۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ جغرافیا دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«فنون و مهارت‌های جغرافیایی»: ۱۹ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • جغرافیا ۳ (کاربردی)
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۲ تا ۴۱

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۲ تا ۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۱: شهرها و روستاها

در این درس یاد می‌گیری مقر و موقعیت سکونتگاه‌ها را از هم تشخیص بدهی و توضیح دهی که ویژگی‌های محل استقرار و ارتباط با پیرامون چگونه بر شکل‌گیری، رونق یا زوال شهرها و روستاها اثر می‌گذارند.

پیش از شروع

چرا ممکن است شهری با آب و خاک مناسب، به‌تدریج رونقش را از دست بدهد، اما شهری دیگر در محل تقاطع راه‌ها گسترش پیدا کند؟

برای شناخت سرنوشت یک شهر، فقط ویژگی‌های جایی که در آن ساخته شده کافی نیست؛ ارتباطش با محیط پیرامون هم اهمیت دارد. آب و خاک مناسب به شکل‌گیری سکونتگاه کمک می‌کنند، اما تغییر راه‌های ارتباطی یا شرایط پیرامون می‌تواند رونق آن را بیشتر یا کمتر کند.

مقر؛ اینجا آغاز شد

مقر؛ اینجا آغاز شد

اگر روی نقشه به محل دقیق استقرار شهر یا روستایت اشاره کنی، مقر آن را نشان داده‌ای. مقر یعنی جایی روی زمین که سکونتگاه در آن بنا شده است.

حالا تصور کن شهر امروزی‌ات زمانی فقط چند خانه در اطراف یک میدان کوچک بوده است. با گذشت زمان، کوچه‌ها و محله‌های تازه‌ای ساخته شده و شهر گسترش پیدا کرده است. آن محل آغازین را هستۀ اولیه می‌نامیم؛ یعنی جایی که مردم ابتدا برای زندگی برگزیدند و سکونتگاه از آنجا رشد کرد.

پس مقر را فقط همان چند خانۀ نخست ندان! هستۀ اولیه بخشی از مقر سکونتگاه است و داستان آغاز شکل‌گیری آن را نشان می‌دهد. همچنین، با گسترش شهر در جهت‌های مختلف، لازم نیست هستۀ اولیه دقیقاً در مرکز شهر امروزی قرار داشته باشد.

برای شناخت شهر یا روستای خودت، فکر کن: قدیمی‌ترین محل آغاز سکونت مردم کجا بوده است؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

چرا این مکان انتخاب شد؟

چرا این مکان انتخاب شد؟

تصور کن قرار است جایی برای زندگی گروهی از مردم انتخاب کنی. احتمالاً اول می‌پرسی: آب از کجا تأمین می‌شود؟ زمین برای کشاورزی مناسب است؟ آب‌وهوا چطور است؟ عوامل طبیعی در انتخاب محل سکونت، بیشترین نقش را داشته‌اند. آب فراوان، خاک حاصلخیز و آب‌وهوای ملایم کمک می‌کردند مردم نیازهای زندگی خود را تأمین کنند؛ به همین دلیل بسیاری از سکونتگاه‌های نخستین کنار رودها شکل گرفتند.

اما طبیعت، تنها دلیل انتخاب نبود. گاهی مردم کنار یک قلعه ساکن می‌شدند تا امنیت بیشتری داشته باشند؛ گاهی بازار یا تقاطع راه‌های تجاری، فرصت دادوستد فراهم می‌کرد. تصمیم حکومت نیز می‌توانست در ایجاد سکونتگاهی در یک محل اثر بگذارد.

برای نمونه، برخی پژوهشگران آغاز شکل‌گیری رشت را به بازاری برای تجارت محصولات کشاورزی و ابریشم نسبت می‌دهند. پس برای پاسخ به «چرا اینجا؟»، باید هم امکانات طبیعی و هم دلایل انسانی را بررسی کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

موقعیت؛ در ارتباط با پیرامون

موقعیت؛ در ارتباط با پیرامون

فرض کن کسی می‌پرسد: «شهر شما با کدام شهرها ارتباط دارد و چه کوه‌ها، منابع یا راه‌هایی در اطرافش هستند؟» برای پاسخ، دیگر فقط محل دقیق شهر را نشان نمی‌دهی؛ باید رابطۀ شهر با پیرامونش را توضیح بدهی. این همان نگاه به موقعیت است.

موقعیت یعنی سکونتگاه در ناحیه چه جایگاهی دارد و با چه پدیده‌هایی در ارتباط است. این پدیده‌ها می‌توانند طبیعی باشند، مثل ناهمواری‌ها، آب‌وهوا و منابع معدنی؛ یا انسانی باشند، مثل شهرها و روستاهای اطراف، راه‌های ارتباطی و نقش سیاسی و اداری سکونتگاه.

برای نمونه، وقتی می‌گویی «شهر ما مرکز استان است و با جاده به چند روستای اطراف متصل می‌شود»، بخشی از موقعیت آن را توصیف کرده‌ای. پس موقعیت فقط نزدیکی به طبیعت نیست؛ جایگاه اداری و ارتباط با سکونتگاه‌های دیگر را هم در بر می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

موقعیت چگونه سرنوشت‌ساز می‌شود؟

موقعیت چگونه سرنوشت‌ساز می‌شود؟

فرض کن مسیر اصلی رفت‌وآمد از کنار یک شهر بگذرد؛ مسافران توقف می‌کنند، کالاها جابه‌جا می‌شوند و برای مغازه‌ها و کارگاه‌ها مشتری پیدا می‌شود. حالا اگر مسیر رفت‌وآمد تغییر کند، چه اتفاقی ممکن است برای این کسب‌وکارها بیفتد؟

موقعیت فقط توصیف پیرامون نیست؛ بر فرصت‌ها و خطرهای زندگی در سکونتگاه هم اثر دارد. دسترسی به دریا و راه‌آهن می‌تواند تجارت را رونق دهد. نزدیکی به منابع معدنی و روستاهای پرجمعیت نیز می‌تواند به تأمین مواد اولیه و نیروی کار صنایع کمک کند. برای نمونه، قرارگرفتن اهواز در محل پیوند راه‌های آبی، جاده‌ای و راه‌آهن، ارتباط آن را با نواحی دیگر گسترده کرده است.

اما همۀ ارتباط‌ها سودمند نیستند: نزدیکی به آتشفشان یا گسل فعال می‌تواند سکونتگاه را تهدید کند. همچنین تغییرات آب‌وهوایی یا رویدادهای سیاسی ممکن است مزیت‌های پیشین آن را کاهش دهند. پس موقعیتِ مناسب هم تضمین همیشگی رونق نیست؛ شرایط پیرامون می‌تواند تغییر کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

دو نگاه برای برنامه‌ریزی بهتر

دو نگاه برای برنامه‌ریزی بهتر

فرض کن قرار است برای گسترش یک شهر، محلۀ تازه‌ای ساخته شود. آیا شناخت زمینِ همان محله کافی است؟ نه؛ باید هم ویژگی‌های محل ساخت‌وساز را بشناسیم و هم ارتباط آن را با اطراف بررسی کنیم. مقر و موقعیت، مکمل یکدیگرند: یکی نگاه نزدیک به محل استقرار است و دیگری نگاهی گسترده‌تر به جایگاه و ارتباط‌های سکونتگاه در ناحیه.

برای بررسی مقر، نقشۀ بزرگ‌مقیاس مناسب‌تر است؛ چون محدودۀ کوچک‌تری را با جزئیات بیشتر نشان می‌دهد. کتاب برای این بررسی، مقیاس‌های 120,000\frac{1}{20{,}000} تا 150,000\frac{1}{50{,}000} را پیشنهاد می‌کند.

برای بررسی موقعیت، نقشۀ کوچک‌مقیاس مناسب‌تر است؛ چون پهنۀ وسیع‌تری را نشان می‌دهد و می‌توان ارتباط شهر با راه‌ها، منابع و سکونتگاه‌های اطراف را دید. مقیاس‌های پیشنهادی کتاب برای این کار، 1500,000\frac{1}{500{,}000} تا 11,000,000\frac{1}{1{,}000{,}000} است.

یادت باشد: بزرگ‌مقیاس یعنی جزئیات بیشتر، نه محدودۀ وسیع‌تر! کنار هم گذاشتن این دو نگاه، به تصمیم‌گیری بهتر برای آبادانی سکونتگاه کمک می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

مثال حل‌شده

فرض کن آبادی‌ای ابتدا در کنار چشمه و زمین‌های مناسب کشاورزی شکل گرفته است. سال‌ها بعد، ایستگاه راه‌آهنی در نزدیکی آن ساخته می‌شود و آبادی گسترش می‌یابد. علت شکل‌گیری اولیه و علت گسترش بعدی آن را چگونه از هم جدا می‌کنی؟

  1. ابتدا محل آغاز سکونت را مشخص می‌کنیم: بخشی که مردم کنار چشمه در آن ساکن شدند، هستۀ اولیۀ آبادی است.

  2. برای توضیح انتخاب این محل، به آب در دسترس و زمین مناسب کشاورزی توجه می‌کنیم؛ این‌ها عوامل طبیعی مؤثر در شکل‌گیری آبادی‌اند.

  3. برای توضیح گسترش بعدی، ارتباط آبادی با شبکۀ راه‌آهن را بررسی می‌کنیم؛ این ارتباط از ویژگی‌های موقعیت آن است.

  4. راه‌آهن می‌تواند جابه‌جایی مردم و کالا و دسترسی به بازارها را آسان‌تر کند؛ بنابراین به رونق و گسترش آبادی کمک می‌کند.

جواب: آبادی نخست به کمک چشمه و زمین مناسب کشاورزی شکل گرفته است؛ سپس اتصال به شبکۀ راه‌آهن، موقعیت آن را بهبود داده و با آسان‌تر کردن تجارت، زمینۀ گسترشش را فراهم کرده است.

