادر باری را مقایسه کنیم

فرض کن می‌خواهی بفهمی کدام بندرها در جابه‌جایی کالا فعال‌ترند. از روی بزرگی نام بندر یا مشهور بودن آن نمی‌توان تصمیم گرفت؛ باید میزان تخلیه و بارگیری کالا را مقایسه کنی. تخلیه یعنی بیرون آوردن کالا از کشتی و بارگیری یعنی قرار دادن کالا در کشتی.

در نقشهٔ صفحهٔ ۵۴، مقدارها با واحد مشترکِ هزار تن\text{هزار تن} آمده‌اند؛ پس می‌توان آن‌ها را با هم مقایسه کرد. برای پاسخ به پرسش «فعال‌ترین بنادر شمال و جنوب کدام‌اند؟»، ابتدا بنادر هر ساحل را جدا کن و بعد مقدارهایشان را از بزرگ به کوچک مرتب کن.

با این روش، در شمال امیرآباد، انزلی و نوشهر و در جنوب شهید رجایی، امام خمینی و قشم به‌ترتیب در جایگاه‌های نخست قرار می‌گیرند.

مثل مقایسهٔ بار جابه‌جاشده در چند انبار، اینجا هم معیار ما وزن کالا است؛ نه تعداد کشتی‌ها یا مسافران. این رتبه‌بندی نیز مربوط به داده‌های همان نقشه است، نه لزوماً همهٔ سال‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

بندرها فقط برای کالا نیستند

بندرها فقط برای کالا نیستند

وقتی نام بندر را می‌شنوی، شاید اول به کشتی‌های باری و کانتینرها فکر کنی؛ اما بندر می‌تواند محل آغاز یا پایان سفر آدم‌ها هم باشد. مثلاً کسی که برای دیدن خانواده یا گردش به یک جزیره سفر می‌کند، ممکن است از یک بندر مسافری راهی شود.

در سال 14011401، حدود 1111 میلیون نفر مسافر به بنادر مسافری ایران وارد و از آن‌ها خارج شده‌اند. پرترددترین بنادر مسافری معرفی‌شده در کتاب، به‌ترتیب، شهید حقانی در بندرعباس، قشم، چارک و خرمشهر بوده‌اند. پس ترتیب نام‌ها مهم است؛ این فهرست فقط چند نمونه از بنادر نیست، بلکه میزان رفت‌وآمد مسافران را هم مقایسه می‌کند.

حواست باشد معیار مقایسه را عوض نکنی: فعال‌بودن یک بندر در حمل کالا، لزوماً به معنای پرترددبودن آن در جابه‌جایی مسافر نیست. برای شناخت نقش هر بندر باید بپرسیم: «رفت‌وآمد مسافر را بررسی می‌کنیم یا تخلیه و بارگیری کالا را؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

دو بندر با نقش‌های ویژه

دو بندر با نقش‌های ویژه

همهٔ بندرها نقش یکسانی ندارند. برای شناخت اهمیت یک بندر، علاوه بر میزان جابه‌جایی کالا، باید به موقعیت جغرافیایی و امکانات آن هم توجه کنیم.

چابهار در ساحل دریای عمان قرار دارد و بندر اقیانوسی ایران است؛ یعنی به آب‌های اقیانوسی دسترسی مستقیم دارد. این موقعیت می‌تواند چابهار را به راهی برای تجارت با کشورهای آسیای میانه تبدیل کند: کالا از راه دریا وارد بندر شود و سپس از مسیرهای زمینی به آن کشورها برسد، یا مسیر برعکس را طی کند. البته عملی‌شدن این فرصت به امکانات بندر و ارتباطات زمینی مناسب نیاز دارد.

شهید رجایی نقش ویژهٔ دیگری دارد: مهم‌ترین بندر کانتینری ایران است. کانتینرها محفظه‌های استاندارد حمل کالا هستند که جابه‌جایی و تخلیهٔ بار و مدیریت محموله‌ها را آسان‌تر می‌کنند.

پس این دو ویژگی را جدا نگه دار: «اقیانوسی‌بودن» به موقعیت چابهار مربوط است؛ «مهم‌ترین بندر کانتینری‌بودن» به نقش شهید رجایی در حمل کالا.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مثال حل‌شده

برای بررسی سه بندر فعال‌ترِ ساحل خزر از نظر حمل کالا، کدام بندرها را به‌ترتیب انتخاب می‌کنی؟ روش انتخابت را توضیح بده.

  1. ابتدا محدودهٔ سؤال را مشخص می‌کنیم: فقط بنادر ساحل خزر، نه بنادر سراسر کشور.

  2. معیار فعالیت را میزان تخلیه و بارگیری کالا قرار می‌دهیم، نه شهرت بندر یا رفت‌وآمد مسافران.

  3. مقادیر ثبت‌شده برای آستارا، انزلی، نوشهر، فریدونکنار و امیرآباد را روی نقشه مقایسه می‌کنیم.

  4. با مرتب‌کردن مقادیر از بیشتر به کمتر، امیرآباد در جایگاه نخست، انزلی در جایگاه دوم و نوشهر در جایگاه سوم قرار می‌گیرند.

جواب: به‌ترتیب، امیرآباد، انزلی و نوشهر انتخاب می‌شوند؛ چون در میان بنادر ساحل خزر، بیشترین میزان تخلیه و بارگیری کالای نقشه را دارند.

نکات مهم

  • دسترسی ایران به دریا فرصت تجارت دریایی را فراهم می‌کند، اما استفاده از این فرصت به توسعه و تجهیز بنادر وابسته است.
  • با مقایسهٔ میزان تخلیه و بارگیری، امیرآباد و شهید رجایی به‌ترتیب فعال‌ترین بنادر باری شمال و جنوب در نقشه‌اند؛ رتبه‌بندی بنادر مسافری را باید جداگانه بررسی کرد.
  • چابهار بندر اقیانوسی ایران با امکان نقش‌آفرینی در تجارت با آسیای میانه است و شهید رجایی مهم‌ترین بندر کانتینری کشور به شمار می‌رود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۵۵ تا ۵۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

حمل‌ونقل هوایی

در این درس یاد می‌گیری مزایا، کاربردها و محدودیت‌های حمل‌ونقل هوایی را توضیح بدهی و با استفاده از آمار و نمودارهای کتاب، وضعیت و تمرکز فعالیت فرودگاه‌های ایران را توصیف کنی.

پیش از شروع

اگر قرار باشد داروی موردنیاز یک منطقهٔ زلزله‌زده را فوری برسانیم، چرا ممکن است هواپیما را انتخاب کنیم، با اینکه حمل‌ونقل هوایی گران است؟

وقتی رسیدن به‌موقع اهمیت زیادی دارد، سرعت هواپیما می‌تواند هزینهٔ بیشتر آن را توجیه کند. هواپیما برای رساندن دارو و کمک‌های اضطراری کاربرد دارد؛ چون برای پیمودن مسیر به جاده نیاز ندارد و ناهمواری‌های زمین مانع حرکت آن نمی‌شوند.

وقتی زمان مهم است

وقتی زمان مهم است

تصور کن پس از زلزله، دارو باید فوری به منطقهٔ آسیب‌دیده برسد. در چنین موقعیتی، زود رسیدن محموله اهمیت زیادی دارد؛ برای همین حمل‌ونقل هوایی می‌تواند انتخاب مناسبی باشد.

هواپیما انسان و بار را از راه آسمان جابه‌جا می‌کند و از سریع‌ترین شیوه‌های حمل‌ونقل است. برای سفرهای طولانی، این سرعت به صرفه‌جویی در زمان کمک می‌کند. همچنین، در طول مسیر پرواز لازم نیست جاده یا ریل بسازیم و ناهمواری‌های زمین مانند مسیرهای زمینی مانع حرکت نمی‌شوند.

اما چه کالاهایی را با هواپیما می‌فرستند؟ معمولاً کالاهای سبک، کم‌حجم و ارزشمند، مانند تجهیزات الکترونیکی، یا موادی که باید پیش از خراب‌شدن به مقصد برسند، مانند گل و بعضی داروها و مواد غذایی. مثلاً برای رساندن گل تازه به شهری دور، کوتاه‌شدن زمان سفر به حفظ تازگی آن کمک می‌کند.

پس کاربرد هواپیما فقط سفر مسافران نیست؛ انتقال کالا و امدادرسانی در سوانح نیز از کاربردهای مهم آن است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

سرعت، بدون هزینه نیست

سرعت، بدون هزینه نیست

شاید فکر کنی چون هواپیما به جاده یا ریل نیاز ندارد، راه‌اندازی حمل‌ونقل هوایی هم کم‌هزینه است؛ اما بی‌نیازی از ساخت مسیر، به معنی بی‌نیازی از سرمایه‌گذاری نیست. ساخت فرودگاه، فراهم‌کردن تجهیزات آن و تولید یا خرید هواپیما سرمایهٔ هنگفتی می‌خواهد. مصرف سوخت هواپیما نیز نسبت به دیگر وسایل حمل‌ونقل بسیار بیشتر است؛ به همین دلیل، سفر هوایی گران‌تر تمام می‌شود.

مثلاً هنگام انتخاب وسیلهٔ سفر، فقط زمان رسیدن را مقایسه نمی‌کنیم؛ هزینهٔ بلیت هم برایمان مهم است. سرعت بیشتر هواپیما مزیت دارد، اما باید هزینهٔ آن را هم در نظر بگیریم.

از سوی دیگر، حمل‌ونقل هوایی ایمنی بسیار زیادی دارد و تعداد سوانح آن در مقایسه با تعداد پروازها بسیار اندک است. بااین‌حال، این ایمنی به معنی بی‌نیازی از مراقبت نیست؛ کنترل ایمنی پروازها دقت و مراقبت فراوان می‌خواهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

حمل‌ونقل هوایی در ایران

حمل‌ونقل هوایی در ایران

وقتی از فرودگاه حرف می‌زنیم، شاید اول مسافران و چمدان‌هایشان را تصور کنی؛ اما هواپیماها در ایران هم مسافر جابه‌جا می‌کنند و هم بار.

طبق آمار کتاب، در سال 14011401:

  • تعداد فرودگاه‌های تحت مالکیت و نظارت شرکت فرودگاه‌ها و ناوبری هوایی ایران و مناطق آزاد، بیش از 6060 فرودگاه بود.
  • در پروازهای داخلی و خارجی، نزدیک به 3939 میلیون نفر جابه‌جا شدند.
  • میزان بار جابه‌جاشده با هواپیما 363363 هزار تن بود.

این آمار دو نقش حمل‌ونقل هوایی را نشان می‌دهد: سفر مردم و انتقال کالا. مثلاً سفر یک خانواده با هواپیما به بخش مسافری مربوط است؛ فرستادن چادر و دارو به مناطق زلزله‌زده، نمونه‌ای از جابه‌جایی بار است که تصویرش را هم در کتاب می‌بینی.

نکتهٔ آمارخوانی: هنگام خواندن هر رقم، سال و واحد آن را هم ببین؛ «نفر» برای مسافر است و «تن» برای مقدار بار.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

تمرکز پروازها در سه فرودگاه

تمرکز پروازها در سه فرودگاه

آیا داشتن فرودگاه در شهرهای مختلف یعنی تعداد پروازهای همهٔ آن‌ها برابر است؟ نه؛ باید میزان فعالیت فرودگاه‌ها را هم بررسی کنیم. طبق متن کتاب، حدود 60%60\% نشست‌وبرخاست هواپیماهای کشور در سه فرودگاه مهرآباد، مشهد و امام خمینی انجام می‌شود. پس بخش بزرگی از فعالیت هوایی کشور در همین سه فرودگاه متمرکز است، نه اینکه به‌طور یکسان میان همهٔ فرودگاه‌ها پخش شده باشد.

برای تصور این تمرکز، مدرسه‌ای را در نظر بگیر که چند درِ ورودی دارد، اما بیشتر دانش‌آموزان از سه در وارد و خارج می‌شوند. تعداد درها به‌تنهایی نشان نمی‌دهد هر در چقدر شلوغ است؛ دربارهٔ فرودگاه‌ها هم همین‌طور است.

هنگام خواندن نمودارهای صفحهٔ ۵۶، به عنوان نمودار دقت کن: یکی جابه‌جایی مسافر را نشان می‌دهد و دیگری نشست‌وبرخاست هواپیما را. سهم حدود 60%60\% در متن، مربوط به نشست‌وبرخاست‌هاست؛ نباید آن را خودبه‌خود سهم مسافران یا بار بدانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

مثال حل‌شده

پس از زلزله، یک محمولهٔ کم‌حجم دارو باید از شهری دور به منطقهٔ آسیب‌دیده برسد. فرودگاه مقصد آمادهٔ پذیرش هواپیماست، اما حمل زمینی زمان بیشتری می‌برد. چرا انتخاب حمل هوایی با وجود هزینهٔ بیشتر منطقی است؟

  1. نیاز اصلی را مشخص می‌کنیم: دارو باید فوری به دست آسیب‌دیدگان برسد، پس زمان عامل تعیین‌کننده است.

  2. ویژگی محموله را بررسی می‌کنیم: دارو کم‌حجم و ارزشمند است و از کالاهای مناسب برای حمل هوایی به شمار می‌رود.

  3. مزیت و محدودیت را کنار هم می‌گذاریم: هواپیما سریع‌تر می‌رساند، اما هزینهٔ حمل آن بیشتر است.

  4. نتیجه می‌گیریم که در این موقعیت اضطراری، اهمیت رسیدن به‌موقع دارو، انتخاب روش گران‌تر را توجیه می‌کند.

جواب: در این وضعیت، حمل هوایی انتخاب مناسب‌تری است؛ زیرا رساندن سریع داروی موردنیاز اهمیت بیشتری از کاهش هزینهٔ حمل دارد، هرچند این روش گران‌تر است.

نکات مهم

  • سرعت زیاد، حمل‌ونقل هوایی را برای مسافت‌های طولانی، کالاهای سبک و ارزشمند یا فاسدشدنی و امدادرسانی مناسب می‌کند.
  • حمل‌ونقل هوایی با وجود ایمنی زیاد و بی‌نیازی از احداث مسیر، به مراقبت دقیق، سرمایه‌گذاری سنگین و مصرف سوخت زیاد نیاز دارد.
  • در ایران، حمل‌ونقل هوایی هم مسافر و هم بار جابه‌جا می‌کند و حدود 60٪60٪ نشست‌وبرخاست‌ها در مهرآباد، مشهد و امام خمینی متمرکز است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۵۷ تا ۵۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

حمل‌ونقل از طریق خطوط لوله

در این درس یاد می‌گیری خطوط لوله چگونه کار می‌کنند، چه مزایا و محدودیت‌هایی دارند و در توزیع سوخت، گازرسانی، صادرات و ترانزیت ایران چه نقشی ایفا می‌کنند.