نکات مهم

  • مقر، محل دقیق استقرار سکونتگاه است و هستۀ اولیه جایی است که گسترش شهر یا روستا از آن آغاز شده است.
  • عوامل طبیعی، تجاری، دفاعی و سیاسی در انتخاب محل سکونت نقش دارند و موقعیت، ارتباط سکونتگاه با پدیده‌های پیرامون و جایگاه آن در ناحیه را نشان می‌دهد.
  • برای برنامه‌ریزی بهتر، مقر و موقعیت را کنار هم بررسی می‌کنیم و برای جزئیات محلی نقشۀ بزرگ‌مقیاس و برای ارتباطات ناحیه‌ای نقشۀ کوچک‌مقیاس برمی‌گزینیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۶ تا ۷ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تفاوت‌های شهر و روستا

در این درس یاد می‌گیری شهر و روستا را با معیارهای اقتصادی، جمعیتی، فضایی، خدماتی و اجتماعی مقایسه کنی و جایگاه سکونتگاه‌ها را در سلسله‌مراتب براساس جمعیت و خدمات توضیح بدهی.

پیش از شروع

ممکن است سکونتگاهی با سی هزار نفر جمعیت هنوز روستا باشد، اما سکونتگاهی کم‌جمعیت‌تر در کشوری دیگر شهر به حساب بیاید؟

بله؛ کشورها برای تشخیص شهر و روستا آستانهٔ جمعیتی یکسانی ندارند. جمعیت هم تنها معیار نیست؛ برای شناخت تفاوت‌ها باید به فعالیت اقتصادی، فضای سکونت، خدمات و روابط اجتماعی هم توجه کنیم.

مردم به چه کاری مشغول‌اند؟

مردم به چه کاری مشغول‌اند؟

اگر بخواهی شهر و روستا را مقایسه کنی، یکی از اولین پرسش‌ها این است: مردم بیشتر از چه راهی درآمد دارند؟ فعالیت اقتصادی، مهم‌ترین معیار تفاوت شهر و روستاست.

در اغلب روستاها، سهم بیشتری از جمعیتِ شاغل به کارهای بخش کشاورزی مشغول‌اند. این بخش فقط کاشت و برداشت نیست؛ دامداری، جنگل‌داری و صید هم در آن جای می‌گیرند. در شهرها، بیشتر مردم در بخش‌های صنعت و خدمات کار می‌کنند؛ مثلاً در کارخانه، فروشگاه، بانک یا مدرسه.

فرض کن در یک سکونتگاه، بیشتر شاغلان دامدار و کشاورزند؛ فعالیت اقتصادی آن به الگوی روستایی نزدیک‌تر است. اگر بیشتر شاغلان کارگر کارخانه، فروشنده یا کارمند باشند، به الگوی شهری نزدیک‌تر می‌شود.

یادت باشد، دربارهٔ فعالیت غالب حرف می‌زنیم، نه شغل همهٔ افراد؛ وجود یک فروشگاه در روستا یا چند کشاورز در شهر، این الگوی کلی را نقض نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

جمعیت؛ معیاری با مرزهای متفاوت

جمعیت؛ معیاری با مرزهای متفاوت

فرض کن در سفر، وارد سکونتگاهی با جمعیتی زیاد می‌شوی. آیا فقط با دیدن تعداد ساکنان می‌توانی با اطمینان بگویی «اینجا شهر است»؟

جمعیت رایج‌ترین معیار تشخیص شهر و روستاست؛ یعنی برای شهر به حساب آوردن یک سکونتگاه، حد جمعیتی معینی در نظر می‌گیرند. اما این حد در همهٔ کشورها یکسان نیست؛ درست مثل خط مرزی که جای آن در کشورهای مختلف فرق می‌کند.

برای نمونه، در برخی کشورهای اروپایی، سکونتگاه‌هایی با بیش از 20002000 نفر جمعیت شهر محسوب می‌شوند؛ درحالی‌که در چین و هند، روستاهایی با بیش از 3000030000 نفر جمعیت هم وجود دارند. پس پرجمعیت بودن، به‌تنهایی و بدون توجه به معیار آن کشور، برای شهر نامیدن یک سکونتگاه کافی نیست.

به‌طور کلی، شهرها از روستاها پرجمعیت‌ترند و تراکم جمعیت بیشتری دارند؛ یعنی معمولاً در مساحتی برابر، افراد بیشتری در شهر زندگی می‌کنند. یادت بماند: رایج‌ترین معیار، لزوماً مرزی یکسان در سراسر جهان ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

فضای زندگی و دسترسی به خدمات

فضای زندگی و دسترسی به خدمات

تصور کن از یک روستا به یک شهر می‌روی. در روستا معمولاً فضای باز و چشم‌انداز طبیعی بیشتری می‌بینی؛ اما در شهر، ساختمان‌های مسکونی، مغازه‌ها و محل‌های کار نزدیک‌تر به هم قرار گرفته‌اند. پس تفاوت فقط در بزرگی سکونتگاه نیست؛ چگونگی استفاده از فضا هم اهمیت دارد. در شهرها فعالیت‌های گوناگون در فضای محدودتری کنار هم جمع می‌شوند.

تفاوت دیگر، تنوع و گستردگی خدمات است. برای نمونه، یک روستا ممکن است مرکز بهداشت داشته باشد، اما برای مراجعه به پزشک متخصص لازم باشد به شهر بروی. شهرها معمولاً انتخاب‌های بیشتری برای آموزش، درمان، خرید، رفت‌وآمد عمومی و کارهای بانکی فراهم می‌کنند.

بنابراین، فضای باز بیشتر در روستا به معنی دسترسی بیشتر به خدمات نیست. همچنین محدودتر بودن خدمات روستایی به این معنا نیست که روستا هیچ خدمتی ندارد؛ بحث بر سر میزان و تنوع امکانات است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

آشنایی‌ها و روابط اجتماعی

آشنایی‌ها و روابط اجتماعی

تصور کن در مسیر خانه تا مدرسه، بیشتر کسانی که می‌بینی تو و خانواده‌ات را بشناسند. در بسیاری از روستاها، جمعیت کمتر زمینهٔ شناخت بیشتر افراد از یکدیگر را فراهم می‌کند. پیوندهای خویشاوندی و وابستگی اجتماعی هم معمولاً بیشتر است و همکاری میان مردم پررنگ‌تر دیده می‌شود؛ مثلاً ممکن است هنگام برداشت محصول، چند خانواده به یکدیگر کمک کنند.

تفاوت شهر و روستا فقط به شناخت همسایه‌ها محدود نیست؛ آداب‌ورسوم و شیوهٔ زندگی آنها نیز تفاوت دارد. در شهرها معمولاً نوگرایی بیشتر و تغییرات اجتماعی سریع‌تر است؛ یعنی شیوه‌های تازهٔ زندگی زودتر رواج پیدا می‌کنند.

البته اینها ویژگی‌های کلی‌اند، نه حکم‌هایی دربارهٔ تک‌تک افراد. از این مقایسه نباید نتیجه بگیریم که مردم شهر با هم همکاری نمی‌کنند یا زندگی روستایی هیچ تغییری ندارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

از روستای کوچک تا شهر بزرگ

از روستای کوچک تا شهر بزرگ

فرض کن برای خرید نان به مغازهٔ نزدیک خانه می‌روی، اما برای مراجعه به یک بیمارستان تخصصی باید به شهری بزرگ‌تر سفر کنی. این تفاوت به جایگاه سکونتگاه‌ها در سلسله‌مراتب مربوط است.

سلسله‌مراتب یعنی رتبه‌بندی سکونتگاه‌ها برحسب اهمیت. برای این رتبه‌بندی، هم میزان جمعیت و هم عملکرد را در نظر می‌گیرند؛ عملکرد یعنی خدماتی که سکونتگاه ارائه می‌کند.

این رتبه‌بندی را مانند یک هرم تصور کن: در قاعده، سکونتگاه‌های کم‌جمعیت با خدمات محدود قرار دارند. هرچه به بالای هرم برویم، جمعیت هر سکونتگاه بیشتر و خدمات آن بیشتر و متنوع‌تر می‌شود. مثلاً یک روستای کوچک ممکن است مدرسه و مرکز بهداشت داشته باشد، اما یک شهر بزرگ علاوه بر این‌ها، دانشگاه، بیمارستان‌های تخصصی و فرودگاه هم داشته باشد.

نکته این است که خدمات شهر بزرگ فقط برای ساکنان خودش نیست؛ مردم روستاها و شهرهای اطراف هم می‌توانند از آن استفاده کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

مثال حل‌شده

سکونتگاه «الف» کم‌جمعیت است و یک مدرسه، چند مغازه و یک مرکز بهداشت دارد. سکونتگاه «ب» پرجمعیت‌تر است و بیمارستان تخصصی، دانشگاه و فروشگاه‌های گوناگون دارد؛ مردم سکونتگاه‌های اطراف نیز از خدمات آن استفاده می‌کنند. کدام‌یک در سلسله‌مراتب سکونتگاه‌ها جایگاه بالاتری دارد؟ دلیل بیاور.

  1. معیارهای رتبه‌بندی را مشخص می‌کنیم: میزان جمعیت و عملکرد، یعنی خدماتی که سکونتگاه ارائه می‌کند.

  2. از نظر جمعیت، سکونتگاه «ب» پرجمعیت‌تر است و به رده‌های بالاتر هرم نزدیک‌تر است.

  3. از نظر عملکرد، خدمات سکونتگاه «ب» متنوع‌تر است و علاوه بر ساکنان خودش، به مردم اطراف نیز خدمت می‌دهد.

  4. پس هر دو معیار نشان می‌دهند که سکونتگاه «ب» جایگاه بالاتری دارد؛ نتیجه فقط بر وجود یک بیمارستان تکیه ندارد.

جواب: سکونتگاه «ب» در رتبهٔ بالاتری قرار می‌گیرد، زیرا هم جمعیت بیشتری دارد و هم خدمات متنوع‌تری به ساکنان خود و سکونتگاه‌های اطراف ارائه می‌کند.

نکات مهم

  • فعالیت اقتصادی مهم‌ترین و جمعیت متداول‌ترین معیار تفاوت شهر و روستاست، اما حد جمعیتی شهر شدن در همهٔ کشورها یکسان نیست.
  • شهرها معمولاً فضای ساخته‌شدهٔ فشرده‌تر، خدمات متنوع‌تر و تغییرات اجتماعی سریع‌تری دارند؛ روستاها فضای باز بیشتر و شناخت متقابل و پیوندهای اجتماعی قوی‌تری دارند.
  • در سلسله‌مراتب سکونتگاه‌ها، رتبه‌بندی براساس جمعیت و عملکرد انجام می‌شود و به‌سوی بالای هرم، جمعیت هر سکونتگاه و تعداد و تنوع خدمات آن افزایش می‌یابد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۷ تا ۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

سلسله مراتب سکونتگاه‌ها

در این درس یاد می‌گیری سکونتگاه‌ها را از نظر جمعیت و خدمات مقایسه کنی، حوزۀ نفوذشان را توضیح بدهی و آستانۀ جمعیتی نفوذ را از دامنۀ نفوذ تشخیص بدهی.

پیش از شروع

چرا ممکن است برای خرید نان از محله‌ات بیرون نروی، اما برای مراجعه به یک پزشک متخصص راهی شهری دیگر شوی؟

همۀ سکونتگاه‌ها خدمات یکسانی ندارند؛ شهرهای بزرگ‌تر معمولاً خدمات بیشتر و متنوع‌تری ارائه می‌کنند. به همین دلیل، بعضی خدمات فقط مردم اطراف را جذب می‌کنند و بعضی دیگر مراجعه‌کنندگانی از مناطق دور دارند.

از روستای کوچک تا شهر بزرگ

از روستای کوچک تا شهر بزرگ

تصور کن در روستایی کوچک زندگی می‌کنی؛ برای خریدهای روزانه مغازه‌ای هست، اما برای رفتن به سینما یا استفاده از بیمارستانی مجهز باید به شهر بروی. این تفاوت خدمات، یکی از راه‌های مقایسۀ سکونتگاه‌هاست.

سلسله‌مراتب سکونتگاه‌ها یعنی رتبه‌بندی آن‌ها بر پایۀ اهمیت. برای این رتبه‌بندی، دو ویژگی را بررسی می‌کنیم: جمعیت و عملکرد؛ عملکرد یعنی خدماتی که سکونتگاه ارائه می‌کند. پس فقط تعداد ساکنان مهم نیست؛ تعداد و تنوع خدمات هم اهمیت دارد.

حالا یک هرم را تصور کن. در پایین آن، سکونتگاه‌های کم‌جمعیت با خدمات محدود قرار دارند. هرچه به بالای هرم برویم، معمولاً جمعیت سکونتگاه‌ها بیشتر و خدماتشان متنوع‌تر می‌شود؛ مثلاً علاوه بر مغازه و مدرسه، دانشگاه، بیمارستان تخصصی و فرودگاه هم دیده می‌شود.

پس هنگام خواندن هرم، جمعیت سکونتگاه را با تعداد سکونتگاه‌ها اشتباه نگیر؛ بالاتر بودن یعنی معمولاً هر سکونتگاه جمعیت بیشتر و خدمات متنوع‌تری دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

رتبه‌بندی با کدام معیار؟

رتبه‌بندی با کدام معیار؟

آیا جایی که در یک کشور «شهر کوچک» نامیده می‌شود، در کشور دیگری هم حتماً همین رتبه را دارد؟ نه لزوماً؛ چون معیارهای رتبه‌بندی در همه‌جا یکسان نیستند.

پژوهشگر ابتدا مشخص می‌کند برای چه هدفی سکونتگاه‌ها را بررسی می‌کند. مثلاً اگر هدف بررسی خدمات درمانی باشد، امکانات درمانی سکونتگاه‌ها اهمیت پیدا می‌کند؛ اگر هدف مقایسۀ اندازۀ جمعیت باشد، تعداد ساکنان معیار اصلی است. پس هدف و نوع مطالعه بر انتخاب معیارها اثر دارند.

مکان مطالعه هم مهم است. کشورها ممکن است برای نام‌گذاری شهرهای کوچک و بزرگ، محدوده‌های جمعیتی متفاوتی در نظر بگیرند. بنابراین نباید جدول یک کشور را بدون بررسی برای کشور دیگری به کار ببریم.

برای خواندن هر طبقه‌بندی، اول بپرس: این رتبه‌بندی برای کجا، با چه هدفی و براساس چه معیارهایی تهیه شده است؟ پس از مشخص‌شدن معیارها، می‌توان تعداد سکونتگاه‌های هر طبقه را در جدول ثبت کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸

خدمات تا کجا می‌رسند؟

خدمات تا کجا می‌رسند؟

فرض کن ساکنان چند روستا برای خرید، کار و درمان به یک شهر کوچک می‌روند. ارتباط آن شهر با روستاها فقط روی نقشه نیست؛ مردم رفت‌وآمد می‌کنند و کالا و خدمات میان آن‌ها جریان دارد. این روستاها در حوزۀ نفوذ آن شهر قرار دارند.

پس حوزۀ نفوذ، محدودۀ جغرافیایی دریافت کالا و خدمات از یک سکونتگاه است؛ نه فقط زمین‌هایی که داخل مرز آن شهر یا روستا هستند.

گستردگی عملکردها مهم است. یک شهر کوچک ممکن است به چند روستای اطراف خدمات بدهد، اما شهری با خدمات متنوع و تخصصی می‌تواند مردم مناطق دورتری را هم جذب کند. مثلاً تهران برای برخی خدمات پیشرفتۀ پزشکی، حوزۀ نفوذی در سطح کشور دارد. البته این به معنای آن نیست که مردم سراسر کشور همۀ نیازهای روزمرۀ خود را از تهران تأمین می‌کنند؛ وسعت حوزۀ نفوذ را باید با توجه به نوع خدمت بررسی کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

آستانه؛ چند نفر متقاضی‌اند؟

آستانه؛ چند نفر متقاضی‌اند؟

فرض کن قرار است در یک شهر کوچک، مرکز آموزش زبان راه‌اندازی شود. فقط دانستن جمعیت شهر کافی نیست؛ باید دید چند نفر در شهر و روستاهای اطراف، متقاضی استفاده از این آموزش هستند.

آستانۀ جمعیتی نفوذ یعنی حداقل جمعیت یک منطقه که برای دریافت کالا، خدمات یا عملکردی از یک سکونتگاه تقاضا دارند. پس واژۀ کلیدی این مفهوم، حداقل جمعیت متقاضی است، نه همۀ کسانی که در منطقه زندگی می‌کنند.

در مثال مرکز زبان، ممکن است افراد زیادی در منطقه ساکن باشند، اما فقط بخشی از آن‌ها خواهان شرکت در کلاس باشند. برای شناخت آستانه، توجه ما به جمعیتی است که آن خدمت را می‌خواهند. هر وقت با این اصطلاح روبه‌رو شدی، از خودت بپرس: «حداقل چند نفر متقاضی این کالا یا خدمت‌اند؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

دامنه؛ تا چه فاصله‌ای؟

دامنه؛ تا چه فاصله‌ای؟

برای دریافت یک خدمت، مردم تا کجا می‌روند؟ پاسخ این پرسش ما را به دامنۀ نفوذ می‌رساند: بیشترین مسافتی که مردم منطقه برای دریافت کالا یا خدمات از یک سکونتگاه طی می‌کنند.

فرض کن ساکنان چند روستا برای استفاده از درمانگاه به یک شهر می‌روند. اگر دورترین مراجعان مسافت 3030 کیلومتر را طی کنند، دامنۀ نفوذ شهر برای این خدمت 3030 کیلومتر است؛ نه مجموع مسافت‌هایی که همۀ مراجعان طی کرده‌اند. دامنۀ نفوذ همین شهر برای خدمتی دیگر ممکن است متفاوت باشد.

حالا تفاوت دو مفهوم را روشن کنیم: آستانۀ جمعیتی می‌پرسد «حداقل چند نفر متقاضی‌اند؟» اما دامنۀ نفوذ می‌پرسد «مردم حداکثر چه مسافتی طی می‌کنند؟» پس برای تشخیص آن‌ها، به موضوع اندازه‌گیری توجه کن: جمعیت یا فاصله.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

مثال حل‌شده

شهر الف برای چند روستای اطراف، خدمات خرید روزانه و درمان عمومی فراهم می‌کند. شهر ب علاوه بر این خدمات، دانشگاه و بیمارستان تخصصی دارد و مردم شهرهای دورتر هم به آن مراجعه می‌کنند. کدام شهر در خدمات توصیف‌شده حوزۀ نفوذ گسترده‌تری دارد؟ آیا می‌توان رتبۀ دقیق آن را هم تعیین کرد؟

  1. ابتدا عملکردها را مقایسه می‌کنیم: شهر ب علاوه بر خدمات عمومی، خدمات دانشگاهی و درمان تخصصی هم دارد.

  2. سپس محدودۀ مراجعه‌کنندگان را بررسی می‌کنیم: شهر الف به چند روستای پیرامون خدمت می‌دهد، اما شهر ب از شهرهای دورتر هم مراجعه‌کننده دارد.

  3. نتیجه می‌گیریم که حوزۀ نفوذ شهر ب در خدمات توصیف‌شده گسترده‌تر است؛ ملاک، محدودۀ ارتباط خدماتی است، نه فقط اندازۀ ظاهری شهر.