پیش از شروع

اگر یک روز همهٔ خطوط لولهٔ نفت و گاز ایران از کار بیفتند، آیا مشکل فقط نرسیدن سوخت به جایگاه‌هاست؟

نه؛ خطوط لوله هم نفت و فراورده‌های نفتی را جابه‌جا می‌کنند و هم پایهٔ شبکهٔ گازرسانی کشورند. بدون آن‌ها، برای جابه‌جایی سوخت به تانکرهای بسیار بیشتری نیاز داریم و با مصرف سوخت، ترافیک و آلودگی بیشتری روبه‌رو می‌شویم؛ صادرات گاز هم آسیب می‌بیند.

سفر مواد در لوله‌ها

سفر مواد در لوله‌ها

وقتی شیر آب را باز می‌کنی، آب از لوله بیرون می‌آید؛ حرکت آن به فشار وابسته است. در خطوط انتقال نفت و گاز هم فشار، عامل حرکت مواد درون لوله‌هاست.

خطوط لوله برای جابه‌جایی سیالات، یعنی مایعات و گازها به کار می‌روند؛ مانند نفت خام، فراورده‌های نفتی و گاز طبیعی. این مواد ممکن است درون یک کشور یا میان کشورها منتقل شوند. لوله‌های نفتی بیشتر از فولاد ساخته می‌شوند و مسیرشان می‌تواند زیر زمین، روی زمین یا حتی در بستر دریا باشد.

اما این سفر فقط به لوله نیاز ندارد! در طول مسیر، ایستگاه‌های پمپاژ مواد را با فشار به درون لوله‌ها می‌رانند. در مقابل، نزدیک بعضی محل‌های توزیع، مانند محل توزیع گاز شهری، ایستگاه‌های فشارشکن قرار می‌گیرند تا فشار را کاهش دهند. پس این دو ایستگاه نقش یکسانی ندارند: یکی برای راندن مواد و دیگری برای کم‌کردن فشار است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

مزایا در کنار محدودیت‌ها

مزایا در کنار محدودیت‌ها

تصور کن قرار باشد هر روز حجم زیادی سوخت را با تانکر در جاده‌ها جابه‌جا کنیم؛ رفت‌وآمد این خودروها با مصرف سوخت، ترافیک و آلودگی همراه است. خطوط لوله می‌توانند حجم عظیمی از مایعات را شبانه‌روزی منتقل کنند؛ به همین دلیل، این روش برای انتقال پیوسته و پرحجم مقرون‌به‌صرفه است و آسیب کمتری به محیط‌زیست می‌رساند.

اما مقرون‌به‌صرفه بودنِ انتقال، به معنی ارزان بودنِ ساخت شبکه نیست! احداث و تعمیر لوله‌ها و ایستگاه‌های میان راه، سرمایهٔ زیادی می‌خواهد. همچنین باید از شبکه در برابر خطرهایی مانند زلزله و جنگ مراقبت کرد؛ چون آسیب‌دیدگی آن ممکن است به انفجار و آتش‌سوزی بینجامد.

امروزه تجهیزات هوشمند، نشت مواد، خوردگی و صدمات لوله‌ها را سریع به ایستگاه‌ها گزارش می‌کنند. پس آسیب محیطی کمتر، به معنی بی‌خطر بودن نیست؛ استفادهٔ مناسب از خطوط لوله به نگهداری و مراقبت وابسته است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

از چاه تا جایگاه سوخت

از چاه تا جایگاه سوخت

بنزینی که در جایگاه سوخت می‌بینی، همهٔ مسیرش را با تانکر نیامده است! برای دنبال‌کردن سفر آن، این زنجیره را به خاطر بسپار:

چاه نفت ← خط لوله ← پالایشگاه ← خط لوله ← مخزن و انبار ← تانکر ← جایگاه سوخت

ابتدا نفت خام با خط لوله از چاه به پالایشگاه می‌رسد. در پالایشگاه، از نفت خام فراورده‌هایی مانند بنزین، نفت سفید و گازوئیل به دست می‌آید. این فراورده‌ها با خطوط لوله به مخازن و انبارهای نقاط مختلف کشور می‌روند؛ سپس تانکرها آن‌ها را به جایگاه‌های سوخت می‌رسانند. پس خط لوله و تانکر، در این مسیر مکمل یکدیگرند.

گسترش شبکهٔ سراسری انتقال فراورده‌های نفتی ایران از سال ۱۳۳۶، با مسیر آبادان به تهران آغاز شد. خطوط لوله همچنین پایهٔ شبکهٔ گازرسانی کشورند؛ بنابراین نقش آن‌ها فقط رساندن سوخت به جایگاه‌ها نیست، بلکه گازرسانی را هم ممکن می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

صادرات و ترانزیت

صادرات و ترانزیت؛ دو نقش متفاوت

خطوط لوله فقط برای رساندن سوخت به مصرف‌کنندگان داخل ایران نیستند؛ آن‌ها در تجارت با کشورهای دیگر هم نقش دارند. ایران گاز طبیعی خود را از راه خطوط لوله به ترکیه، عراق، آذربایجان و ارمنستان صادر می‌کند. در این حالت، ایران فروشندهٔ گاز است.

اما ترانزیت معنای دیگری دارد: فراورده‌ای از یک کشور، از خاک ایران عبور کند تا به کشور دیگری برسد. درست مثل بسته‌ای که متعلق به تو نیست، اما برای رسیدن به گیرنده از مسیر تو می‌گذرد؛ در این حالت، نقش ایران فراهم‌کردن مسیر عبور است، نه فروش گاز خودش.

برای مثال، در کتاب، انتقال گاز ترکمنستان به افغانستان از مسیر ایران به‌عنوان یک امکان مطرح شده است، نه مسیری که حتماً فعال است. ایجاد چنین خط لوله‌ای می‌تواند از راه دریافت هزینهٔ عبور، برای ایران درآمد ترانزیتی ایجاد کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

مثال حل‌شده

فرض کن فراورده‌هایی که اکنون با خطوط لوله به مخازن کشور می‌رسند، قرار باشد با تانکر جابه‌جا شوند. چرا این تغییر فقط مسئلهٔ افزایش تعداد خودروها نیست؟

  1. ابتدا نقش خط لوله را مشخص می‌کنیم: حجم زیادی از فراورده‌ها را به‌طور شبانه‌روزی به مخازن می‌رساند.

  2. با حذف این مسیر، برای جابه‌جایی همان حجم فراورده به سفرهای بیشتری با تانکر نیاز داریم.

  3. افزایش سفرها، مصرف سوخت و فشار بر جاده‌ها را بالا می‌برد و مشکلاتی مانند ترافیک، تصادف و آلودگی ایجاد می‌کند.

  4. پس پیامد این تغییر، هم به توزیع سوخت مربوط است و هم به ایمنی، محیط زیست و کارکرد شبکهٔ جاده‌ای.

جواب: نبود خطوط لوله، نیاز به تانکر و سفرهای جاده‌ای را افزایش می‌داد و با مصرف سوخت بیشتر، ترافیک، تصادفات و آلودگی بیشتر همراه می‌شد؛ همچنین توزیع پیوستهٔ حجم زیاد فراورده‌ها دشوارتر می‌شد.

نکات مهم

  • خطوط لوله سیالات را با فشار جابه‌جا می‌کنند و ایستگاه‌های مسیر به پمپاژ یا کاهش فشار کمک می‌کنند.
  • انتقال پیوسته و پرحجم با لوله مقرون‌به‌صرفه و کم‌آسیب‌تر برای محیط زیست است، اما ساخت، تعمیر و حفاظت از شبکه سرمایه و مراقبت می‌خواهد.
  • در ایران، خطوط لوله در رساندن نفت خام به پالایشگاه، انتقال فراورده‌ها به مخازن، گازرسانی، صادرات و ایجاد فرصت درآمد ترانزیتی نقش دارند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۵۹ تا ۶۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۴: مدیریت حمل‌ونقل

در این درس یاد می‌گیری با بررسی مسیرها و شبکه‌ها، نوع و حجم محموله، سرعت و زمان، هزینه‌ها، تقاضا و ویژگی‌های طبیعی، دربارهٔ مناسب‌بودن تصمیم‌های حمل‌ونقل استدلال کنی.

پیش از شروع

اگر کوتاه‌ترین راه بین دو شهر از دل کوه بگذرد، آیا ساختن همان راه همیشه بهترین انتخاب است؟

نه لزوماً؛ ممکن است ساختن تونل در مسیر کوتاه، هزینه و دشواری زیادی داشته باشد و مسیری طولانی‌تر مناسب‌تر باشد. مدیر حمل‌ونقل باید دسترسی، نیاز مسافران و بارها، زمان، هزینه و شرایط طبیعی را کنار هم بسنجد.

کوتاه‌ترین راه یا راه مناسب؟

کوتاه‌ترین راه یا راه مناسب؟

فرض کن باید میان دو شهر در دو سوی یک کوه، جاده بسازی. مسیر مستقیم کوتاه‌تر است، اما شاید به تونلی طولانی و پرهزینه نیاز داشته باشد. دورزدن کوه، راه را طولانی‌تر می‌کند، ولی ممکن است اجرای آن مناسب‌تر باشد. پس کوتاه‌ترین مسیر لزوماً بهترین انتخاب نیست.

راه‌ها به‌دلیل موانع طبیعی، مانند کوه و باتلاق، یا عوامل انسانی، مانند ساختمان‌ها و تلاش برای جلوگیری از ترافیک، پیچ‌وخم پیدا می‌کنند.

برای سنجیدن میزان دورشدن راه از مسیر مستقیم، از شاخص انحراف استفاده می‌کنیم:

شاخص انحراف=طول مسیر قابل احداثطول مسیر مستقیم×100\text{شاخص انحراف}=\frac{\text{طول مسیر قابل احداث}}{\text{طول مسیر مستقیم}}\times 100

اگر مسیر قابل احداث دقیقاً مستقیم باشد، شاخص برابر با 100100 است. هرچه شاخص بزرگ‌تر شود، طول راه نسبت به مسیر مستقیم بیشتر است؛ مثلاً شاخص 150150 یعنی راه قابل احداث، 1.51.5 برابر مسیر مستقیم طول دارد، نه اینکه 150150 درصد به طول آن اضافه شده باشد. این شاخص میزان انحراف را نشان می‌دهد؛ برای انتخاب بهترین راه باید شرایط ساخت را هم سنجید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

کدام مکان دسترسی بهتری دارد؟

کدام مکان دسترسی بهتری دارد؟

فرض کن قرار است یک مرکز خدمات بهداشتی برای چند روستا ساخته شود. کدام روستا جای مناسب‌تری است تا مردم راحت‌تر به آن برسند؟

برای پاسخ، راه‌ها و روستاها را یک شبکه در نظر می‌گیریم: روستاها گره هستند و راه‌های اتصال آن‌ها مسیر. دسترسی هر گره را می‌توان از دو جنبه بررسی کرد:

  • مجموع فاصله‌ها: کوتاه‌ترین مسیر از آن مکان به هریک از مکان‌های دیگر را پیدا می‌کنیم و طول این مسیرها را جمع می‌زنیم. مجموع کمتر، نشانهٔ دسترسی بهتر از نظر مسافت است.
  • مجموع تعداد نقاط سر راه: در مسیر رسیدن به هر مقصد، نقاط بعد از مبدأ، از جمله خود مقصد، شمرده می‌شوند. مجموع کمتر، دسترسی مطلوب‌تری نشان می‌دهد؛ چون نقاط بیشتر می‌تواند رفت‌وآمد و تأخیر بیشتری ایجاد کند.

در جدول‌های کتاب، فردوس کمترین مجموع فاصله و همراه با دره‌شور کمترین مجموع نقاط سر راه را دارد. پس برای انتخاب مرکز خدمات، فقط فاصله تا یک روستای نزدیک کافی نیست؛ باید ارتباط با همهٔ مکان‌های شبکه را سنجید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

هر بار، شیوه و زمان خودش

هر بار، شیوه و زمان خودش

فرض کن باید برای یک بیمارستان داروی حساس به گرما بفرستی و برای یک کارخانه زغال‌سنگ جابه‌جا کنی. آیا می‌توانی برای هر دو، فقط ارزان‌ترین وسیله را انتخاب کنی؟

برای انتخاب شیوهٔ حمل‌ونقل، باید نوع بار، حجم آن و فرصت رسیدن به مقصد را کنار هم ببینی. گل، بعضی داروها و مواد غذایی به مراقبت ویژه یا وسیلهٔ یخچال‌دار نیاز دارند؛ اما برای زغال‌سنگ و آهن، توان حمل بار سنگین و حجیم اهمیت بیشتری دارد. در حمل حجم بیشتر بار، معمولاً هزینهٔ حمل هر واحد بار کمتر می‌شود؛ نه اینکه حتماً مبلغ کل حمل کاهش پیدا کند.

زمان هم تعیین‌کننده است. برای کالایی که زود خراب می‌شود یا باید فوری به دست مصرف‌کننده برسد، سرعت اهمیت زیادی دارد. در مقابل، اگر بار ماندگار باشد و مقصد هم عجله‌ای نداشته باشد، طولانی‌ترشدن زمان حمل ممکن است پذیرفتنی باشد. پس سریع‌ترین شیوه همیشه مناسب‌ترین شیوه نیست؛ انتخاب باید با نیاز همان محموله سازگار باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

هزینه‌ها و نیاز مردم

هزینه‌ها و نیاز مردم

فرض کن قرار است برای رفت‌وآمد مردم یک منطقه، خط آهن ساخته شود. آیا زیادبودن هزینهٔ ساخت، به‌تنهایی دلیل کافی برای کنارگذاشتن این طرح است؟

برای تصمیم‌گیری، باید هزینه‌های امروز و بازدهی آینده را کنار هم دید. ساخت راه و پایانه و خرید وسایل حمل‌ونقل، هزینهٔ سرمایه‌ای دارد؛ استفاده و نگهداری از آن‌ها هم هزینهٔ عملیاتی می‌خواهد. قیمت انرژی مصرفی نیز بر هزینهٔ حمل اثر می‌گذارد. راه‌آهن سرمایهٔ اولیهٔ زیادی می‌خواهد، اما توان جابه‌جایی بار و مسافر فراوان و نداشتن ترافیک می‌تواند در آینده این سرمایه‌گذاری را جبران کند.