  4. برای تعیین رتبۀ دقیق شهر ب، باید جمعیت آن و معیارهای طبقه‌بندی مطالعه را هم بدانیم؛ وجود دانشگاه به‌تنهایی نام یک رتبۀ مشخص را تعیین نمی‌کند.

جواب: شهر ب در خدمات توصیف‌شده حوزۀ نفوذ گسترده‌تری دارد، زیرا خدمات متنوع‌تری ارائه می‌کند و از محدودۀ وسیع‌تری مراجعه‌کننده می‌پذیرد؛ بااین‌حال، برای تعیین رتبۀ دقیق آن به معیارهای طبقه‌بندی و اطلاعات جمعیتی نیاز داریم.

نکات مهم

  • در سلسله‌مراتب سکونتگاه‌ها، رتبه‌بندی بر پایۀ جمعیت و عملکرد انجام می‌شود و معیارهای آن با هدف مطالعه و مکان تغییر می‌کند.
  • حوزۀ نفوذ، محدودۀ دریافت کالا و خدمات از یک سکونتگاه است و سکونتگاه‌های دارای عملکردهای گسترده‌تر معمولاً حوزۀ نفوذ وسیع‌تری دارند.
  • آستانۀ جمعیتی نفوذ به حداقل جمعیت متقاضی مربوط است، اما دامنۀ نفوذ بیشترین مسافت طی‌شده برای دریافت کالا یا خدمات را نشان می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۹ تا ۱۰ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

حوزۀ نفوذ سکونتگاه

در این درس یاد می‌گیری حوزۀ نفوذ سکونتگاه و دو جنبۀ جمعیتی و مسافتی آن را توضیح بدهی و روند جهانی شهرنشینی و تفاوت سطح آن در نواحی مختلف را بشناسی.

پیش از شروع

چرا برای خرید نان معمولاً نزدیک خانه می‌مانیم، اما برای دریافت یک خدمت پزشکی تخصصی ممکن است به شهری دور سفر کنیم؟

کالاها و خدمات مختلف، مردم را از فاصله‌های متفاوتی به سوی یک سکونتگاه می‌کشانند. به همین دلیل، محدودۀ ارتباط و خدمات‌رسانی یک شهر همیشه به مرزهای خود آن شهر محدود نمی‌شود.

شهر تا کجا خدمات می‌دهد؟

شهر تا کجا خدمات می‌دهد؟

فرض کن در روستایی زندگی می‌کنی و برای خرید لوازم خانه یا مراجعه به درمانگاه، به شهر نزدیک روستا می‌روی. روستای تو بخشی از حوزۀ نفوذ آن شهر است؛ چون از آن کالا و خدمات می‌گیرد و میان این دو سکونتگاه رفت‌وآمد برقرار است.

پس حوزۀ نفوذ فقط زمین‌های داخل شهر یا مرز اداری آن نیست؛ محدوده‌ای است که با دریافت کالا و خدمات به آن سکونتگاه پیوند دارد.

وسعت این محدوده به عملکرد سکونتگاه بستگی دارد. یک شهر کوچک ممکن است به چند روستای اطراف خدمات بدهد؛ اما شهری مانند تهران برای بعضی خدمات پیشرفتۀ پزشکی، از نقاط مختلف کشور مراجعه‌کننده دارد. بنابراین حوزۀ نفوذ یک شهر برای همۀ خدماتش لزوماً یکسان نیست: ممکن است مردم برای خرید روزمره از اطراف نزدیک و برای درمان تخصصی از فاصله‌های دور به آن مراجعه کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

چند نفر و از چه فاصله‌ای؟

چند نفر و از چه فاصله‌ای؟

فرض کن قرار است یک مرکز درمانی در شهری راه‌اندازی شود. برای بررسی حوزۀ نفوذ آن، دو پرسش متفاوت داریم:

  • چند نفر متقاضی خدمات آن هستند؟ «آستانۀ جمعیتی نفوذ» یعنی حداقل جمعیت یک منطقه که متقاضی کالا، خدمات یا عملکردی از یک سکونتگاه‌اند. پس این مفهوم به جمعیت متقاضی مربوط است، نه لزوماً کل جمعیت شهر.
  • مردم از چه فاصله‌ای به آن مراجعه می‌کنند؟ «دامنۀ نفوذ» یعنی بیشترین مسافتی که مردم منطقه برای دریافت کالا یا خدمات از آن سکونتگاه طی می‌کنند. پس این مفهوم به مسافت مربوط است، نه تعداد مراجعه‌کنندگان.

مثلاً برای بررسی خدمات درمانی یک شهر، هم حداقل جمعیت متقاضی آن خدمات را در نظر می‌گیریم، هم دورترین مسافتی را که مردم برای دریافتشان می‌پیمایند.

برای به‌خاطر سپردن تفاوتشان، دو پرسش کوتاه بساز: آستانه: چند نفر؟ دامنه: چه مسافتی؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

جهان شهری‌تر می‌شود

جهان شهری‌تر می‌شود

اگر جمعیت یک شهر بیشتر شود، آیا حتماً شهرنشینی هم افزایش یافته است؟ برای پاسخ، باید ببینیم سهم شهرنشینان از کل جمعیت بیشتر شده است یا نه؛ افزایش تعداد شهرنشینان به‌تنهایی کافی نیست.

مثلاً کشوری را تصور کن که هم جمعیت شهرهایش و هم جمعیت روستاهایش دو برابر شده است. در این حالت، تعداد شهرنشینان بیشتر شده، اما سهم آن‌ها از کل جمعیت تغییری نکرده است.

حالا روند جهان را ببین: در سال 19501950 میلادی، فقط 3030 درصد جمعیت جهان در شهرها زندگی می‌کردند؛ در سال 20232023 این سهم به 5757 درصد رسید. یعنی در گذشته بیشتر مردم جهان روستانشین بودند، اما امروزه شهرنشینان بیشتر از روستانشینان‌اند.

پیش‌بینی می‌شود سهم جمعیت شهری جهان تا سال 20502050 به حدود 6666 درصد برسد. یادت باشد این مقدار، پیش‌بینی آینده است، نه آمار ثبت‌شدۀ امروز.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

شهرنشینی در همه‌جا یکسان نیست

شهرنشینی در همه‌جا یکسان نیست

آیا کشوری که شهرنشینان بیشتری دارد، حتماً سطح شهرنشینی بالاتری هم دارد؟ نه لزوماً! برای مقایسه، باید ببینیم چه سهمی از کل جمعیت هر کشور در شهرها زندگی می‌کنند، نه اینکه فقط تعداد شهرنشینان را بشماریم.

مثلاً دو مدرسه را در نظر بگیر: ممکن است مدرسۀ بزرگ‌تر کتاب‌خوان‌های بیشتری داشته باشد، اما در مدرسۀ کوچک‌تر سهم بیشتری از دانش‌آموزان کتاب‌خوان باشند. مقایسۀ سطح شهرنشینی هم به همین دقت نیاز دارد.

در مقایسۀ کلی نواحی جهان، سطح شهرنشینی در آمریکای شمالی، اروپا، استرالیا و آمریکای جنوبی بالاتر از آسیا و آفریقاست؛ البته این به معنای یکسان بودن همۀ کشورهای هر ناحیه نیست. میزان افزایش شهرنشینی نیز در همه‌جا یکسان نیست. پس هنگام خواندن نقشۀ شهرنشینی، به راهنمای درصدها نگاه کن؛ جمعیت بیشتر یک کشور، به‌تنهایی نشانۀ سطح شهرنشینی بالاتر نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

مثال حل‌شده

شهر الف برای خریدهای روزانه به چند روستای نزدیک خدمات می‌دهد، اما شهر ب برای درمان تخصصی از شهرها و روستاهای دور هم مراجعه‌کننده دارد. حوزۀ نفوذ کدام‌یک در عملکرد گفته‌شده گسترده‌تر است و چرا؟

  1. ابتدا عملکرد مورد بررسی را مشخص می‌کنیم: خریدهای روزانه در شهر الف و درمان تخصصی در شهر ب.

  2. به محدودۀ محل زندگی مراجعه‌کنندگان توجه می‌کنیم: مراجعان شهر الف از چند روستای نزدیک و مراجعان شهر ب از شهرها و روستاهای دور نیز می‌آیند.

  3. پس محدودۀ جغرافیایی دریافت خدمات تخصصی از شهر ب وسیع‌تر است و حوزۀ نفوذ آن در این عملکرد گسترده‌تر محسوب می‌شود.

  4. این نتیجه را به همۀ خدمات دو شهر تعمیم نمی‌دهیم؛ برای مقایسۀ هر عملکرد باید محدودۀ مراجعه‌کنندگان همان عملکرد را بررسی کنیم.

جواب: خدمات تخصصی شهر ب حوزۀ نفوذ گسترده‌تری دارد؛ زیرا مراجعه‌کنندگان آن از محدودۀ جغرافیایی وسیع‌تری می‌آیند، نه صرفاً به این دلیل که تعدادشان بیشتر است.

نکات مهم

  • حوزۀ نفوذ، محدودۀ دریافت کالا و خدمات از یک سکونتگاه و ارتباط با آن است و با نوع عملکرد سکونتگاه تفاوت دارد.
  • آستانۀ جمعیتی نفوذ به حداقل جمعیت متقاضی و دامنۀ نفوذ به بیشترین مسافت طی‌شده برای دریافت کالا یا خدمات اشاره دارد.
  • امروزه بیشتر جمعیت جهان شهرنشین‌اند، اما سطح شهرنشینی در نواحی مختلف یکسان نیست و با سهم جمعیت شهری مقایسه می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۰ تا ۱۱ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

به سوی جهانی در حال شهری شدن

در این درس یاد می‌گیری شهرنشینی را از افزایش صرف جمعیت شهرها تشخیص بدهی، سطح و سرعت گسترش آن را در نواحی جهان مقایسه کنی و علت رشد شهرنشینی و تغییر پراکندگی شهرهای بسیار پرجمعیت را توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر جمعیت شهرهای یک کشور بیشتر شود، آیا حتماً شهرنشینی هم در آن کشور افزایش یافته است؟

نه لزوماً؛ باید ببینیم سهم جمعیت شهری در مقایسه با جمعیت روستایی چه تغییری کرده است. ممکن است جمعیت شهرها بیشتر شود، اما چون جمعیت روستاها هم افزایش یافته، سهم شهرنشینان تغییر نکند.

شهرنشینی؛ سهم، نه فقط تعداد

شهرنشینی؛ سهم، نه فقط تعداد

اگر جمعیت شهرهای یک کشور زیاد شود، آیا حتماً شهرنشینی هم افزایش یافته است؟ نه لزوماً! باید ببینیم جمعیت شهری در مقایسه با جمعیت روستایی چه تغییری کرده است؛ بیشتر شدن تعداد شهرنشینان به‌تنهایی کافی نیست.

برای روشن شدن موضوع، کشوری فرضی را تصور کن که ابتدا نیمی از مردمش در شهرها و نیم دیگر در روستاها زندگی می‌کنند. چند سال بعد، جمعیت شهری و روستایی هر دو دو برابر می‌شوند. شهرها پرجمعیت‌تر شده‌اند، اما سهم شهرنشینان همچنان نصف جمعیت کشور است؛ پس شهرنشینی افزایش نیافته است.

در مقیاس جهان، سهم شهرنشینان واقعاً بیشتر شده است: در سال 19501950 میلادی، حدود 30٪30٪ مردم جهان در شهرها زندگی می‌کردند؛ در سال 20232023 این سهم به 57٪57٪ رسید. یعنی امروزه بیش از نیمی از جمعیت جهان شهرنشین‌اند و تعدادشان از روستانشینان بیشتر است.

پس هنگام بررسی شهرنشینی بپرس: «سهم جمعیت شهری بیشتر شده یا فقط تعداد آن؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

سطح بالاتر یا رشد سریع‌تر؟

سطح بالاتر یا رشد سریع‌تر؟

دو دوچرخه‌سوار را تصور کن: یکی جلوتر است، اما دیگری تندتر رکاب می‌زند. جلوتر بودن با سریع‌تر حرکت کردن یکی نیست! در مقایسۀ شهرنشینی نواحی جهان هم باید همین تفاوت را ببینی.

سطح شهرنشینی یعنی چه سهمی از جمعیت یک ناحیه در شهرها زندگی می‌کنند. در سال 20232023، این سهم در آمریکای شمالی 8383 درصد و در اروپا 7575 درصد بود؛ اما در آسیا به 5353 درصد و در آفریقا به 4545 درصد می‌رسید. پس آسیا و آفریقا سطح شهرنشینی پایین‌تری داشتند.

سرعت گسترش شهرنشینی نشان می‌دهد شهرنشینی با چه آهنگی افزایش می‌یابد. طبق داده‌های کتاب، رشد سالیانۀ شهرنشینی در آسیا و آفریقا 1.51.5 درصد و در سایر نواحی 0.40.4 درصد است.

بنابراین، سطح پایین‌تر لزوماً به معنی رشد کندتر نیست؛ آسیا و آفریقا با وجود سهم کمتر جمعیت شهری، گسترش سریع‌تری را تجربه می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

چرا شهرها جمعیت جذب می‌کنند؟

چرا شهرها جمعیت جذب می‌کنند؟

تصور کن در شهری یک کارخانه راه‌اندازی می‌شود. کارخانه به کارگر نیاز دارد و فعالیت آن می‌تواند برای حمل‌ونقل، فروش و تعمیرات هم کار ایجاد کند. برای کسی که در روستا فرصت شغلی مناسبی ندارد، یافتن کار و دریافت دستمزد بیشتر می‌تواند انگیزۀ مهاجرت به شهر باشد.

در بسیاری از کشورهای آسیا و آفریقا، گسترش صنعت و خدمات و ورود به تجارت جهانی به رشد شهرنشینی کمک کرده است. خدمات فقط کار اداری نیست؛ فعالیت‌هایی مانند فروش، حمل‌ونقل و بانکداری را هم در بر می‌گیرد. ارتباط با بازارهای جهانی نیز می‌تواند این فعالیت‌ها و فرصت‌های شغلی را گسترش دهد.

پس زنجیرۀ اصلی را این‌طور به خاطر بسپار: رونق فعالیت‌های اقتصادی، ایجاد فرصت کار، جذب روستاییان و رشد شهرنشینی. البته این توضیح به معنای آن نیست که همۀ مهاجران حتماً شغل مناسب پیدا می‌کنند؛ صحبت از انگیزۀ مهاجرت و یکی از علت‌های مهم رشد شهرنشینی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

شهرهای میلیونی بیشتر می‌شوند

شهرهای میلیونی بیشتر می‌شوند

رشد شهرنشینی فقط به معنای بیشتر شدن سهم شهرنشینان نیست؛ تعداد شهرهای بسیار پرجمعیت هم افزایش یافته است. برای تصور بزرگی چنین شهری، فکر کن میلیون‌ها نفر هر روز به رفت‌وآمد، آب، مسکن و خدمات نیاز دارند.

کتاب برای نشان دادن این تغییر، چند مقطع زمانی را مقایسه می‌کند:

  • در سال 19501950 میلادی، لندن و نیویورک دو شهری بودند که بیش از 88 میلیون نفر جمعیت داشتند.
  • در سال 19901990 میلادی، تعداد شهرهای دارای بیش از 1010 میلیون نفر جمعیت به 1010 شهر رسیده بود.
  • در زمان گزارش کتاب، تعداد شهرهای دارای بیش از 1010 میلیون نفر جمعیت، 3434 شهر بوده است.

حواست به مرز جمعیتی باشد: عدد مربوط به سال نخست، برای شهرهای بالای 88 میلیون نفر است؛ اما دو آمار بعدی، هر دو شهرهای بالای 1010 میلیون نفر را می‌شمارند. پس مقایسۀ دو آمار آخر به‌روشنی نشان می‌دهد که تعداد شهرهای بسیار پرجمعیت بیشتر شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

جغرافیای شهرهای بزرگ تغییر می‌کند

جغرافیای شهرهای بزرگ تغییر می‌کند

اگر جای شهرهای بسیار پرجمعیت را روی دو نقشۀ جهان، یکی مربوط به چند دهه پیش و دیگری مربوط به امروز، علامت بزنیم، فقط تعداد علامت‌ها بیشتر نمی‌شود؛ پراکندگی آنها هم تغییر می‌کند.

در گذشته، شهرهای با بیش از 55 و 1010 میلیون نفر جمعیت، در نیمکرۀ شمالی و در آمریکای شمالی، اروپا و ژاپن قرار داشتند. اما امروزه رشد شهرهای میلیونی و پرجمعیت در آسیا، آمریکای لاتین و آفریقا نیز دیده می‌شود. پس این پدیده دیگر به نواحی قدیمی تمرکز خود محدود نیست.

برای درک تفاوت، جای شعبه‌های یک فروشگاه را تصور کن: افزایش شعبه‌ها در همان محله، با باز شدن شعبه در محله‌های تازه فرق دارد. دربارۀ شهرهای بزرگ هم باید بپرسیم: «فقط تعدادشان بیشتر شده یا در نواحی تازه‌ای هم گسترش یافته‌اند؟»

نکتۀ اصلی: تغییر الگوی مکانی یعنی تغییر در اینکه شهرهای بسیار پرجمعیت در کدام نواحی جهان قرار دارند؛ نه جابه‌جا شدن خود شهرها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون سهم شهرنشینان در آمریکای شمالی از آفریقا بیشتر است، شهرنشینی هم در آمریکای شمالی سریع‌تر گسترش می‌یابد.» آیا استدلال او درست است؟

  1. ابتدا دو مفهوم را جدا می‌کنیم: سطح شهرنشینی می‌گوید چه سهمی از جمعیت در شهرها زندگی می‌کند؛ سرعت گسترش، تغییر شهرنشینی در گذر زمان را نشان می‌دهد.

  2. طبق جدول درس، آمریکای شمالی از نظر سهم جمعیت شهری بالاتر از آفریقا قرار دارد؛ پس بخش اول گفته درست است.

  3. برای مقایسهٔ سرعت، باید به داده‌های رشد نگاه کنیم، نه فقط سهم کنونی جمعیت شهری؛ درس رشد شهرنشینی در آسیا و آفریقا را سریع‌تر معرفی می‌کند.

  4. بنابراین، از سطح بالاتر نمی‌توان سرعت بیشتر را نتیجه گرفت؛ ممکن است ناحیه‌ای سهم شهری کمتری داشته باشد، اما سریع‌تر شهرنشین شود.

جواب: این نتیجه‌گیری درست نیست؛ آمریکای شمالی سطح شهرنشینی بالاتری دارد، اما طبق درس، شهرنشینی در آفریقا سریع‌تر گسترش می‌یابد.

نکات مهم

  • شهرنشینی به افزایش سهم جمعیت شهری مربوط است، نه فقط بیشتر شدن تعداد ساکنان شهرها؛ امروزه بیشتر جمعیت جهان شهرنشین‌اند.
  • آسیا و آفریقا با وجود سطح پایین‌تر شهرنشینی، رشد سریع‌تری دارند و گسترش صنعت، خدمات و فرصت‌های شغلی در جذب روستاییان به شهرها نقش دارد.
  • شهرهای بسیار پرجمعیت هم بیشتر شده‌اند و هم پراکندگی آنها تغییر کرده است؛ آسیا، آمریکای لاتین و آفریقا نیز با رشد این شهرها روبه‌رو هستند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۱ تا ۱۲ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

افزایش شهرهای میلیونی

در این درس یاد می‌گیری سطح و سرعت رشد شهرنشینی را از هم تشخیص بدهی، افزایش و تغییر پراکندگی شهرهای میلیونی را توضیح بدهی و مفهوم مادرشهر، کلان‌شهر و حومه را بشناسی.