در کنار هزینه، میزان و نوع تقاضا هم مهم است: چند نفر به جابه‌جایی نیاز دارند و این نیاز برای چیست؟ مثلاً منطقه‌ای پرجمعیت که مردمش برای رسیدن به مدرسه و درمانگاه به حمل‌ونقل نیاز دارند، نسبت به منطقه‌ای با تقاضای صرفاً فصلی یا موقتی در اولویت قرار می‌گیرد. پس تصمیم مناسب فقط پیدا کردن ارزان‌ترین طرح نیست؛ باید دید طرح چه نیازی را برطرف می‌کند و در آینده چه بازدهی‌ای دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

طبیعت هم در تصمیم‌گیری نقش دارد

طبیعت هم در تصمیم‌گیری نقش دارد

فرض کن قرار است در یک منطقهٔ کوهستانی و برف‌گیر، مسیر رفت‌وآمد اتوبوس مدرسه تعیین شود. آیا فقط فاصله و تعداد دانش‌آموزان کافی است؟ نه؛ باید دید مسیر در زمستان هم قابل استفاده می‌ماند و چه تجهیزاتی برای باز نگه‌داشتن آن لازم است.

ویژگی‌های طبیعی، شرایط اجرای طرح حمل‌ونقل را تعیین می‌کنند:

  • آب‌وهوا: در نواحی دارای برف و یخبندان شدید، پاک‌سازی راه‌ها و آماده‌سازی فرودگاه‌ها به تجهیزات ویژه نیاز دارد.
  • نوع سواحل: شکل و بریدگی ساحل و خطرهایی مثل سونامی و طوفان‌های موسمی، بر محل احداث و شیوهٔ مدیریت بندر اثر می‌گذارند.
  • ناهمواری‌ها: ساخت خط آهن در زمین هموار با ساخت آن در منطقهٔ مرتفع و تپه‌ماهور یکسان نیست؛ شرایط فنی و هزینه‌ها تفاوت دارند.

پس پیش از اجرای یک طرح باید بپرسیم: طبیعت منطقه چه محدودیت‌هایی ایجاد می‌کند و سازگار شدن با آن‌ها به چه فناوری و هزینه‌ای نیاز دارد؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

مثال حل‌شده

فاصلهٔ مستقیم دو روستا 8 km8\,\text{km} است، اما به‌دلیل وجود کوه، طول مسیر قابل احداث بین آن‌ها 12 km12\,\text{km} می‌شود. شاخص انحراف را حساب کن و معنای آن را توضیح بده.

  1. طول مسیر قابل احداث را در صورت و طول مسیر مستقیم را در مخرج قرار می‌دهیم: شاخص انحراف=طول مسیر قابل احداثطول مسیر مستقیم×100\text{شاخص انحراف}=\frac{\text{طول مسیر قابل احداث}}{\text{طول مسیر مستقیم}}\times100.

  2. داده‌ها را با واحد یکسان جای‌گذاری می‌کنیم: 128×100\frac{12}{8}\times100.

  3. نسبت طول‌ها را به دست می‌آوریم: 12÷8=1.512\div8=1.5؛ سپس 1.5×100=1501.5\times100=150.

  4. مبنای مسیر بدون انحراف 100100 است؛ بنابراین شاخص 150150 یعنی مسیر قابل احداث 1.51.5 برابر مسیر مستقیم است، نه اینکه 150150 درصد به طول آن اضافه شده باشد.

جواب: شاخص انحراف برابر 150150 است؛ یعنی طول مسیر قابل احداث 1.51.5 برابر مسیر مستقیم و 5050 درصد بیشتر از آن است.

نکات مهم

  • شاخص انحراف نسبت طول مسیر قابل احداث به مسیر مستقیم را با مبنای 100100 نشان می‌دهد و مجموع فاصله‌ها یا نقاط سر راه، معیاری برای مقایسهٔ دسترسی مکان‌ها در شبکه است.
  • انتخاب شیوهٔ حمل‌ونقل به نوع و حجم محموله، زمان موردنیاز، هزینه‌های ساخت و بهره‌برداری و بازدهی آینده بستگی دارد.
  • برنامه‌ریزی مناسب، میزان و نوع تقاضای مردم را در کنار اثر آب‌وهوا، سواحل و ناهمواری‌ها بر مسیر، تجهیزات و هزینه‌ها در نظر می‌گیرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۶۳ تا ۶۴ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۷ حفظ محیط زیست

در این درس یاد می‌گیری تأثیر حمل‌ونقل بر مصرف انرژی و محیط زندگی را توضیح بدهی و ضرورت کاهش آسیب‌های زیست‌محیطی آن را در برنامه‌ریزی و مدیریت تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر همهٔ خودروهای یک شهر برقی شوند، آیا تمام مشکلات زیست‌محیطی حمل‌ونقل آن شهر برطرف می‌شود؟

نه؛ مصرف سوخت تنها یکی از جنبه‌های اثر حمل‌ونقل بر محیط‌زیست است. ساخت راه‌ها، تخریب پوشش گیاهی و سروصدای رفت‌وآمد هم بر محیط زندگی اثر می‌گذارند؛ پس باید فراتر از نوع سوخت فکر کنیم.

حمل‌ونقل و مصرف انرژی

حمل‌ونقل و مصرف انرژی

به رفت‌وآمدهای اطرافت فکر کن: اتوبوسی که مسافران را جابه‌جا می‌کند، کامیونی که مواد غذایی به فروشگاه می‌رساند و خودرویی که خانواده‌ای با آن سفر می‌کند. همهٔ این جابه‌جایی‌ها به انرژی نیاز دارند؛ حمل‌ونقل هم برای جابه‌جایی مسافر و هم برای انتقال بار انرژی مصرف می‌کند.

بخش بزرگی از انرژی وسایل نقلیهٔ موتوری از سوخت‌های فسیلی، مانند بنزین و گازوئیل، تأمین می‌شود. با گسترش این وسایل و بیشترشدن جابه‌جایی‌ها، مصرف سوخت‌های فسیلی نیز بسیار افزایش یافته است.

مثلاً رساندن میوه از باغ به بازار شهر را تصور کن. سوخت کامیون هم بخشی از انرژی مصرف‌شده برای همین جابه‌جایی است، حتی اگر خودت سوار آن نشده باشی! پس هنگام بررسی مصرف انرژی حمل‌ونقل، نباید فقط سفرهای شخصی را در نظر بگیریم؛ جابه‌جایی کالاها هم سهم دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

انرژی‌های جایگزین و محدودیت‌ها

انرژی‌های جایگزین؛ امکان تازه، محدودیت واقعی

آیا برای جابه‌جایی همیشه باید سوخت فسیلی مصرف کرد؟ نه؛ در چند دههٔ اخیر، انرژی الکتریکی و انرژی خورشیدی هم در حمل‌ونقل به کار گرفته شده‌اند. پس استفاده از انرژی‌های جایگزین فقط یک آرزوی آینده نیست؛ اما هنوز کاربرد آن‌ها بسیار محدود است.

نکته اینجاست که به‌کارگرفتن یک فناوری با فراگیرشدن آن فرق دارد. برای گسترش این انرژی‌ها، باید هم هزینه‌های لازم تأمین شود و هم مشکلات فنی برطرف شوند. مثلاً برای استفادهٔ گسترده از اتوبوس‌های برقی در یک شهر، داشتن خود اتوبوس کافی نیست؛ امکانات شارژ و تجهیزات مناسب هم لازم است.

بنابراین، دو برداشت نادرست را کنار بگذار: نه می‌توان گفت انرژی‌های جایگزین هنوز وارد حمل‌ونقل نشده‌اند، نه می‌توان گفت به‌آسانی و در همه‌جا جای سوخت‌های فسیلی را گرفته‌اند. این انرژی‌ها به کار گرفته شده‌اند، ولی گسترش آن‌ها با محدودیت‌های هزینه و فناوری روبه‌روست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

ردپای حمل‌ونقل در محیط زندگی

ردپای حمل‌ونقل در محیط زندگی

وقتی از آسیب‌های حمل‌ونقل حرف می‌زنیم، احتمالاً اول به دود خودروها فکر می‌کنی؛ اما آلودگی هوا فقط یکی از پیامدهاست. ردپای حمل‌ونقل را در بخش‌های دیگر محیط هم می‌توان دید:

  • آب و خاک: رفت‌وآمد کشتی‌ها و نفتکش‌ها می‌تواند آب را آلوده کند. ورود مواد نفتی و روغن به خاک نیز موجب آلودگی آن می‌شود؛ ساخت جاده و تونل هم می‌تواند فرسایش خاک را در پی داشته باشد.
  • آب‌وهوا: انتشار گازهای گلخانه‌ای در تغییرات آب‌وهوایی نقش دارد.
  • پوشش گیاهی و جانوران: تخریب پوشش گیاهی برای راه‌سازی می‌تواند تنوع زیستی را کاهش دهد.
  • کیفیت محیط زندگی: سروصدای خودروها، قطارها و هواپیماها آلودگی صوتی ایجاد می‌کند. انبوه موتورسیکلت‌ها و کانتینرها نیز می‌تواند منظر محیط را ناخوشایند کند.

مثلاً جاده‌ای را تصور کن که از یک ناحیهٔ جنگلی می‌گذرد: حتی اگر خودروهای آن دود نداشته باشند، تخریب گیاهان برای ساخت جاده همچنان یک آسیب زیست‌محیطی است. پس برای شناخت پیامدها، نباید فقط به دود نگاه کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

مدیریت با کمترین آسیب

مدیریت با کمترین آسیب

فرض کن قرار است برای شهر شما مسیر تازه‌ای ساخته شود. آیا کوتاه‌تر بودن مسیر و کم‌بودن هزینهٔ ساخت، برای انتخاب آن کافی است؟ اگر همین مسیر پوشش گیاهی را تخریب کند یا سروصدای زیادی به محله‌های مسکونی برساند، این پیامدها هم باید در تصمیم‌گیری حساب شوند.

هدف مدیریت محیط‌زیستی حمل‌ونقل، رساندن آسیب‌ها به کمترین حد ممکن است؛ نه اینکه فقط یک نوع آلودگی را کاهش دهیم و بقیه را نادیده بگیریم. بنابراین، هنگام برنامه‌ریزی باید پیامدهای گزینه‌های مختلف را برای هوا، آب، خاک، جانداران و محیط زندگی مردم با هم سنجید.

مثلاً استفاده از وسیلهٔ برقی، به‌تنهایی تخریب پوشش گیاهی بر اثر ساخت مسیر را برطرف نمی‌کند. پس برای انتخاب بهتر باید بپرسیم: «این تصمیم کدام آسیب را کم می‌کند و چه آسیب‌هایی همچنان باقی می‌ماند؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳

مثال حل‌شده

برای جابه‌جایی بار، قرار است جاده‌ای از میان یک محدودهٔ دارای پوشش گیاهی و نزدیک خانه‌ها ساخته شود. مجری می‌گوید: «چون کامیون‌ها برقی خواهند بود، طرح از نظر محیط‌زیستی مشکلی ندارد.» این ادعا را بررسی کن.

  1. ابتدا ادعا را مشخص می‌کنیم: مجری نوع انرژی وسیلهٔ نقلیه را تنها معیار ارزیابی محیط‌زیستی قرار داده است.

  2. پیامد ساخت مسیر را بررسی می‌کنیم: راه‌سازی در محدودهٔ دارای پوشش گیاهی می‌تواند به تخریب آن و کاهش تنوع زیستی بینجامد.

  3. پیامد عبور وسایل نقلیه را بررسی می‌کنیم: نزدیکی مسیر به خانه‌ها، ضرورت توجه به سروصدا و آلودگی صوتی را مطرح می‌کند.

  4. نتیجه می‌گیریم که نوع انرژی فقط بخشی از بررسی است؛ در انتخاب مسیر و مدیریت رفت‌وآمد باید برای کاهش دیگر آسیب‌ها نیز تلاش کرد.

جواب: خیر؛ استفاده از کامیون برقی برای بی‌ضرر دانستن این طرح کافی نیست، زیرا تخریب پوشش گیاهی و آلودگی صوتی همچنان مطرح‌اند و باید برای کاهش آن‌ها برنامه‌ریزی شود.

نکات مهم

  • گسترش حمل‌ونقل موتوری مصرف سوخت‌های فسیلی را بسیار افزایش داده است.
  • انرژی‌های الکتریکی و خورشیدی در حمل‌ونقل به کار می‌روند، اما کاربرد آن‌ها هنوز با محدودیت‌های هزینه و فناوری روبه‌روست.
  • مدیریت حمل‌ونقل باید آسیب‌ها به آب، هوا، خاک، تنوع زیستی و کیفیت محیط زندگی را در نظر بگیرد و آن‌ها را به کمترین حد ممکن برساند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۹ · صفحهٔ ۶۴ تا ۶۵ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۸ ایمنی

در این درس یاد می‌گیری راه‌های تأمین ایمنی در حمل‌ونقل و نقش آموزش و بیمه را توضیح بدهی و تشخیص بدهی ترکیب شیوه‌های حمل‌ونقل چگونه به مدیریت زمان و هزینه کمک می‌کند.

پیش از شروع

اگر یک خودرو کمربند و کیسهٔ هوا داشته باشد، آیا دیگر برای ایمنی سفر کافی است؟ چرا حتی با وجود این تجهیزات، به آموزش و بیمه هم نیاز داریم؟

ایمنی فقط به تجهیزات وسیلهٔ نقلیه وابسته نیست؛ قانون، نظارت، رفتار درست و وضعیت خودرو و مسیر هم اهمیت دارند. بیمه هم جای پیشگیری را نمی‌گیرد، بلکه کمک می‌کند پس از حادثه، بخشی از خسارت‌ها جبران شود.