پیش از شروع

اگر شهرنشینی در آمریکای شمالی فراگیرتر از آسیاست، آیا می‌توان گفت شهرنشینی در آمریکای شمالی سریع‌تر هم گسترش پیدا می‌کند؟

نه؛ سهم جمعیت شهرنشین با سرعت افزایش شهرنشینی فرق دارد. آسیا و آفریقا با اینکه سهم شهرنشینی کمتری دارند، رشد سریع‌تری را تجربه می‌کنند؛ هم‌زمان، شهرهای بسیار پرجمعیت در این قاره‌ها بیشتر شده‌اند.

سطح بالاتر یا رشد سریع‌تر؟

سطح بالاتر یا رشد سریع‌تر؟

آیا جایی که شهرنشینی بیشتری دارد، حتماً سریع‌تر هم شهری می‌شود؟ نه؛ باید سطح شهرنشینی را از سرعت رشد شهرنشینی جدا کنیم.

سطح شهرنشینی یعنی چه سهمی از جمعیت یک ناحیه در شهرها زندگی می‌کنند. طبق جدول کتاب، در سال 20232023 این سهم در آمریکای شمالی 83%83\% و در آسیا 53%53\% بوده است؛ پس سطح شهرنشینی آمریکای شمالی بالاتر است.

اما سرعت رشد نشان می‌دهد شهرنشینی با چه آهنگی افزایش می‌یابد. براساس متن، رشد سالانۀ شهرنشینی در آسیا و آفریقا 1.5%1.5\% و در سایر نواحی 0.4%0.4\% است. بنابراین سطح پایین‌تر می‌تواند با رشد سریع‌تر همراه باشد؛ مثل دوچرخه‌سواری که عقب‌تر است، اما تندتر رکاب می‌زند!

چرا شهرنشینی در آسیا و آفریقا گسترش می‌یابد؟ ایجاد کارخانه‌ها، گسترش خدمات و ورود به تجارت جهانی، فرصت‌های شغلی شهری را بیشتر می‌کند. این فرصت‌ها روستاییان را برای یافتن کار و دستمزد بیشتر به شهرها جذب می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

شهرهای میلیونی بیشتر می‌شوند

شهرهای میلیونی بیشتر می‌شوند

فقط جمعیت شهرها بیشتر نشده است؛ تعداد شهرهایی که جمعیت میلیونی دارند هم افزایش یافته است. یعنی شهرهای بیشتری به گروه شهرهای پرجمعیت وارد شده‌اند.

برای دیدن این تغییر، دو زمان را مقایسه کن: طبق متن کتاب، در سال ۱۹۹۰ میلادی، ده شهرِ جهان بیش از ده میلیون نفر جمعیت داشتند؛ در زمان گزارش کتاب، تعداد این شهرها به سی‌وچهار شهر رسیده است. پس اینجا داریم تعداد شهرها را مقایسه می‌کنیم، نه مجموع جمعیت ساکنان آن‌ها را.

این تفاوت شبیه تفاوت «تعداد کلاس‌های پرجمعیت مدرسه» با «تعداد دانش‌آموزان آن کلاس‌ها» است. اگر تعداد کلاس‌های پرجمعیت بیشتر شود، نمی‌توانیم بدون اطلاعات بیشتر بگوییم مجموع دانش‌آموزان دقیقاً چقدر افزایش یافته است.

هنگام خواندن نمودار صفحۀ ۱۲ هم اول عنوان، راهنما و محور را بررسی کن: محور عمودی جمعیت را با واحد میلیون نفر نشان می‌دهد؛ بنابراین نباید هر عددی را خودبه‌خود تعداد شهرها بدانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

تغییر نقشۀ شهرهای پرجمعیت

تغییر نقشۀ شهرهای پرجمعیت

فرض کن روی نقشۀ جهان، جای شهرهای بسیار پرجمعیتِ گذشته و امروز را با دو رنگ علامت بزنی. آیا فقط تعداد علامت‌ها بیشتر می‌شود؟ نه؛ جاهایی که این شهرها در آن‌ها دیده می‌شوند نیز تغییر کرده است. این همان تغییر الگوی مکانی است؛ یعنی تغییر در پراکندگی پدیده‌ها روی زمین.

تا چند دهه پیش، شهرهای با بیش از 55 و 1010 میلیون نفر جمعیت در آمریکای شمالی، اروپا و ژاپن متمرکز بودند. امروزه رشد شهرهای میلیونی و پرجمعیت در آسیا، آمریکای لاتین و آفریقا نیز برجسته شده است. پس برای توصیف این تحول، گفتنِ «شهرهای پرجمعیت بیشتر شده‌اند» کافی نیست؛ باید بپرسیم: «کجاها؟»

مثلاً وقتی خبری از رشد یک شهر پرجمعیت در آفریقا می‌شنوی، می‌توانی آن را بخشی از این تغییر پراکندگی بدانی. البته این تغییر به معنی ناپدیدشدن شهرهای پرجمعیتِ نواحی قدیمی نیست؛ نواحی دیگری هم در این الگو برجسته شده‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

مادرشهر و کلان‌شهر

مادرشهر و کلان‌شهر

فرض کن مردم چند شهر اطراف برای کارهای مهم اداری، خریدهای عمده یا فعالیت‌های تجاری به یک شهر اصلی می‌روند. این رفت‌وآمدها نشانه‌ای از نقش برتر آن شهر در منطقه است.

مادرشهر یا متروپل، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهر یک ناحیه، استان یا کشور است. اهمیت آن می‌تواند به نقش حکومتی، مذهبی یا تجاری‌اش مربوط باشد؛ پس برای شناخت مادرشهر، فقط شمار جمعیت کافی نیست و باید جایگاه آن را هم بشناسیم.

اما کلان‌شهر در همه‌جا دقیقاً با یک معیار به کار نمی‌رود:

  • در کاربرد «مگاسیتی»، منظور شهری با بیش از 1010 میلیون نفر جمعیت است.
  • در ایران، طبق مصوبۀ شورای عالی معماری و شهرسازی، به مادرشهرهای دارای بیش از 11 میلیون نفر جمعیت، کلان‌شهر می‌گویند؛ مانند مشهد و اصفهان.

بنابراین، وقتی عنوان «کلان‌شهر» را می‌بینی، بپرس: معیار ایران مطرح است یا معیار مگاسیتی؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

حومه کجای شهر است؟

حومه کجای شهر است؟

فرض کن روی نقشۀ یک شهر، ابتدا مرکز آن را پیدا می‌کنی و بعد نگاهت را به اطراف شهر می‌بری. بخش‌های پیرامونی شهر، حومۀ شهر نام دارند. پس برای فهمیدن این واژه، به موقعیت مکانی توجه کن: حومه در پیرامون شهر است، نه در مرکز آن.

مثلاً اگر کسی بگوید «خانۀ ما در حومۀ شهر است»، منظورش این است که خانه‌اش در بخش‌های پیرامونی شهر قرار دارد. از این جمله به‌تنهایی نمی‌توان فهمید خانۀ او چقدر با مرکز فاصله دارد یا جمعیت محل زندگی‌اش چقدر است.

یادآوری ساده: هر وقت واژۀ «حومه» را دیدی، پیرامون شهر را روی نقشه در ذهن بیاور.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

مثال حل‌شده

در گزارشی آمده است: «با گسترش کارخانه‌ها و خدمات، روستاییان بیشتری برای کار به شهرهای یک ناحیه مهاجرت کرده‌اند و جمعیت شهری آن افزایش یافته است.» آیا از این گزارش می‌توان نتیجه گرفت که این ناحیه بالاترین سطح شهرنشینی جهان را دارد؟

  1. ابتدا ببینیم گزارش چه می‌گوید: فرصت‌های شغلی شهری بیشتر شده و مهاجرت به شهرها افزایش یافته است.

  2. این اطلاعات، علت افزایش جمعیت شهری را توضیح می‌دهد، نه سهم شهرنشینان از کل جمعیت ناحیه را.

  3. برای شناخت سطح شهرنشینی باید بدانیم چه سهمی از جمعیت آن ناحیه در شهرها زندگی می‌کنند.

  4. برای ادعای «بالاترین سطح» نیز به اطلاعات نواحی دیگر نیاز داریم؛ پس این گزارش به‌تنهایی برای چنین نتیجه‌ای کافی نیست.

جواب: خیر؛ گزارش، افزایش جمعیت شهری و یکی از علت‌های آن را نشان می‌دهد، اما برای اثبات بالاتربودن سطح شهرنشینی باید سهم جمعیت شهرنشین آن ناحیه را با نواحی دیگر مقایسه کنیم.