ایمنی؛ فراتر از یک وسیله

ایمنی؛ فراتر از یک وسیله

فرض کن قرار است با خودرو به سفر بروی. خودرو کمربند ایمنی و کیسهٔ هوا دارد؛ آیا همین کافی است؟ این تجهیزات ضروری‌اند، اما تأمین ایمنی مسافران و کالاها به چند کار در کنار هم نیاز دارد:

  • قوانین و مقررات: مشخص می‌کنند چه رفتارهایی مجاز یا ممنوع است؛ مثل مقررات راهنمایی و رانندگی و مقررات جابه‌جایی بار.
  • تجهیزات حفاظتی: هنگام خطر به محافظت از افراد کمک می‌کنند؛ مثل کمربند و کیسهٔ هوا در خودرو و جلیقهٔ نجات در کشتی.
  • پایش و نظارت: به کنترل رفت‌وآمد و شناسایی خطرها کمک می‌کنند؛ مثل دوربین کنترل سرعت در جاده و دستگاه بررسی چمدان‌ها در فرودگاه.

مثلاً در سفر جاده‌ای، مقررات سرعت، دوربین کنترل سرعت و کمربند ایمنی نقش‌های متفاوت اما مکمل دارند. پس نباید انتظار داشته باشیم یک وسیلهٔ حفاظتی، جای قوانین و نظارت را هم بگیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴

ایمنی را به عادت تبدیل کنیم

ایمنی را به عادت تبدیل کنیم

فرض کن راننده‌ای می‌داند صحبت‌کردن با تلفن همراه هنگام رانندگی خطرناک است، اما در مسیر به تماس‌ها پاسخ می‌دهد. آیا دانستنِ نکتهٔ ایمنی به‌تنهایی کافی بوده است؟

فرهنگ ایمنی یعنی نکات ایمنی را یاد بگیریم و آن‌ها را در رفتار روزمره به کار ببریم. هرچه حمل‌ونقل گسترش پیدا می‌کند، آموزش این نکات هم باید بیشتر شود؛ چون افراد بیشتری با موقعیت‌های گوناگون سفر روبه‌رو می‌شوند.

برای نمونه، راننده پیش از حرکت به‌اندازهٔ کافی استراحت می‌کند، هنگام رانندگی با تلفن همراه صحبت نمی‌کند و از سرعت و سبقت غیرمجاز می‌پرهیزد. این رفتارها نباید فقط هنگام دیدن مأمور یا دوربین انجام شوند؛ باید به عادت تبدیل شوند.

پس آموزش زمانی به ایمنی کمک می‌کند که از «می‌دانم» به «رعایت می‌کنم» برسیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴

ایمنی در همسایگی مسیرها

ایمنی در همسایگی مسیرها

ایمنی حمل‌ونقل فقط به راننده و مسافر مربوط نیست؛ کسانی که نزدیک مسیرهای حمل‌ونقل زندگی می‌کنند هم باید خطرهای آن‌ها را بشناسند.

کنار ریل قطار: دیدن عابر توسط راننده به معنای توقف فوری قطار نیست. پس نباید روی ریل توقف کرد یا آن را جای بازی و گفت‌وگو دانست. پرتاب اشیا به سوی قطار هم می‌تواند علاوه بر آسیب‌زدن به اموال عمومی، مسافران را زخمی کند.

نزدیک خطوط لولهٔ نفت و گاز: حفاری غیرمجاز و دستکاری لوله‌ها ممکن است به انفجار و سوختگی شدید منجر شود. مثلاً کسی که می‌خواهد در زمین کشاورزی کنار مسیر لوله گودالی حفر کند، نباید بدون هماهنگی و مجوز دست به کار شود.

بنابراین، آموزش به ساکنان این مناطق باید متناسب با خطر همان مسیر باشد: نزدیک ریل، شناخت خطر حرکت قطار؛ کنار خطوط لوله، شناخت خطر حفاری و دستکاری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴

بیمه؛ پشتیبان پس از حادثه

بیمه؛ پشتیبان پس از حادثه

فرض کن فروشنده‌ای بارِ ظروفش را با کامیون به شهر دیگری می‌فرستد. حتی اگر نکات ایمنی رعایت شوند، باز هم ممکن است حادثه‌ای رخ دهد و بخشی از ظروف آسیب ببینند. اینجاست که بیمه می‌تواند پشتوانه‌ای برای جبران بخشی از زیان باشد.

بیمه در حمل‌ونقل فقط مربوط به خودرو نیست؛ مسافران، وسایل حمل‌ونقل و اموال و بارِ در حال جابه‌جایی هم می‌توانند بیمه شوند. بیمه‌گزار با داشتن این پشتوانه، آسودگی‌خاطر بیشتری دارد؛ چون پس از حادثهٔ احتمالی، بخشی از خسارت‌هایش جبران می‌شود.

نکتهٔ مهم این است که بیمه جای پیشگیری را نمی‌گیرد. کمربند ایمنی و رعایت مقررات برای حفظ ایمنی‌اند؛ بیمه پشتیبانی برای جبران خسارت پس از حادثه است. پس تقویت فرهنگ بیمه، در کنار رعایت نکات ایمنی، اهمیت دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

یک بار، چند شیوهٔ حمل

یک بار، چند شیوهٔ حمل

فرض کن قرار است محموله‌ای از یک کارخانه به بندری در کشوری دیگر برسد. آیا لازم است تمام مسیر را با کامیون طی کند؟ نه؛ می‌توان برای بخش‌های مختلف مسیر، شیوه‌های متفاوتی انتخاب کرد.

در حمل‌ونقل چندوجهی، دو یا چند شیوهٔ مختلف حمل‌ونقل برای جابه‌جایی کالا ترکیب می‌شوند. مثلاً کامیون بار را از کارخانه به محل بارگیری کانتینرها می‌رساند؛ سپس قطار کانتینرها را به بندر می‌برد و کشتی آن‌ها را به بندر مقصد منتقل می‌کند.

هدف فقط عوض‌کردن وسیله نیست؛ برنامه‌ریزان این ترکیب را انتخاب می‌کنند تا زمان و هزینهٔ حمل‌ونقل بهتر مدیریت شود. بررسی‌ها نیز نشان می‌دهد این روش می‌تواند هزینه‌ها را به‌طور مؤثری کاهش دهد. پس اگر بار بین چند کامیون جابه‌جا شود، هنوز چندوجهی نیست؛ مهم، ترکیب شیوه‌های متفاوت، مانند جاده‌ای، ریلی و دریایی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

مثال حل‌شده

یک شرکت، کالا را با کامیون به پایانهٔ بار، سپس با قطار به بندر و سرانجام با کشتی به بندر مقصد می‌فرستد. مدیر می‌گوید: «چون بار بیمه است، دیگر بررسی تجهیزات ایمنی لازم نیست.» نوع حمل‌ونقل را مشخص کن و نظر مدیر را ارزیابی کن.

  1. ابتدا شیوه‌های حمل را مشخص می‌کنیم: کامیون از راه جاده، قطار از راه ریل و کشتی از راه دریا کالا را جابه‌جا می‌کند.

  2. چون چند شیوهٔ متفاوت در یک مسیر جابه‌جایی کالا ترکیب شده‌اند، این برنامه نمونهٔ حمل‌ونقل چندوجهی است و می‌تواند به مدیریت زمان و کاهش هزینه کمک کند.

  3. سپس نقش بیمه را بررسی می‌کنیم: بیمه پس از وقوع حادثه می‌تواند بخشی از خسارت بار را جبران کند، اما از وقوع حادثه جلوگیری نمی‌کند.

  4. پس نظر مدیر درست نیست؛ بررسی تجهیزات و رعایت مقررات ایمنی باید در کنار بیمه ادامه پیدا کند.

جواب: این برنامه حمل‌ونقل چندوجهی است، چون حمل جاده‌ای، ریلی و دریایی را ترکیب می‌کند؛ بیمه نیز پشتیبان جبران بخشی از خسارت احتمالی است، نه جایگزین ایمنی.

نکات مهم

  • ایمنی حمل‌ونقل به همکاری قوانین، تجهیزات حفاظتی، پایش و آموزش رفتارهای ایمن برای مسافران و ساکنان نزدیک مسیرها نیاز دارد.
  • بیمه می‌تواند پس از حادثه بخشی از خسارت را جبران کند، اما جای پیشگیری و رعایت نکات ایمنی را نمی‌گیرد.
  • حمل‌ونقل چندوجهی با ترکیب دو یا چند شیوهٔ حمل، به مدیریت زمان و کاهش هزینهٔ جابه‌جایی کالا کمک می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۰ · صفحهٔ ۶۵ تا ۶۷ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

حمل‌ونقل چندوجهی

در این درس یاد می‌گیری چگونه ایمنی و بیمه، ترکیب شیوه‌های حمل‌ونقل، انتخاب مسیر کم‌هزینه و مدیریت عادلانۀ رفت‌وآمد شهری به جابه‌جایی بهتر مردم و کالا کمک می‌کنند.

پیش از شروع

چرا ممکن است رساندن یک محموله با کامیون، قطار و کشتی، از حمل آن فقط با کامیون به‌صرفه‌تر باشد؟

لازم نیست یک وسیله تمام مسیر را طی کند؛ می‌توان برای هر بخش مسیر، شیوۀ مناسب‌تری انتخاب کرد. ترکیب شیوه‌های حمل‌ونقل کمک می‌کند زمان و هزینه بهتر مدیریت شود و هزینۀ جابه‌جایی کالا کاهش یابد.

ایمنی و پشتوانۀ بیمه

ایمنی و پشتوانۀ بیمه

فرض کن خانواده‌ای برای سفر، خودروی خود را بیمه کرده‌اند. آیا حالا دیگر بررسی ترمزها یا رعایت سرعت مجاز ضرورتی ندارد؟

برای کم‌کردن حوادث، باید پیشگیری را جدی بگیریم: راننده آموزش درست ببیند و نکات ایمنی را رعایت کند، نقص‌های خودرو برطرف شود و جاده‌ها ایمن‌تر شوند. این کارها احتمال وقوع حادثه را کاهش می‌دهند.

اما اگر با وجود این مراقبت‌ها حادثه‌ای رخ داد، بیمه پشتوانۀ جبران بخشی از خسارت‌هاست. بیمه می‌تواند مسافران، وسیلۀ نقلیه یا اموال و بارِ در حال جابه‌جایی را پوشش دهد و به بیمه‌گزار آسودگی‌خاطر بیشتری بدهد.

پس ایمنی و بیمه دو نقش متفاوت و مکمل دارند: ایمنی برای جلوگیری از حادثه است؛ بیمه برای کمک به جبران بخشی از زیان‌های پس از آن. داشتن بیمه، جای رانندگی درست و خودروی سالم را نمی‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

یک محموله، چند شیوۀ حمل

یک محموله، چند شیوۀ حمل

فرض کن قرار است محموله‌ای از یک کارگاه به شهری در آن سوی دریا برسد. آیا لازم است تمام مسیر را با یک نوع وسیله طی کند؟ نه؛ می‌توان برای هر بخش مسیر، شیوۀ مناسبی انتخاب کرد.

مثلاً کامیون بار را از کارگاه به ایستگاه راه‌آهن می‌رساند؛ قطار آن را تا بندر می‌برد و کشتی ادامۀ مسیر دریایی را طی می‌کند. این ترکیبِ شیوه‌های جاده‌ای، ریلی و دریایی، حمل‌ونقل چندوجهی است.

هدف این است که زمان و هزینۀ کل جابه‌جایی بهتر مدیریت شود. پس انتخاب ترکیب مناسب به مسیر و شرایط حمل بستگی دارد؛ چندوجهی‌بودن به‌تنهایی تضمین نمی‌کند که هر محموله زودتر برسد.

نکتۀ مهم: عوض‌کردن وسیله همیشه به معنای عوض‌کردن شیوۀ حمل نیست؛ انتقال بار از یک کامیون به کامیونی دیگر، همچنان حمل جاده‌ای است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۵

انتخاب مسیر کم‌هزینه

انتخاب مسیر کم‌هزینه

اگر بخواهی بین دو نقطه جاده بسازی، آیا کوتاه‌ترین مسیر حتماً ارزان‌ترین است؟ نه لزوماً! مسیر کوتاه ممکن است از باتلاق بگذرد یا به ساخت پل جدید نیاز داشته باشد؛ پس طول مسیر تنها معیار انتخاب نیست.

در فعالیت کتاب، اول باید مسیرهای مجاز را مشخص کنی: مسیر باید شرط عبور از مربع‌ها را رعایت کند و از منطقۀ جنگلی نگذرد. مسیری که این شرط‌ها را ندارد، حتی اگر ارزان باشد، انتخاب مناسبی نیست.

بعد، برای هر مسیر مجاز، هزینه‌های عبور از مربع‌ها، نوع زمین، عبور از مناطق مسکونی و پل‌های موردنیاز را با توجه به جدول ثبت و جمع کن. در پایان، مجموع هزینه‌ها را مقایسه کن، نه فقط تعداد مربع‌های مسیر را.

این کار شبیه انتخاب مسیر یک سفر است: راه نزدیک‌تر، اگر عوارض یا هزینه‌های بیشتری داشته باشد، ممکن است از راه دورتر گران‌تر تمام شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

رفت‌وآمد شهری برای همه

رفت‌وآمد شهری برای همه

فرض کن نزدیک خانه‌ات ایستگاه اتوبوس هست و بلیت آن هم ارزان است، اما یکی از اعضای خانواده‌ات با صندلی چرخ‌دار نمی‌تواند سوار اتوبوس شود. آیا این خدمت واقعاً برای همه قابل استفاده است؟

دسترسی عادلانه یعنی گروه‌های مختلف مردم بتوانند با هزینۀ کم از وسایل حمل‌ونقل استفاده کنند؛ از جمله افراد کم‌توان و دارای معلولیت و جانبازان. پس فقط وجود اتوبوس و ایستگاه کافی نیست؛ امکاناتی مانند رمپ ورود نیز لازم است.

با بزرگ‌ترشدن شهرها و افزایش فاصلۀ خانه تا محل کار، اهمیت این دسترسی بیشتر می‌شود. مدیریت شهری باید هم به نیازهای متفاوت مردم توجه کند و هم شیوه‌های رفت‌وآمد را بهبود دهد. ساخت مسیرهای مناسب پیاده‌روی، تشویق استفاده از خودروهای هیبریدی، محدودکردن رفت‌وآمد خودروهای شخصی در بعضی محدوده‌ها و ایجاد پارکینگ طبقاتی، نمونه‌هایی از این کارهاست. شهرهای گردشگرپذیر نیز باید برای جابه‌جایی گردشگران امکانات مناسب فراهم کنند.

پس معیار موفقیت فقط جابه‌جایی خودروها نیست؛ آسان‌ترشدن رفت‌وآمد مردم با نیازها و توان مالی متفاوت هم مهم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

ترافیک و ساعت اوج

ترافیک و ساعت اوج

تصور کن مسیر خانه تا کلاس را بعضی وقت‌ها به‌راحتی طی می‌کنی، اما گاهی در همان مسیر، خودروها پشت سر هم متوقف می‌شوند یا آهسته جلو می‌روند. در این وضعیت، بخشی از وقت تو در ترافیک می‌گذرد؛ یکی از مشکلات مهم رفت‌وآمد در شهرهای بزرگ.

ساعت اوج ترافیک یا پیک ترافیک به زمان‌هایی از شبانه‌روز می‌گوییم که حضور وسایل نقلیه و عابران در خیابان‌های شهر به بیشترین میزان می‌رسد. پس منظور از «اوج»، بیشترین حضور آن‌هاست، نه بیشترین سرعت حرکتشان!

برای مثال، هنگام رفتن مردم به محل کار و دانش‌آموزان به مدرسه، ممکن است رفت‌وآمدها هم‌زمان شوند و ساعت اوج شکل بگیرد. شناخت این زمان‌ها کمک می‌کند، اگر امکان داشته باشد، زمان سفرمان را بهتر انتخاب کنیم و وقت کمتری در توقف و حرکت کند بگذرانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

مثال حل‌شده

در یک مثال فرضی، دو مسیر مجاز از جنگل عبور نمی‌کنند و هیچ بخش تپه‌ای، باتلاقی یا مسکونی ندارند. مسیر الف از 33 مربع می‌گذرد و به یک پل جدید نیاز دارد؛ مسیر ب از 44 مربع می‌گذرد و فقط به بازسازی یک پل قدیمی نیاز دارد. با هزینۀ عبور از هر مربع برابر با 200 میلیون تومان200\ \text{میلیون تومان}، ساخت پل جدید برابر با 500 میلیون تومان500\ \text{میلیون تومان} و بازسازی پل قدیمی برابر با 200 میلیون تومان200\ \text{میلیون تومان}، کدام مسیر کم‌هزینه‌تر است؟

  1. ابتدا مجازبودن مسیرها را بررسی می‌کنیم: طبق صورت مسئله، هیچ‌کدام از جنگل عبور نمی‌کنند؛ پس هر دو قابل مقایسه‌اند.

  2. هزینۀ مسیر الف را از جمع هزینۀ مربع‌ها و پل جدید به دست می‌آوریم: 3×200+500=1100 میلیون تومان3\times200+500=1100\ \text{میلیون تومان}.

  3. هزینۀ مسیر ب را از جمع هزینۀ مربع‌ها و بازسازی پل به دست می‌آوریم: 4×200+200=1000 میلیون تومان4\times200+200=1000\ \text{میلیون تومان}.

  4. مجموع هزینه‌ها را مقایسه می‌کنیم: 1100−1000=100 میلیون تومان1100-1000=100\ \text{میلیون تومان}؛ بنابراین مسیر ب با وجود طول بیشتر، کم‌هزینه‌تر است.

جواب: مسیر ب با هزینۀ 1000 میلیون تومان1000\ \text{میلیون تومان} کم‌هزینه‌تر است و نسبت به مسیر الف، 100 میلیون تومان100\ \text{میلیون تومان} صرفه‌جویی دارد؛ پس مسیر کوتاه‌تر الزاماً ارزان‌تر نیست.

نکات مهم

  • رانندگی درست، خودروی سالم و راه ایمن به پیشگیری از حادثه کمک می‌کنند و بیمه پشتوانه‌ای برای جبران بخشی از خسارت‌های احتمالی است.
  • در حمل‌ونقل چندوجهی، شیوه‌های متفاوت برای مدیریت بهتر زمان و هزینه ترکیب می‌شوند و در انتخاب مسیر جاده نیز باید مجموع هزینه‌های مسیرهای مجاز را سنجید.
  • مدیریت حمل‌ونقل شهری باید دسترسی عادلانه و نیازهای ویژه را در نظر بگیرد و برای مشکلاتی مانند اتلاف وقت در ترافیک، به‌ویژه در ساعت اوج حضور وسایل نقلیه و عابران، چاره‌اندیشی کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۱ · صفحهٔ ۶۷ تا ۶۸ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مدیریت حمل‌ونقل شهری

در این درس یاد می‌گیری مشکلات اصلی حمل‌ونقل شهری را تشخیص بدهی و توضیح بدهی که چگونه بر وقت، سلامت مردم و هزینه‌های شهر اثر می‌گذارند.

پیش از شروع

اگر مسیر خانه تا مدرسه کوتاه باشد، آیا می‌توان مطمئن بود که رفت‌وآمد در آن کم‌دردسر است؟ برای پاسخ، به چیزی غیر از طول مسیر هم باید فکر کنی؟

کوتاه بودن مسیر به‌تنهایی کافی نیست؛ ازدحام خودروها و پیدا نکردن جای پارک هم می‌تواند وقت زیادی بگیرد. سروصدا و آلودگی هوا نیز باعث می‌شوند مشکل رفت‌وآمد شهری فقط دیر رسیدن نباشد.

ترافیک و ساعت اوج

ترافیک و ساعت اوج

فرض کن مدرسه‌ات به خانه نزدیک است، اما خودرویی که سوارش هستی، پشت صف خودروها مدام می‌ایستد یا خیلی آهسته حرکت می‌کند. پس کوتاه بودن مسیر همیشه به معنی کوتاه بودن زمان سفر نیست. ترافیک با همین توقف‌ها و حرکت‌های کند، بخشی از وقت روزانۀ مردم را می‌گیرد.

شدت رفت‌وآمد در همۀ ساعت‌های شبانه‌روز یکسان نیست. ساعت اوج ترافیک یا پیک ترافیک زمانی است که حضور وسایل نقلیه و عابران در خیابان‌های شهر به بیشترین میزان می‌رسد. مثلاً هنگام رفتن مردم به محل کار و مدرسه، ممکن است خیابان‌ها شلوغ‌تر از ساعت‌های دیگر باشند.

دقت کن: «اوج» یعنی بیشترین میزان حضور در مقایسه با زمان‌های دیگر؛ بنابراین، هر بار که چند خودرو پشت چراغ قرمز می‌ایستند، لزوماً ساعت اوج ترافیک نیست. همچنین در تعریف ساعت اوج، هم وسایل نقلیه مهم‌اند و هم عابران.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

آلودگی و سلامت شهروندان

آلودگی و سلامت شهروندان

تصور کن کنار خیابانی شلوغ منتظر هستی؛ هوا دودآلود است، صدای بوق‌ها قطع نمی‌شود و خودروهای فرسوده هم در برابر چشمت هستند. اینجا با چند نوع آلودگی روبه‌رو هستی، نه فقط هوای آلوده!

آلودگی هوا می‌تواند با افزایش بیماری‌های تنفسی، سردرد، خستگی، استرس و فشارخون همراه باشد. پس پیامدهای حمل‌ونقل شهری فقط جسمی نیست؛ آرامش روانی مردم هم ممکن است آسیب ببیند.

آلودگی صوتی به سروصدای آزاردهندهٔ خودروها و موتورسیکلت‌ها مربوط است؛ مثل صدای مداوم بوق و موتور. آلودگی منظر هم یعنی ناخوشایند شدن چهرهٔ محیط؛ حضور خودروهای فرسوده می‌تواند نمونه‌ای از آن باشد.

برای تشخیص این سه، از خودت بپرس: مشکل به هوایی که تنفس می‌کنم مربوط است، به صدایی که می‌شنوم یا به منظره‌ای که می‌بینم؟ یک خیابان ممکن است هم‌زمان هر سه مشکل را داشته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

جای پارک، وقت و هزینه

جای پارک، وقت و هزینه

فرض کن به‌موقع به نزدیکی درمانگاه رسیده‌ای، اما جای خالی برای پارک پیدا نمی‌کنی. ناچار می‌شوی چند خیابان را بگردی و دیر به نوبتت برسی. پس رسیدن به مقصد همیشه به معنای پایان زمان رفت‌وآمد نیست؛ کمبود پارکینگ هم می‌تواند وقت شهروندان را هدر بدهد.

حمل‌ونقل شهری از طرف دیگری هم هزینه دارد: شهر برای ساخت بزرگراه‌ها و خرید و تعمیر ناوگان حمل‌ونقل عمومی باید پول صرف کند. منظور از ناوگان، مجموعهٔ وسایل نقلیه‌ای است که برای جابه‌جایی مسافران به کار می‌روند؛ مثلاً اتوبوس‌های شهری. هزینه فقط مربوط به خرید اتوبوس نیست؛ تعمیر آن‌ها هم هزینه دارد.

بنابراین، دو مشکل متفاوت را از هم جدا کن: جست‌وجوی جای پارک، وقت مردم را می‌گیرد؛ ساخت مسیرها و خرید و تعمیر وسایل حمل‌ونقل عمومی نیز برای شهر هزینه ایجاد می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

مثال حل‌شده

در خیابانی خودروها روان حرکت می‌کنند، اما بوق موتورسیکلت‌ها آزاردهنده است، خودروهای فرسوده منظر نامطلوبی ایجاد کرده‌اند و رانندگان برای یافتن جای پارک سرگردان‌اند. آیا می‌توان گفت این خیابان مشکل حمل‌ونقل ندارد؟ چرا؟

  1. ابتدا مشخص می‌کنیم روان بودن حرکت خودروها فقط نشان می‌دهد که در آن زمان، توقف و حرکت کند مشکل اصلی خیابان نیست.

  2. سروصدای آزاردهندۀ بوق‌ها را به‌عنوان آلودگی صوتی شناسایی می‌کنیم.

  3. منظر نامطلوب ناشی از خودروهای فرسوده را به آلودگی منظر و سرگردانی رانندگان را به کمبود پارکینگ ارتباط می‌دهیم.

  4. نتیجه می‌گیریم که مشکلات حمل‌ونقل متنوع‌اند و نبود ترافیک سنگین، به معنای نبود همۀ این مشکلات نیست.

جواب: روان بودن حرکت خودروها به‌تنهایی نشانۀ نبود مشکلات حمل‌ونقل نیست؛ در این خیابان همچنان آلودگی صوتی، آلودگی منظر و کمبود پارکینگ وجود دارد.

نکات مهم

  • ترافیک با توقف و حرکت کند خودروها وقت مردم را می‌گیرد و ساعت اوج، زمان بیشترین حضور وسایل نقلیه و عابران در خیابان‌هاست.
  • آلودگی هوا، صوت و منظر از مشکلات حمل‌ونقل شهری‌اند و پیامدهای حمل‌ونقل می‌تواند سلامت جسمی و آرامش روانی مردم را تهدید کند.
  • کمبود پارکینگ وقت شهروندان را هدر می‌دهد و ساخت بزرگراه‌ها و خرید و تعمیر ناوگان عمومی برای شهر هزینه دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۲ · صفحهٔ ۶۸ تا ۷۱ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

راهکارهای بهبود حمل‌ونقل شهری

در این درس یاد می‌گیری راهکارهای اصلی بهبود حمل‌ونقل شهری را با توجه به مزایا و نیازهایشان مقایسه کنی و نهادهای مسئول مدیریت حمل‌ونقل در ایران را بشناسی.

پیش از شروع

اگر برای کم‌کردن ترافیک شهر بودجه داشتی، آن را صرف ساختن بزرگراه می‌کردی یا بهترکردن سفرهای جمعی؟ چرا؟

ساختن بزرگراه به‌تنهایی پاسخ همۀ مشکلات رفت‌وآمد نیست؛ گسترش حمل‌ونقل عمومی مهم‌ترین راهکار بهبود حمل‌ونقل شهری است. وقتی افراد بیشتری به‌جای خودروی شخصی از وسایل جمعی استفاده کنند، می‌توان مسافران زیادی را با خودروهای کمتری جابه‌جا کرد.

سفر جمعی به‌جای خودروی شخصی

سفر جمعی به‌جای خودروی شخصی

خیابانی را تصور کن که بسیاری از خودروهایش فقط یک سرنشین دارند. اگر تعدادی از این افراد به‌جای خودروی شخصی، با یک اتوبوس سفر کنند، چه تغییری در شلوغی خیابان ایجاد می‌شود؟

در حمل‌ونقل عمومی، افراد برای جابه‌جایی از خودروی متعلق به خودشان استفاده نمی‌کنند؛ سفرها به‌صورت جمعی و مشترک انجام می‌شود. تاکسی، اتوبوس و مینی‌بوس از نمونه‌های آشنای آن هستند.

چرا گسترش این نوع حمل‌ونقل مهم‌ترین راهکار بهبود رفت‌وآمد شهری است؟ چون با جابه‌جایی جمعی مسافران، نیاز به استفاده از خودروهای شخصی کمتر می‌شود. در نتیجه، می‌توان از فشار ترافیک، نیاز به جای پارک و آلودگی ناشی از رفت‌وآمد خودروها کاست.

پس برای بهترشدن رفت‌وآمد، فقط نباید به ساخت بزرگراه فکر کرد؛ بهترکردن امکان سفر جمعی راهکاری اساسی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

ریل در خدمت شهر

ریل در خدمت شهر

تصور کن هر روز برای رسیدن به مدرسه در صف طولانی خودروها بمانی، اما قطاری بتواند هم‌زمان گروه بزرگی از مسافران را جابه‌جا کند. حمل‌ونقل ریلی شهری با جابه‌جایی مسافران زیاد و آلایندگی کمتر، به بهبود رفت‌وآمد کمک می‌کند؛ اما همۀ قطارهای شهری مسیر و کاربرد یکسانی ندارند.

  • مترو قطار شهری است که بیشتر مسیرش را زیر زمین، روی ریل طی می‌کند؛ بنابراین از صف خودروهای خیابان جداست.
  • تراموا قطار خیابانی است؛ ریل‌های آن در سطح خیابان قرار دارند. پس نباید تصور کنیم هر قطار شهری زیر زمین حرکت می‌کند.
  • مونوریل قطار هوایی است و بیشتر در مناطق گردشگری، نمایشگاه‌ها و پارک‌ها کاربرد دارد. ساخت آن نیز پرهزینه است.