نکات مهم

  • سطح شهرنشینی، سهم جمعیت شهرنشین را نشان می‌دهد، اما سرعت رشد به افزایش شهرنشینی مربوط است؛ بنابراین سطح بالاتر الزاماً به معنای رشد سریع‌تر نیست.
  • شهرهای میلیونی هم از نظر تعداد افزایش یافته‌اند و هم الگوی پراکندگی‌شان تغییر کرده و رشد آن‌ها در آسیا، آمریکای لاتین و آفریقا برجسته شده است.
  • مادرشهر با نقش برترش شناخته می‌شود، معیار جمعیتی کلان‌شهر در ایران بیش از 11 میلیون نفر و برای مگاسیتی بیش از 1010 میلیون نفر است و حومه به بخش‌های پیرامونی شهر گفته می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۱۲ تا ۱۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

از مادرشهر تا زنجیرۀ کلان‌شهرها (مگالاپلیس)

در این درس یاد می‌گیری مادرشهر، کلان‌شهر، منطقۀ مادرشهری، جهان‌شهر و مگالاپلیس را از هم تشخیص بدهی و نقش گسترش حومه‌ها و مهاجرت روستا به شهر را در دگرگونی سکونتگاه‌ها توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر حومه‌ها و شهرک‌های اطراف دو شهر بزرگ آن‌قدر گسترش پیدا کنند که به هم برسند، آیا فقط یک شهر بزرگ‌تر ساخته می‌شود یا با پدیده‌ای تازه روبه‌رو هستیم؟

با پدیده‌ای به نام «مگالاپلیس» یا زنجیرۀ کلان‌شهرها روبه‌رو می‌شویم. در این پهنۀ شهری، چند مادرشهر از راه گسترش حومه‌ها و شهرک‌های پیرامونی به هم پیوند می‌خورند و رفت‌وآمد زیادی میان آنها جریان دارد.

مادرشهر و کلان‌شهر

مادرشهر و کلان‌شهر

آیا برای شناختن اهمیت یک شهر، فقط شمردن جمعیت آن کافی است؟ فرض کن مردم شهرهای اطراف برای کارهای اداری مهم یا فعالیت‌های تجاری به شهر اصلی ناحیه می‌روند. این رفت‌وآمد نشانه‌ای از نفوذ و اهمیت آن شهر است.

مادرشهر یا متروپل، بزرگ‌ترین و مهم‌ترین شهر یک ناحیه، استان یا کشور است. جایگاه حکومتی، مذهبی یا تجاری می‌تواند به آن برتری بدهد؛ بنابراین مادرشهر الزاماً پایتخت نیست.

اما هنگام دیدن واژۀ کلان‌شهر باید به تعریف توجه کنی:

  • در تعریف مگاسیتی، شهر باید بیش از 1010 میلیون نفر جمعیت داشته باشد.
  • در ایران، طبق مصوبۀ شورای عالی معماری و شهرسازی، به مادرشهرهای دارای بیش از 11 میلیون نفر جمعیت، کلان‌شهر گفته می‌شود؛ مانند مشهد و اصفهان.

پس اگر مادرشهری در ایران 22 میلیون نفر جمعیت داشته باشد، در کاربرد ایرانی کلان‌شهر است، اما به آستانۀ جمعیتی مگاسیتی نمی‌رسد. کلید تشخیص این است: مادرشهر را با جایگاهش بشناس؛ برای کلان‌شهر، تعریف جمعیتیِ موردنظر را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

از حومه تا منطقۀ مادرشهری

از حومه تا منطقۀ مادرشهری

تصور کن خانه‌ات در پیرامون یک شهر بزرگ است؛ اما برای کار، خرید یا رفتن به بیمارستان به شهر اصلی می‌روی. این رفت‌وآمد نشان می‌دهد محل زندگی تو با شهر اصلی پیوند دارد. به بخش‌های پیرامونی شهر حومه می‌گوییم. گسترش حمل‌ونقل و وسایل ارتباطی، همراه با افزایش شهرنشینی، به شکل‌گیری حومه‌ها کمک کرده است.

حومه‌ها یکسان نیستند: بعضی بیشتر محل سکونت‌اند، بعضی فعالیت صنعتی دارند و برخی فقیرنشین یا مرفه‌نشین‌اند. با افزایش جمعیت مادرشهر و گسترش حومه‌هایش، منطقۀ مادرشهری شکل می‌گیرد. در پیرامون بعضی مادرشهرها، شهرها و شهرک‌های اقماری هم پدید می‌آیند.

اما جهان‌شهر نامی برای این گسترش پیرامونی نیست؛ این عنوان به شهری گفته می‌شود که به دلیل نقش مهمش در اقتصاد و تجارت جهانی، نفوذی گسترده در جهان دارد. پس برای تشخیص منطقۀ مادرشهری، به گسترش شهر و حومه‌ها نگاه کن؛ برای تشخیص جهان‌شهر، به نقش و نفوذ جهانی آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

زنجیرۀ مادرشهرها

زنجیرۀ مادرشهرها

فرض کن در امتداد یک مسیر ارتباطی، دو مادرشهر قرار دارند. با گذشت زمان، هرکدام گسترش می‌یابند و حومه‌ها و شهرک‌های پیرامونشان بیشتر می‌شوند. اگر این گسترش آن‌قدر ادامه پیدا کند که حومه‌ها و شهرک‌های دو مادرشهر به هم پیوند بخورند، زنجیره‌ای شهری شکل می‌گیرد که مگالاپلیس نام دارد؛ به آن «منطقۀ اَبَرشهری» هم می‌گویند.

برای تصورش، چند لکۀ جدا روی کاغذ را در نظر بگیر که کم‌کم بزرگ می‌شوند تا لبه‌هایشان به هم برسد. در مگالاپلیس هم گسترش چند مادرشهر، در امتداد راه‌های ارتباطی و حمل‌ونقل، آنها را به یک زنجیره پیوند می‌دهد.

پس جمعیت بسیار زیادِ یک شهر، به‌تنهایی نشانۀ مگالاپلیس نیست. نکتۀ تعیین‌کننده، گسترش و پیوند دو یا چند مادرشهر است؛ نه فقط بزرگ‌تر شدن یک شهر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

چهره و کارکرد مگالاپلیس

چهره و کارکرد مگالاپلیس

اگر شب از بالا به یک مگالاپلیس نگاه کنی، چراغ‌های شهرها چه طرحی می‌سازند؟ گاهی مثل رشته‌ای روشن در امتداد راه‌ها کشیده می‌شوند و گاهی مانند مجموعه‌ای از خوشه‌های نور کنار هم قرار می‌گیرند.

شکل مگالاپلیس به چگونگی پیوند شهرها بستگی دارد. وقتی شهرها بیشتر در امتداد یک مسیر ارتباطی گسترش یابند، شکل خطی یا کریدوری پدید می‌آید؛ مانند بوستون تا واشنگتن در آمریکا. برخی مگالاپلیس‌ها نیز آرایش خوشه‌ای یا کهکشانی دارند؛ مانند سئول ـ اینچون در کرۀ جنوبی. پس همۀ مگالاپلیس‌ها یک شکل ندارند.

اما مگالاپلیس فقط طرحی روی نقشه نیست؛ جمعیت شهری، مؤسسات مالی و پولی و صنایع دانش‌بنیان در آن تمرکز دارند. میان مادرشهرهای هم‌جوار نیز رفت‌وآمد زمینی و هوایی فراوان است. مثلاً ممکن است فردی در یک مادرشهر زندگی کند و برای جلسۀ کاری به مادرشهر هم‌جوار برود؛ این رفت‌وآمد، نمونه‌ای از ارتباط پررنگ میان بخش‌های این پهنۀ شهری است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

چرا روستاییان به شهر می‌روند؟

چرا روستاییان به شهر می‌روند؟

تصور کن خانواده‌ای روستایی با کم‌آبی و کاهش محصول روبه‌رو شده و هم‌زمان شنیده است که در شهر فرصت‌های شغلی بیشتری وجود دارد. در تصمیم این خانواده، دو دسته عامل اثر می‌گذارند:

  • عوامل دافعه، ماندن در روستا را دشوار می‌کنند؛ مثل خشکسالی، فرسایش خاک، کمبود زمین، درآمد کم و کمبود خدمات آموزشی و بهداشتی. جایگزین شدن نیروی انسانی با ماشین‌آلات نیز ممکن است نیاز به کارگر را کاهش دهد.
  • عوامل جاذبه، زندگی در شهر را جذاب‌تر نشان می‌دهند؛ مانند فرصت کار، دستمزد بیشتر و دسترسی به دانشگاه، بیمارستان و امکانات تفریحی.

پس برای توضیح مهاجرت، هم بپرس «چه چیزی فرد را از روستا دور می‌کند؟» و هم «چه چیزی او را به شهر جذب می‌کند؟» البته جاذبۀ شهر به معنای تضمین شغل و رفاه برای هر مهاجر نیست.

مهاجرت روستا به شهر یکی از عوامل مهم کاهش سهم روستانشینی و افزایش سهم شهرنشینی است؛ اما این روند به معنای خالی شدن همۀ روستاها نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

مثال حل‌شده

در یک ناحیه، چند مادرشهر در امتداد یک مسیر حمل‌ونقل گسترش یافته‌اند. اکنون حومه‌ها و شهرک‌های پیرامون آنها به یکدیگر پیوند خورده‌اند و رفت‌وآمد میان شهرها فراوان است. این ناحیه منطقۀ مادرشهری است یا مگالاپلیس؟ شکل آن را نیز مشخص کن.

  1. ابتدا تعداد هسته‌های اصلی را بررسی می‌کنیم: مسئله از چند مادرشهر سخن می‌گوید، نه فقط یک مادرشهر و پیرامون آن.

  2. سپس نوع ارتباط را می‌سنجیم: حومه‌ها و شهرک‌های مادرشهرهای مختلف به یکدیگر پیوند خورده‌اند؛ پس با زنجیره‌ای از مادرشهرها روبه‌رو هستیم.

  3. بنابراین عنوان مناسب برای کل این ناحیه، مگالاپلیس است؛ فراوانی رفت‌وآمد نیز از ویژگی‌های آن به شمار می‌رود.

  4. چون این پیوند در امتداد یک مسیر حمل‌ونقل شکل گرفته است، شکل مگالاپلیس را خطی و کریدوری می‌دانیم.

جواب: این ناحیه مگالاپلیس است، چون چند مادرشهر از طریق حومه‌ها و شهرک‌های پیرامونی به یکدیگر پیوند خورده‌اند؛ شکل آن خطی و کریدوری است.