مثلاً برای شناخت وسیله‌ای که روی ریل در سطح خیابان حرکت می‌کند، باید به مسیر حرکت توجه کنیم، نه فقط به ظاهر قطار. انتخاب وسیلۀ مناسب برای شهر هم به مسیر، کاربرد و هزینۀ ساخت آن بستگی دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

اتوبوس سریع‌تر و پاک‌تر

اتوبوس سریع‌تر و پاک‌تر

فرض کن با اتوبوس به مدرسه می‌روی، اما اتوبوس هم در همان صف خودروهای شخصی گیر می‌کند. چطور می‌توان سفرش را سریع‌تر کرد؟ یکی از راه‌ها، ایجاد مسیر ویژهٔ اتوبوس تندرو (BRT) است. اتوبوس در این مسیر، جدا از صف خودروهای دیگر حرکت می‌کند؛ بنابراین سرعت رفت‌وآمدش بیشتر می‌شود. پس تندرو بودن فقط به خودِ وسیله مربوط نیست؛ مسیر حرکت هم اهمیت دارد.

برای پاک‌ترشدن هوا نیز می‌توان از اتوبوس برقی استفاده کرد. این اتوبوس‌ها هنگام حرکت هوا را آلوده نمی‌کنند و موتورشان عمر زیادی دارد. البته گسترش شبکهٔ برق‌رسانی موردنیازشان هزینه‌بر است؛ پس اجرای این راهکار به سرمایه‌گذاری نیاز دارد.

این دو راهکار را از هم جدا کن: مسیر ویژه، مشکل کندی حرکت را هدف می‌گیرد؛ برقی‌بودن اتوبوس، به کاهش آلودگی هوا کمک می‌کند. تندرو بودن یک اتوبوس، لزوماً به معنای برقی‌بودن آن نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

دوچرخه؛ نیازمند مسیر و جای امن

دوچرخه؛ نیازمند مسیر و جای امن

فرض کن محل کار یا کتابخانه به خانه‌ات نزدیک است؛ اما مسیر دوچرخه‌سواری امنی وجود ندارد و در مقصد هم جایی مطمئن برای گذاشتن دوچرخه پیدا نمی‌کنی. آیا فقط داشتن دوچرخه برای انتخاب این شیوهٔ رفت‌وآمد کافی است؟

دوچرخه برای سفرهای شهری تا 55 کیلومتر وسیله‌ای مناسب است. هنگام استفاده، هوا را آلوده نمی‌کند و رکاب‌زدن هم به سلامت بدن کمک می‌کند. در برخی شهرهای ایران، مانند بُناب و میاندوآب، دوچرخه‌سواری از گذشته رواج داشته و بسیاری از مردم با دوچرخه به محل کار می‌روند.

اما گسترش دوچرخه‌سواری فقط به علاقهٔ مردم وابسته نیست. مسیر ویژه، رفت‌وآمد با دوچرخه را امن‌تر می‌کند و توقفگاه امن، نگرانی دربارهٔ نگهداری آن در مقصد را کاهش می‌دهد. مثلاً برای تشویق دانش‌آموزان به دوچرخه‌سواری، هم مسیر رسیدن به مدرسه مهم است و هم جای امن دوچرخه در مدرسه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

چه نهادی مسئول است؟

چه نهادی مسئول است؟

فرض کن می‌خواهی پیشنهاد افزایش اتوبوس‌های محله‌ات را برای نهادی مسئول بفرستی. باید سراغ کجا بروی؟ برای پاسخ، مدیریت حمل‌ونقل را از پایش امنیت و ایمنی آن جدا کن.

در ایران، مسئولیت‌های مدیریتی این‌طور تقسیم شده‌اند:

  • وزارت راه و شهرسازی: سازمان‌ها و شرکت‌های زیرمجموعه‌اش مدیریت حمل‌ونقل آبی، جاده‌ای، ریلی و هوایی را بر عهده دارند.
  • وزارت نفت: شرکت‌های زیرمجموعه‌اش مسئول حمل‌ونقل فراورده‌های نفتی و گازند.
  • شهرداری‌ها: مدیریت حمل‌ونقل شهری را بر عهده دارند؛ بنابراین، پیشنهاد بهبود رفت‌وآمد محله را می‌توان با شهرداری در میان گذاشت.

در کنار این مدیران، پلیس راهور و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی مسئول پایش امنیت و ایمنی حمل‌ونقل در جاده‌ها، فرودگاه‌ها، ایستگاه‌های راه‌آهن و مسیرها هستند. پس مسئول مدیریت یک بخش، لزوماً همان نهاد مسئول پایش امنیت و ایمنی آن نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

مثال حل‌شده

با استفاده از جدول تردد صفحۀ ۷۰، بیشترین و کمترین تردد ثبت‌شده را پیدا کن و بگو از ساعت 1515 تا 1919 چه روندی دیده می‌شود.

  1. برای خواندن جدول، هر ساعت را همراه با تعداد خودروهای همان ستون در نظر می‌گیریم؛ بزرگ‌ترین عددِ ردیف تعداد خودروها نشان‌دهندۀ بیشترین تردد است.

  2. بزرگ‌ترین مقدار 7979 خودرو است که به ساعت 77 مربوط می‌شود؛ پس این ساعت پرترددترین زمانِ ثبت‌شده است.

  3. کوچک‌ترین مقدار 3030 خودرو است که در ساعت 1111 ثبت شده است.

  4. از ساعت 1515 تا 1919، تعداد خودروها به‌ترتیب 3535، 4848، 6868، 7272 و 7676 است؛ پس در این بازه تردد افزایش می‌یابد، اما مقدار پایانی هنوز از بیشترین مقدار صبح کمتر است.

جواب: در داده‌های ثبت‌شده، بیشترین تردد در ساعت 77 با 7979 خودرو و کمترین تردد در ساعت 1111 با 3030 خودرو است؛ تردد عصرگاهی نیز از ساعت 1515 تا 1919 روند افزایشی دارد.

نکات مهم

  • گسترش حمل‌ونقل عمومی مهم‌ترین راهکار بهبود رفت‌وآمد شهری است و مترو، تراموا و مونوریل از شکل‌های ریلی آن هستند.
  • مسیر ویژۀ اتوبوس به افزایش سرعت، اتوبوس برقی به کاهش آلودگی هوا و دوچرخه‌سواری در سفرهای کوتاه به سلامت کمک می‌کند؛ گسترش دوچرخه‌سواری نیز به مسیر ویژه و توقفگاه امن نیاز دارد.
  • مدیریت حمل‌ونقل شهری با شهرداری‌ها، مدیریت حمل‌ونقل آبی، جاده‌ای، ریلی و هوایی با نهادهای تابع وزارت راه و شهرسازی و حمل‌ونقل فراورده‌های نفتی و گاز با شرکت‌های تابع وزارت نفت است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۳ · صفحهٔ ۷۱ تا ۷۳ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مدیریت حمل‌ونقل در کشور ما

در این درس یاد می‌گیری نقش موقعیت ایران، نهادهای مسئول و سامانه‌های اطلاع‌رسانی را در حمل‌ونقل توضیح بدهی و ارتباط گسترش حمل‌ونقل با نیاز به هماهنگی زمان و علت تفاوت زمان محلی را بیان کنی.

پیش از شروع

چرا گسترش سفر با قطار و کشتی باعث شد کشورها برای اندازه‌گیری زمان به یک مبنای مشترک نیاز پیدا کنند؟

وقتی قطارها و کشتی‌ها میان شهرها و کشورهای مختلف رفت‌وآمد می‌کردند، تفاوت ساعت‌های محلی برنامه‌ریزی حرکت و رسیدن را دشوار می‌کرد. برای کاهش این سردرگمی، کشورها نصف‌النهار گرینویچ را مبنا قرار دادند و بعدها زمین را به منطقه‌های زمانی تقسیم کردند.

موقعیت مناسب، فرصت اقتصادی

موقعیت مناسب، فرصت اقتصادی

فرض کن تولیدکننده‌ای در ایران می‌خواهد کالای خود را به کشورهای دیگر بفروشد. آیا تولید کالای خوب کافی است؟ برای رساندن آن به خریدار، مسیر و وسیلهٔ حمل‌ونقل مناسب هم لازم است.

ایران در منطقهٔ جنوب‌غربی آسیا و قفقاز، موقعیت جغرافیایی و ترابری مناسبی دارد. این موقعیت، فرصتی برای ارتباط تجاری با کشورهای دیگر است؛ اما فرصت به‌تنهایی به معنای رونق اقتصادی نیست. باید برای توسعهٔ حمل‌ونقل سرمایه‌گذاری شود تا جابه‌جایی کالا بهتر انجام بگیرد.

کتاب به‌ویژه بر توسعهٔ حمل‌ونقل آبی و ریلی تأکید می‌کند. مثلاً وقتی کالای یک کارخانه با قطار به بندر و از آنجا با کشتی به بازار خارجی برسد، راه‌آهن و بندر در کنار هم به تجارت کمک می‌کنند.

پس رابطهٔ اصلی این است: موقعیت مناسب ایران، همراه با توسعهٔ حمل‌ونقل، می‌تواند به پیشرفت اقتصاد و گسترش تجارت منجر شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

چه نهادی مسئول است؟

چه نهادی مسئول است؟

فرض کن در یک روز با اتوبوس شهری به ایستگاه راه‌آهن بروی و سپس با قطار سفر کنی. آیا مدیریت هر دو بخش سفر با یک نهاد است؟ نه؛ مسئولیت مدیریت حمل‌ونقل بر اساس نوع آن تقسیم شده است.

  • وزارت راه و شهرسازی: سازمان‌ها و شرکت‌های زیرمجموعهٔ آن، مدیریت حمل‌ونقل آبی، جاده‌ای، ریلی و هوایی را بر عهده دارند.
  • وزارت نفت: شرکت‌های زیرمجموعهٔ آن، مسئول حمل‌ونقل فراورده‌های نفتی و گاز هستند.
  • شهرداری‌ها: مدیریت حمل‌ونقل درون شهر، مانند اتوبوس شهری، بر عهدهٔ آن‌هاست.

پس در مثال ما، بخش اتوبوس شهری به مدیریت شهرداری مربوط است، اما بخش سفر با قطار به مجموعهٔ وزارت راه و شهرسازی ارتباط دارد.

مدیریت را با پایش امنیت و ایمنی یکی ندان. طبق کتاب، پلیس راهور فراجا و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، پایش امنیت و ایمنی حمل‌ونقل را در جاده‌ها، فرودگاه‌ها، ایستگاه‌های راه‌آهن و مسیرها بر عهده دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

اطلاعات معتبر پیش از سفر

اطلاعات معتبر پیش از سفر

فرض کن برای سفر فردا می‌خواهی تصمیم بگیری با قطار بروی یا خودرو. شنیدن اینکه «معمولاً این جاده خلوت است» کافی نیست؛ به اطلاعات معتبر و تازه نیاز داری. منبع اطلاعات را باید متناسب با پرسشت انتخاب کنی.

برای آگاهی از زمان حرکت و تعداد قطارها، به پایگاه اینترنتی شرکت راه‌آهن مراجعه می‌کنی و مبدأ و مقصد را وارد می‌کنی؛ ایستگاه‌های مسیر را هم می‌توانی روی نقشه ببینی. اگر سفر جاده‌ای در پیش داری، سامانهٔ اطلاع‌رسانی 141141 برای آگاهی از آخرین وضعیت هواشناسی و ترافیک مسیر به کار می‌آید.

این منابع فقط برای سفر شخصی نیستند. مثلاً برای یک پژوهش دربارهٔ کالاهای تخلیه یا بارگیری‌شده در بنادر، بخش آمار پایگاه سازمان بنادر و دریانوردی مناسب است. پس پیش از جست‌وجو از خودت بپرس: «دقیقاً چه اطلاعاتی می‌خواهم و کدام سامانه به آن مربوط است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

نیاز به یک مبنای زمانی

نیاز به یک مبنای زمانی

تصور کن می‌خواهی با قطار به شهری دور بروی، اما ساعت‌های نوشته‌شده در برنامهٔ حرکت و رسیدن، بر مبنای زمان‌های محلی متفاوت باشند. بدون شناخت این تفاوت، چطور می‌توانی برای ادامهٔ سفرت برنامه بریزی؟

در قرن نوزدهم، گسترش راه‌آهن و کشتی‌رانی دوربرد چنین مشکلی ایجاد کرد. تفاوت وقت محلیِ مبدأ و مقصد، فهم برنامهٔ ورود و خروج را دشوار می‌کرد؛ پس هماهنگی زمان دیگر فقط یک موضوع علمی نبود، بلکه نیازی عملی برای حمل‌ونقل بود.

برای ایجاد مبنایی مشترک، در سال 18841884 میلادی، در یک همایش بین‌المللی، نصف‌النهار گرینویچ در لندن به‌عنوان مبدأ اندازه‌گیری طول جغرافیایی انتخاب شد. این مبنا به هماهنگ‌کردن اندازه‌گیری زمان نیز کمک کرد. بعدها، در سال 19111911 میلادی، زمین به 2424 منطقهٔ زمانی یا قاچ ساعتی تقسیم شد.

دقت کن: داشتن مبنای مشترک به معنی یکسان‌شدن ساعت همهٔ شهرهای جهان نیست؛ هدف این است که تفاوت ساعت‌ها مشخص و قابل‌مقایسه باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

چرا زمان محلی متفاوت است؟

چرا زمان محلی متفاوت است؟

تصور کن با دوستی در شهری دورتر تماس می‌گیری؛ ممکن است جای تو خورشید تازه بالا آمده باشد، اما در شهر او بالاتر در آسمان دیده شود. چرا؟

زمین در مدت 2424 ساعت یک دور کامل به دور محور خود می‌چرخد. جهت این چرخش از غرب به شرق است؛ بنابراین همهٔ مکان‌ها هم‌زمان روبه‌روی خورشید قرار نمی‌گیرند. نصف‌النهارهای مختلف یکی پس از دیگری در برابر خورشید قرار می‌گیرند و همین موضوع باعث تفاوت زمان محلی می‌شود.

برای تصور بهتر، یک توپ را زمین و یک چراغ ثابت را خورشید فرض کن. با چرخاندن توپ، نقطه‌های روی آن به‌ترتیب رو به چراغ قرار می‌گیرند؛ نه همه با هم. پس علت تفاوت زمان محلی، تفاوت موقعیت مکان‌ها در برابر خورشید هنگام چرخش زمین است، نه متفاوت بودن سرعت ساعت‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

مثال حل‌شده

در یک طرح پیشنهادی، قرار است کالاهای تولیدشده در داخل کشور با قطار به بندر برسند و از آنجا با کشتی صادر شوند. چرا توسعهٔ راه‌آهن و بندر در کنار هم مفید است و برای بررسی میزان بارگیری بنادر باید به چه منبعی مراجعه کرد؟

  1. مسیر کالا را به دو بخش تقسیم می‌کنیم: جابه‌جایی زمینی تا بندر با قطار و جابه‌جایی دریایی از بندر با کشتی.

  2. نتیجه می‌گیریم که تقویت هر دو بخش به استفاده از موقعیت مناسب ایران کمک می‌کند؛ بهبود تنها یک بخش، لزوماً نیاز بخش دیگر را برطرف نمی‌کند.

  3. برای بررسی میزان بارگیری، به بخش آمار پایگاه اینترنتی سازمان بنادر و دریانوردی مراجعه می‌کنیم تا برنامه‌ریزی بر اطلاعات مرتبط و معتبر تکیه کند.

جواب: بهبود اتصال ریلی به بندر و امکانات حمل‌ونقل آبی، همراه با استفاده از آمار رسمی سازمان بنادر و دریانوردی، می‌تواند به برنامه‌ریزی برای گسترش تجارت کمک کند.

نکات مهم

  • موقعیت مناسب ایران با سرمایه‌گذاری در حمل‌ونقل، به‌ویژه آبی و ریلی، می‌تواند به رونق اقتصاد و تجارت کمک کند.
  • مدیریت حمل‌ونقل میان نهادهای مختلف تقسیم شده است و برای دریافت اطلاعات معتبر باید به سامانهٔ مرتبط با نیازمان مراجعه کنیم.
  • گسترش سفرهای دوربرد نیاز به مرجع زمانی مشترک را آشکار کرد، اما چرخش زمین و قرارگرفتن پی‌درپی نصف‌النهارها مقابل خورشید همچنان موجب تفاوت زمان محلی است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۴ · صفحهٔ ۷۳ تا ۷۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

ساعت هماهنگ جهانی (UTC)

در این درس یاد می‌گیری تفاوت زمان محلی و رسمی را توضیح بدهی، نقش قاچ‌های زمانی و خط روزگردان را بشناسی و با استفاده از اختلاف ساعت نسبت به UTC، ساعت مکان‌های مختلف را به دست بیاوری.

پیش از شروع

چرا در مشهد و ارومیه، با اینکه ساعت رسمی یکسان است، اذان ظهر هم‌زمان گفته نمی‌شود؟

مشهد شرقی‌تر از ارومیه است و به دلیل چرخش زمین از غرب به شرق، ظهر محلی در آن زودتر فرا می‌رسد. اما برای هماهنگی کارها و رفت‌وآمدها، هر دو شهر از یک ساعت رسمی استفاده می‌کنند.

چرا زمان محلی فرق دارد؟

چرا زمان محلی فرق دارد؟

چرا ظهرِ مشهد زودتر از ظهرِ ارومیه فرا می‌رسد؟ برای فهمیدن دلیلش، زمین را مثل توپی در حال چرخش تصور کن که خورشید یک سمت آن را روشن کرده است. زمین از غرب به شرق می‌چرخد؛ بنابراین مکان‌های شرقی زودتر به موقعیت روبه‌روی خورشید می‌رسند و ظهر را زودتر تجربه می‌کنند.

زمان محلی به موقعیت خورشید در آسمان هر مکان مربوط است. چون مکان‌های واقع بر نصف‌النهارهای متفاوت، در یک لحظه موقعیت یکسانی نسبت به خورشید ندارند، زمان محلی آن‌ها هم متفاوت است. پس حتی دو شهر نزدیک به هم، اگر طول جغرافیایی متفاوتی داشته باشند، زمان محلی دقیقاً یکسانی ندارند.

برای نمونه، مشهد در شرق تهران قرار دارد؛ بنابراین ظهرِ محلی در مشهد زودتر از تهران فرا می‌رسد. این «زودتر» یعنی رسیدن خورشید به موقعیت ظهر، نه جلو بودن ساعت دیواری مردم مشهد!

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

یک ساعت برای هماهنگی

یک ساعت برای هماهنگی

فرض کن هر ایستگاه قطار، زمان حرکت را با ساعت محلی همان شهر اعلام کند؛ تنظیم برنامهٔ سفر چقدر دشوار می‌شود! برای جلوگیری از این ناهماهنگی، کشورها به‌جای ساعت محلیِ هر مکان، از ساعت رسمی یا استاندارد استفاده می‌کنند. به همین دلیل، یکسان بودن ساعت رسمی دو شهر لزوماً به معنی هم‌زمان بودن ظهر خورشیدی آن‌ها نیست.

مبنای تقسیم‌بندی مناطق زمانی ساده است: زمین در 2424 ساعت، 360360 درجه می‌چرخد؛ پس سهم هر ساعت برابر است با:

360÷24=15360\div24=15 درجه

بنابراین، در تقسیم‌بندی پایه، زمین را به 2424 قاچ زمانی با پهنای 1515 درجه تقسیم می‌کنند. هر قاچ یک نصف‌النهار مرکزی دارد و توافق شده است که مکان‌های درون آن، ساعت یکسانی داشته باشند؛ حتی اگر زمان محلی‌شان کمی متفاوت باشد. این ساعت مشترک، هماهنگ کردن کارهایی مثل حرکت قطارها و باز شدن اداره‌ها را آسان‌تر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

مرز تغییر روز

مرز تغییر روز

فرض کن دو جزیرهٔ نزدیک به هم، متعلق به یک کشور باشند؛ اما در یکی دوشنبه باشد و در دیگری سه‌شنبه! هماهنگ‌کردن روز مدرسه، کار اداره‌ها و سفر میان آن‌ها چقدر دشوار می‌شود؟

برای مشخص‌کردن مرز تغییر روز تقویمی، خطی قراردادی به نام خط روزگردان یا خط بین‌المللی زمان در نظر گرفته‌اند. این خط در نزدیکی نصف‌النهار 180180 درجه، در سوی دیگر زمین نسبت به نصف‌النهار گرینویچ قرار دارد. هنگام عبور از آن، تاریخ تقویمی یک روز تغییر می‌کند.

اما خط روزگردان در همه‌جا دقیقاً روی این نصف‌النهار نیست؛ در بعضی نقاط مسیرش منحرف می‌شود تا بخش‌های یک کشور یا جزایر آن گرفتار تفاوت روز تقویمی نشوند. پس آن را مرزی قراردادی بدان، نه خطی طبیعی و کاملاً مستقیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

خواندن اختلاف ساعت با UTC

خواندن اختلاف ساعت با UTC

فرض کن می‌خواهی با دوستی در کشور دیگر تماس بگیری؛ از کجا بفهمی آنجا وقت مناسبی است؟ باید ساعت هر دو مکان را نسبت به یک مرجع مشترک بسنجی. ساعت هماهنگ جهانی یا UTCUTC این مرجع است. برای محاسبه‌های این درس، زمان گرینویچ و UTCUTC را تقریباً هم‌زمان در نظر می‌گیریم.

علامت اختلاف ساعت، راهنمای توست:

  • اختلاف مثبت یعنی ساعت آن مکان از UTCUTC جلوتر است؛ پس اختلاف را به ساعت مرجع اضافه می‌کنیم.
  • اختلاف منفی یعنی ساعت آن مکان از UTCUTC عقب‌تر است؛ پس مقدار اختلاف را از ساعت مرجع کم می‌کنیم.

مثلاً اختلاف ساعت رسمی ایران +3:30+3{:}30 است؛ یعنی ساعت ایران سه ساعت و سی دقیقه جلوتر از مرجع است. اختلاف اتاوا در مثال کتاب −5-5 است؛ یعنی ساعت آن پنج ساعت عقب‌تر از مرجع است. به دقیقه‌ها هم دقت کن: اختلاف همهٔ مکان‌ها تعداد کاملی از ساعت نیست.

برای مقایسهٔ دو شهر، اول جای هر دو را نسبت به مرجع پیدا کن؛ علامت منفی به معنی «شب بودن» نیست، فقط عقب‌تر بودن ساعت را نشان می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

مثال حل‌شده

زمان مرجع UTCUTC برابر 12:0012{:}00 است. با فرض اختلاف ساعت ایران برابر +3:30+3{:}30 و اتاوا برابر −5-5، ساعت هرکدام را پیدا کن و بگو ایران چقدر از اتاوا جلوتر است.

  1. ابتدا مرجع مشترک را مشخص می‌کنیم: زمان UTCUTC برابر 12:0012{:}00 است.

  2. اختلاف ایران مثبت است؛ پس به زمان مرجع اضافه می‌کنیم: 12:00+3:30=15:3012{:}00 + 3{:}30 = 15{:}30.

  3. اختلاف اتاوا منفی است؛ پس از زمان مرجع کم می‌کنیم: 12:00−5:00=07:0012{:}00 - 5{:}00 = 07{:}00.

  4. اکنون دو ساعت را مقایسه می‌کنیم: 15:30−07:00=8:3015{:}30 - 07{:}00 = 8{:}30؛ بنابراین ایران 88 ساعت و 3030 دقیقه جلوتر است.

جواب: در همان لحظه، ساعت رسمی ایران 15:3015{:}30 و ساعت اتاوا 07:0007{:}00 است؛ پس ایران 88 ساعت و 3030 دقیقه از اتاوا جلوتر است.

نکات مهم

  • زمین از غرب به شرق می‌چرخد؛ بنابراین ظهر محلی در مکان‌های شرقی زودتر فرا می‌رسد، اما ساعت رسمی برای هماهنگی فعالیت‌ها تعیین می‌شود.
  • در تقسیم‌بندی پایه، زمین به 2424 قاچِ 1515 درجه‌ای تقسیم می‌شود و خط روزگردان در نزدیکی نصف‌النهار 180180 درجه، مرز تغییر روز تقویمی است.
  • در محاسبات این درس، گرینویچ و UTCUTC را تقریباً هم‌زمان می‌گیریم و اختلاف مثبت را به زمان مرجع اضافه و اختلاف منفی را از آن کم می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۵ · صفحهٔ ۷۵ تا ۷۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

خط روز گردان

در این درس یاد می‌گیری نقش خط روزگردان را توضیح بدهی، ساعت مکان‌ها و طول جغرافیایی آن‌ها را با توجه به موقعیتشان محاسبه کنی و ارتباط ماهواره‌ها و گیرنده‌های جی‌پی‌اس را بشناسی.

پیش از شروع

ممکن است در یک سفر هوایی، بدون اینکه یک شبانه‌روز در راه باشی، تاریخ تقویمت یک روز عوض شود؟

بله؛ عبور از خط روزگردان باعث می‌شود تاریخ تقویم را یک روز تغییر دهیم. این تغییر برای هماهنگ‌ماندن روزهای تقویمی در سراسر زمین است، نه اینکه واقعاً یک شبانه‌روز بیشتر یا کمتر سفر کرده باشیم.

مرز تغییر روز

مرز تغییر روز

تصور کن در سفری هوایی، بدون اینکه یک شبانه‌روز در راه باشی، تاریخ تقویمت عوض شود! خط روزگردان مرزی فرضی برای تغییر روز تقویمی است. این خط نزدیک نصف‌النهار 180∘180^\circ، در سوی مقابل نصف‌النهار مبدأ، قرار دارد.

اما مسیر آن روی نقشه همه‌جا صاف نیست. چرا؟ فرض کن این خط از میان یک جزیره بگذرد؛ آن‌وقت ممکن است ساکنان دو بخش جزیره در یک روز تقویمی نباشند و برای کارهای روزمره، مثل تعیین روز مدرسه یا قرار ملاقات، دچار مشکل شوند.

برای جلوگیری از چنین دردسرهایی، مسیر خط در بعضی جاها منحرف شده است. پس نصف‌النهار 180∘180^\circ راهنمای جای خط روزگردان است، نه مسیری که خط در همه‌جا دقیقاً بر آن منطبق باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

ساعت رسمی و گرینویچ

ساعت رسمی و گرینویچ

فرض کن می‌خواهی با دوستی در کشوری دیگر تماس بگیری؛ از کجا بفهمی آنجا وقت مناسبی است؟ گرینویچ مرجع مشترک مقایسهٔ ساعت‌هاست. اختلاف ساعت رسمی هر مکان با این مرجع مشخص می‌شود: علامت مثبت یعنی ساعت آن مکان از گرینویچ جلوتر است و علامت منفی یعنی عقب‌تر است.

مثلاً اختلاف ساعت رسمی ایران با گرینویچ +3:30+3:30 است؛ یعنی ایران سه ساعت و سی دقیقه جلوتر است. اختلاف بمبئی +5:30+5:30 است. پس برای مقایسهٔ این دو، فاصلهٔ آن‌ها از مرجع مشترک را مقایسه می‌کنیم: ساعت بمبئی دو ساعت از ایران جلوتر است.

حواست باشد: ساعت رسمی را با ساعت محلیِ حاصل از طول جغرافیایی یکی نگیری. ساعت رسمی با تصمیم کشورها تعیین می‌شود؛ بعضی کشورها یک ساعت رسمی و بعضی کشورهای پهناور چند ساعت رسمی دارند. برای مقایسه، اختلاف‌های رسمیِ داده‌شده در سؤال را مبنا بگیر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

از طول جغرافیایی به زمان

از طول جغرافیایی به زمان

فرض کن می‌خواهی زمان محلی دو شهر را برای یک تماس مقایسه کنی و فقط طول جغرافیایی آن‌ها را داری. زمین در 2424 ساعت یک دور کامل، یعنی 360∘360^\circ، می‌چرخد؛ پس هر 15∘15^\circ اختلاف طول جغرافیایی، برابر با یک ساعت اختلاف زمان است. در نتیجه، هر 1∘1^\circ هم برابر با 44 دقیقه اختلاف زمان است.

برای محاسبه، اول فاصلهٔ طول جغرافیایی دو مکان را پیدا کن:

  • اگر هر دو شرقی یا هر دو غربی‌اند، عدد کوچک‌تر را از بزرگ‌تر کم کن.
  • اگر یکی شرقی و دیگری غربی است، اندازهٔ طول‌هایشان را جمع کن.

سپس اختلاف درجه را بر 1515 تقسیم کن تا اختلاف زمان بر حسب ساعت به دست آید. اگر درجه‌ای باقی ماند، هر درجهٔ باقی‌مانده را به 44 دقیقه تبدیل کن.

مکان شرقی‌تر، زمان محلی جلوتر دارد. پس برای یافتن ساعت مکان شرقی‌تر، اختلاف زمان را اضافه و برای مکان غربی‌تر، آن را کم کن. حواست باشد در نیمکرهٔ غربی، طول غربیِ کوچک‌تر، شرقی‌تر است! این محاسبه دربارهٔ زمان محلی است؛ ساعت رسمی شهرها ممکن است از تصمیم‌های کشوری پیروی کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

از زمان به طول جغرافیایی

از زمان به طول جغرافیایی

اگر اختلاف زمان محلی دو مکان را بدانیم، می‌توانیم مسیر محاسبهٔ کارت قبل را برعکس برویم و اختلاف طول جغرافیایی آن‌ها را پیدا کنیم. برای تعیین طول مکان دوم، باید طول مکان اول و جهت قرارگیری مکان دوم را هم بدانیم.

رابطهٔ اصلی همان است: هر 11 ساعت اختلاف زمان، برابر با 15∘15^\circ اختلاف طول جغرافیایی است. پس اگر اختلاف زمان برحسب ساعت باشد، آن را در 1515 ضرب می‌کنیم. اگر برحسب دقیقه باشد:

اختلاف طول برحسب درجه=اختلاف زمان برحسب دقیقه×1560\text{اختلاف طول برحسب درجه}=\dfrac{\text{اختلاف زمان برحسب دقیقه}\times 15}{60}

حالا نوبت جهت است. مثلاً هنگام مقایسهٔ دو شهر با طول شرقی، اگر شهر دوم غربِ شهر اول باشد، طول جغرافیایی‌اش کمتر است؛ اگر شرقِ آن باشد، طولش بیشتر است. تصور کن روی نقشه از یک شهر به سمت گرینویچ حرکت می‌کنی؛ در ناحیهٔ طول‌های شرقی، عدد طول جغرافیایی کوچک‌تر می‌شود.

دقت کن که این روش بر پایهٔ زمان محلی است؛ ساعت رسمی شهرهای یک کشور ممکن است یکسان باشد، با اینکه طول جغرافیایی متفاوتی دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

ماهواره و گیرندهٔ جی‌پی‌اس

ماهواره و گیرندهٔ جی‌پی‌اس

وقتی از موقعیت‌یاب گوشی استفاده می‌کنی، گوشی اطلاعات لازم را از کجا می‌گیرد؟ برای شناخت جی‌پی‌اس، باید دو بخش را از هم تشخیص بدهیم: ماهواره‌های فرستنده و گیرنده‌های اطلاعات.

سامانهٔ موقعیت‌یاب جهانی یا جی‌پی‌اس، دست‌کم 2424 ماهواره دارد. این ماهواره‌ها شبانه‌روز در مدارهای دقیق به دور زمین می‌گردند و پیام‌هایی حاوی اطلاعات، یعنی «سیگنال»، به زمین می‌فرستند. در سوی دیگر، دستگاه گیرندهٔ جی‌پی‌اس این پیام‌ها را دریافت می‌کند. گیرنده‌ها انواع گوناگونی دارند؛ گیرندهٔ موجود در گوشی یکی از نمونه‌های آشنای آن‌هاست.

برای تصور این ارتباط، به رادیو فکر کن: فرستنده پیام را می‌فرستد و رادیو آن را می‌گیرد. این فقط یک تشبیه برای فهم نقش دو بخش است؛ در جی‌پی‌اس هم ماهواره اطلاعات را می‌فرستد و گیرنده آن را دریافت می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

مثال حل‌شده

شهر الف در طول 40∘40^\circ شرقی و شهر ب در طول 4∘4^\circ شرقی قرار دارد. اگر زمان محلی شهر الف ساعت 18:0018{:}00 باشد، زمان محلی شهر ب چند است؟

  1. هر دو شهر در شرق گرینویچ‌اند؛ پس اختلاف طول آن‌ها را با تفریق به دست می‌آوریم: 40∘−4∘=36∘40^\circ-4^\circ=36^\circ.

  2. از این اختلاف، 30∘30^\circ برابر با دو ساعت است: 30÷15=230\div15=2.

  3. اختلاف باقی‌مانده برابر است با 36∘−30∘=6∘36^\circ-30^\circ=6^\circ؛ هر درجه برابر چهار دقیقه است، پس 6×4=246\times4=24 دقیقه.

  4. بنابراین اختلاف زمان محلی دو شهر، دو ساعت و بیست‌وچهار دقیقه است.

  5. شهر ب غربی‌تر است، پس ساعتش عقب‌تر است و باید اختلاف را کم کنیم: 18:00−2:24=15:3618{:}00-2{:}24=15{:}36.

جواب: زمان محلی شهر ب، ساعت 15:3615{:}36، یعنی سه و سی‌وشش دقیقهٔ بعدازظهر است.

نکات مهم

  • خط روزگردان نزدیک نصف‌النهار 180∘180^\circ مرز تغییر تاریخ است و انحراف‌های آن از دوپارگی روز تقویمی کشورها و جزیره‌ها جلوگیری می‌کند.
  • برای مقایسهٔ ساعت رسمی از اختلاف با گرینویچ استفاده می‌کنیم؛ در محاسبهٔ زمان محلی نیز هر 15∘15^\circ برابر یک ساعت است و با توجه به جهت می‌توان زمان و طول جغرافیایی را به یکدیگر تبدیل کرد.
  • در سامانهٔ جی‌پی‌اس، ماهواره‌ها اطلاعات را می‌فرستند و گیرنده‌ها آن را دریافت می‌کنند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۶ · صفحهٔ ۷۷ تا ۸۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

سامانهٔ موقعیت‌یاب جهانی

در این درس یاد می‌گیری سامانهٔ موقعیت‌یاب جهانی چگونه به تعیین موقعیت کمک می‌کند و چگونه از کاربردها و قابلیت‌های برنامه‌های مسیریابی در موقعیت‌های روزمره بهره ببری.

پیش از شروع

وقتی در محله‌ای ناآشنا هستی، گوشی از کجا می‌فهمد کجایی و چگونه راه رسیدن به مقصد را نشانت می‌دهد؟

گیرندهٔ جی‌پی‌اس گوشی با دریافت اطلاعات ماهواره‌ها می‌تواند موقعیت تو را پیدا کند. برنامهٔ مسیریابی این موقعیت را روی نقشه نشان می‌دهد و با توجه به مقصدی که انتخاب می‌کنی، مسیرهای پیشنهادی را در اختیارت می‌گذارد.

از ماهواره تا گیرنده

از ماهواره تا گیرنده

تصور کن در محله‌ای ناآشنا، گزینهٔ «مکان» گوشی را روشن کرده‌ای. گوشی برای تشخیص موقعیت تو، از اطلاعاتی استفاده می‌کند که از ماهواره‌ها می‌رسد. اما این ارتباط چگونه برقرار می‌شود؟

سامانهٔ موقعیت‌یاب جهانی یا جی‌پی‌اس، مجموعه‌ای شامل دست‌کم 2424 ماهواره است. این ماهواره‌ها شبانه‌روز در مدار زمین حرکت می‌کنند و سیگنال‌های حاوی اطلاعات را به زمین می‌فرستند.

در سوی دیگر، گیرندهٔ جی‌پی‌اس این اطلاعات را دریافت می‌کند تا موقعیت مکانی مشخص شود. گیرنده می‌تواند دستگاهی مستقل باشد یا درون گوشی هوشمند قرار داشته باشد؛ بنابراین جی‌پی‌اس فقط نام یک برنامهٔ روی گوشی نیست.

برای به‌خاطر سپردن رابطهٔ این دو بخش، آن را به فرستنده و گیرندهٔ رادیو شبیه بدان: یک بخش سیگنال می‌فرستد و بخش دیگر آن را دریافت می‌کند. در اینجا، ماهواره‌ها فرستنده‌اند و گیرندهٔ جی‌پی‌اس دریافت‌کنندهٔ اطلاعات است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

کاربردهایی فراتر از پیداکردن راه

کاربردهایی فراتر از پیداکردن راه

احتمالاً جی‌پی‌اس را بیشتر با پیداکردن مسیر می‌شناسی؛ اما تعیین موقعیت جغرافیایی در بسیاری از کارهای دیگر هم اهمیت دارد. با کمک این سامانه می‌توان طول و عرض جغرافیایی و ارتفاع یک مکان را مشخص کرد.

تصور کن پس از سیل، گروهی در محلی دور از جاده گرفتار شده‌اند. دانستن موقعیت آن‌ها به امدادگران کمک می‌کند محل را پیدا کنند؛ پس کاربرد جی‌پی‌اس اینجا فقط راهنمایی یک مسافر نیست، بلکه کمک به عملیات نجات است.

در نقشه‌برداری و طرح‌های عمرانی، تعیین موقعیت نقاط به تهیهٔ نقشه و مشخص‌کردن محل اجرای طرح کمک می‌کند. کوهنوردان نیز برای تشخیص موقعیت خود از جی‌پی‌اس بهره می‌برند. ردیابی وسایل نقلیه و کمک به کنترل ترافیک هم از کاربردهای دیگر آن است.

نکتهٔ مشترک این کاربردها چیست؟ برای تصمیم‌گیری یا انجام کار، لازم است بدانیم یک فرد، وسیله یا مکان کجا قرار دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸

انتخاب مسیر روی نقشه

انتخاب مسیر روی نقشه

فرض کن می‌خواهی از خانه به کتابخانه‌ای بروی که نشانی آن را تازه پیدا کرده‌ای. برنامهٔ مسیریابی، نقشهٔ خیابان‌ها و کوچه‌ها و نام آن‌ها را نشان می‌دهد؛ پس می‌توانی جای کتابخانه را در میان مسیرهای اطرافش ببینی.

برای یافتن راه، مبدأ، یعنی محل شروع حرکت، و مقصد، یعنی جایی را که می‌خواهی به آن برسی، مشخص می‌کنی. نرم‌افزار می‌تواند چند مسیر پیشنهاد دهد و مسافت و زمان تقریبی هرکدام را نمایش دهد. نوع جابه‌جایی، مانند پیاده‌روی یا استفاده از حمل‌ونقل عمومی، هم در این برآورد اهمیت دارد.

مسیر کوتاه‌تر لزوماً سریع‌تر نیست. مثلاً ممکن است راه کوتاه‌تر با اتوبوس، به‌دلیل انتظار یا توقف‌های بیشتر، زمان بیشتری ببرد. بنابراین برای انتخاب راه مناسب، فقط به خط مسیر روی نقشه نگاه نکن؛ مسافت، زمان برآوردشده و شیوهٔ رفت‌وآمد را با نیاز خودت مقایسه کن. یادت باشد زمان نمایش‌داده‌شده یک تخمین است، نه وعدهٔ رسیدن در لحظه‌ای قطعی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸

برای هر نیاز، یک قابلیت

برای هر نیاز، یک قابلیت

فرض کن همراه خانواده به جایی ناآشنا سفر می‌کنی. برنامهٔ مسیریابی فقط راه را نشان نمی‌دهد؛ قابلیت‌های گوناگونش به نیازهای متفاوت پاسخ می‌دهند:

  • راهنمای صوتی و تصویری: هنگام حرکت، مسیر را راهنمایی می‌کند و اگر از مسیر خارج شوی، به تو خبر می‌دهد. راهنمای صوتی نیاز به نگاه‌کردن پی‌درپی به صفحه را کمتر می‌کند.
  • نمایش خدمات بین راه: کمک می‌کند رستوران، پمپ‌بنزین یا ایستگاه پلیس را در مسیر پیدا کنی.
  • اشتراک‌گذاری موقعیت: اگر از همراهانت جدا شده باشی، می‌توانی موقعیتت را برایشان بفرستی تا راحت‌تر یکدیگر را پیدا کنید؛ آن را فقط با افراد مورد اعتماد به اشتراک بگذار.
  • ذخیرهٔ نقشه برای استفادهٔ آفلاین: پیش از رفتن به جایی که اینترنت ندارد، نقشه‌اش را ذخیره می‌کنی تا بعداً بتوانی آن را ببینی. البته نقشهٔ ذخیره‌شده به معنی دریافت اطلاعات تازهٔ ترافیک نیست.

پس برای استفادهٔ بهتر از برنامه، اول بپرس: الان چه نیازی دارم؟ سپس قابلیت متناسب با همان نیاز را انتخاب کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰

مثال حل‌شده

برای بازدید از یک مکان تاریخی با دوستانت قرار داری. در بخشی از راه، اینترنت در دسترس نیست؛ هنگام حرکت هم نمی‌خواهی پیوسته به صفحه نگاه کنی. نزدیک مقصد، اینترنت در دسترس است، اما دوستانت محل دقیق تو را نمی‌دانند. برای هر مرحله کدام قابلیت مناسب است؟

  1. نیازها را جدا می‌کنیم: دیدن نقشه بدون اینترنت، دریافت راهنمای مسیر بدون نگاه مداوم به صفحه و مشخص کردن محل خود برای دوستان.

  2. پیش از حرکت و هنگام دسترسی به اینترنت، نقشهٔ منطقه را برای استفادهٔ آفلاین ذخیره می‌کنیم؛ صرف فعال بودن موقعیت، به معنای ذخیره بودن نقشه نیست.

  3. هنگام حرکت، از هدایت صوتی استفاده می‌کنیم تا راهنمای مسیر را بشنویم و کمتر به صفحه نگاه کنیم.

  4. نزدیک مقصد، موقعیت مکانی خود را برای دوستان به اشتراک می‌گذاریم تا محل ما را پیدا کنند.

جواب: پیش از حرکت، نقشهٔ منطقه را ذخیره می‌کنیم؛ در طول راه از راهنمای صوتی و در محل قرار از اشتراک‌گذاری موقعیت استفاده می‌کنیم، چون هر قابلیت پاسخ‌گوی نیاز متفاوتی است.

نکات مهم

  • ماهواره‌های جی‌پی‌اس اطلاعات می‌فرستند و گیرنده‌ها با دریافت آن‌ها به تعیین موقعیت کمک می‌کنند.
  • تعیین موقعیت، علاوه بر مسیریابی، در نقشه‌برداری، طرح‌های عمرانی، امداد و نجات و کنترل ترافیک کاربرد دارد.
  • نرم‌افزارهای مسیریابی با پیشنهاد مسیر، برآورد زمان و مسافت و قابلیت‌هایی مانند راهنمای صوتی و ذخیرهٔ نقشه، نیازهای متفاوت کاربران را برطرف می‌کنند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ جغرافیا دوازدهم · رایگان