نکات مهم

  • مادرشهر با اهمیت و نفوذ ناحیه‌ای شناخته می‌شود؛ عنوان کلان‌شهر در ایران برای مادرشهرهای بیش از 11 میلیون نفر و مگاسیتی برای شهرهای بیش از 1010 میلیون نفر به کار می‌رود، اما جهان‌شهر با نقش جهانی‌اش در اقتصاد و تجارت شناخته می‌شود.
  • گسترش حومه‌ها منطقۀ مادرشهری را شکل می‌دهد و پیوند چند مادرشهر از راه حومه‌ها و شهرک‌هایشان، مگالاپلیسی با تمرکز جمعیت، فعالیت اقتصادی و رفت‌وآمد پدید می‌آورد.
  • دافعه‌های روستایی و جاذبه‌های شهری در مهاجرت روستا به شهر نقش دارند و این مهاجرت به کاهش سهم روستانشینی و افزایش شهرنشینی کمک می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۱۶ تا ۱۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تغییر در روستانشینی و سکونتگاه‌های روستایی

در این درس یاد می‌گیری علت‌ها و الگوهای مهاجرت روستا به شهر را توضیح دهی، تغییرات چهره و فعالیت روستاها و روابط متقابل شهر و روستا را بشناسی و راه‌های افزایش جمعیت شهری در ایران را از هم تشخیص دهی.

پیش از شروع

آیا ممکن است جمعیت شهری بیشتر شود، بی‌آنکه کسی از روستا به شهر مهاجرت کرده باشد؟

بله؛ افزایش جمعیت شهری فقط نتیجهٔ مهاجرت نیست. بیشتر شدن تولدها نسبت به مرگ‌ومیر در شهرها، شهر اعلام شدن برخی روستاها و پیوستن روستاها به بافت شهر نیز جمعیت شهری را افزایش می‌دهد.

چرا روستا را ترک می‌کنند؟

چرا روستا را ترک می‌کنند؟

تصور کن جوانی در روستا کار ثابتی پیدا نمی‌کند و برای ادامهٔ تحصیل هم باید راه زیادی برود. در شهر نزدیک، فرصت‌های شغلی و مراکز آموزشی بیشتری وجود دارد. چه چیزهایی او را به مهاجرت ترغیب می‌کنند؟

برای فهم این تصمیم، دو سوی ماجرا را ببین:

  • دافعهٔ روستا: دشواری‌هایی در مبدأ که فرد را به ترک محل زندگی ترغیب می‌کنند؛ مانند کمبود شغل، درآمد کم، خشکسالی یا کمبود خدمات بهداشتی.
  • جاذبهٔ شهر: امکانات و فرصت‌هایی در مقصد که فرد را به سوی خود می‌کشند؛ مانند دستمزد بیشتر، کارخانه‌ها، دانشگاه‌ها و بیمارستان‌ها.

پس «نبود فرصت شغلی در روستا» دافعه است، اما «وجود فرصت شغلی در شهر» جاذبه است؛ هر دو به کار مربوط‌اند، ولی از دو جای متفاوت اثر می‌گذارند. مهاجرت می‌تواند حاصل ترکیب این فشار و کشش باشد و به کاهش روستانشینی و افزایش شهرنشینی کمک کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

دو مسیر متفاوت شهرنشینی

دو مسیر متفاوت شهرنشینی

آیا هر مهاجرت روستا به شهر، با گسترش فرصت‌های شغلی در شهر همراه است؟ سرعت مهاجرت و نسبت آن با رشد صنعت در همه‌جا یکسان نبوده است.

در کشورهای صنعتی اروپا و آمریکای شمالی، توسعهٔ کارخانه‌ها زمینهٔ مهاجرت روستاییان را فراهم کرد. این مهاجرت طی ده‌ها سال، تدریجی و همگام با صنعتی‌شدن پیش رفت؛ یعنی رشد صنعت و مهاجرت به شهر همراه یکدیگر بودند.

اما در بسیاری از کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین، مهاجرت روستاییان و رشد شهرنشینی در زمانی کوتاه‌تر و سریع‌تر از رشد صنعت رخ داد. شهرها برای پذیرش این جمعیت، امکانات و تسهیلات کافی نداشتند و مشکلاتی برای شهر و روستا پدید آمد.

برای تصور تفاوت، مدرسه‌ای را در نظر بگیر که شمار دانش‌آموزانش همراه با افزایش کلاس‌ها بیشتر می‌شود؛ حالا آن را با مدرسه‌ای مقایسه کن که دانش‌آموزانش خیلی سریع‌تر از ظرفیت کلاس‌ها افزایش می‌یابند. نکتهٔ اصلی، هماهنگی یا ناهماهنگی سرعت تغییرات است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

تغییر چهره و کار روستا

تغییر چهره و کار روستا

تصور کن پس از چند سال به روستایی برمی‌گردی: راه آن آسفالت شده، خانه‌های تازه ساخته‌اند و بعضی خانواده‌ها به گردشگران اتاق اجاره می‌دهند. آیا همهٔ این تغییرها از یک نوع‌اند؟

با گسترش شهرگرایی، شیوه‌های زندگی، رفتارها و ارزش‌های شهری میان روستاییان رواج پیدا می‌کند؛ حتی اگر به شهر مهاجرت نکنند. تغییرهای روستا را می‌توان از دو جنبه دید:

  • تغییر کالبدی: دگرگونی چهره، ساختمان‌ها و تجهیزات روستا؛ مثل راه‌سازی، برق‌رسانی و استفاده از مصالح جدید در خانه‌ها.
  • تغییر عملکردی: دگرگونی نقش و فعالیت‌های روستا؛ مثلاً گردشگری، صیادی یا صنایع کوچک و خانگی در کنار زراعت یا به‌جای آن اهمیت پیدا می‌کند.

در مثال ما، آسفالت‌شدن راه تغییر کالبدی است؛ اما گسترش پذیرایی از گردشگران، تغییر عملکردی به شمار می‌آید. البته این تحولات در همهٔ روستاها به یک اندازه نیست و پیدایش فعالیت تازه هم لزوماً به معنی کنار گذاشتن کشاورزی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

وابستگی دوطرفه، مبادلهٔ نابرابر

وابستگی دوطرفه، مبادلهٔ نابرابر

نان سفرهٔ یک خانوادهٔ شهری و تراکتور یک کشاورز را تصور کن؛ هرکدام نشانی از ارتباط شهر و روستا دارند. شهر و روستا به یکدیگر وابسته‌اند و میان آن‌ها کالا، نیروی کار و خدمات جابه‌جا می‌شود.

روستا برای شهر محصولات کشاورزی، مواد اولیه، صنایع دستی، نیروی کار و خدمات فراغتی فراهم می‌کند؛ مثلاً شهرنشینان برای تفریح به روستا می‌روند. در مقابل، شهر کالاهای کارخانه‌ای، نیروی متخصص و خدمات آموزشی، درمانی، مالی و فناوری اطلاعات را در اختیار روستا می‌گذارد.

اما دوطرفه بودن رابطه، به معنای برابر بودن مبادله نیست. مثلاً اگر سهم روستایی از درآمد محصول کم باشد، ولی سود اصلیِ فرآوری و فروش آن در شهر جمع شود، این رابطه می‌تواند به انباشت سرمایه و تمرکز فعالیت‌های اقتصادی در شهر کمک کند.

پس برای شناخت رابطهٔ شهر و روستا، فقط نپرس «چه چیزی جابه‌جا می‌شود؟»؛ بپرس «سود و سرمایه بیشتر کجا جمع می‌شود؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

شهرنشینی در ایران

شهرنشینی در ایران

آیا افزایش جمعیت شهری همیشه یعنی روستاییان به شهر مهاجرت کرده‌اند؟ نه! در ایران، جمعیت شهری از چهار راه افزایش یافته است:

  • افزایش طبیعی: تعداد تولدها در شهر از مرگ‌ومیر بیشتر باشد.
  • مهاجرت: روستاییان برای زندگی به شهر بیایند.
  • شهر شدن روستا: یک روستا با رسیدن به شرایط لازم و موافقت وزارت کشور، شهر اعلام شود.
  • ادغام روستا در شهر: شهر گسترش یابد و روستای اطراف در بافت آن قرار بگیرد.

مثلاً ممکن است خانواده‌ای همچنان در خانهٔ قبلی خود زندگی کند، اما چون روستایش شهر اعلام شده، از آن پس جزو جمعیت شهری به شمار بیاید؛ پس جابه‌جایی رخ نداده است!

در ایران تا سال 13351335، مهاجرت روستایی آهنگ کندی داشت؛ این دوره را شهرنشینی کند می‌نامند. از آن سال، دورهٔ شهرنشینی سریع آغاز شد. یکی از علت‌های مهم این شتاب، تمرکز سرمایه‌گذاری دولت در شهرها بود: دولت با درآمد نفت، کارخانه‌ها، تجهیزات و زیرساخت‌های بیشتری در شهرها ایجاد کرد و جاذبهٔ آن‌ها افزایش یافت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

مثال حل‌شده

شهری گسترش می‌یابد و روستای مجاور در بافت آن ادغام می‌شود. ساکنان روستا همچنان در خانه‌های قبلی خود زندگی می‌کنند، اما اکنون جزو جمعیت شهری محسوب می‌شوند. آیا این افزایش جمعیت شهری را باید نتیجهٔ مهاجرت دانست؟ دلیل بیاور.

  1. ابتدا جابه‌جایی افراد را بررسی می‌کنیم: در این موقعیت، ساکنان محل زندگی خود را عوض نکرده‌اند.

  2. سپس تغییر سکونتگاه را مشخص می‌کنیم: شهر گسترش یافته و روستا در بافت آن ادغام شده است.

  3. پس علت افزایش جمعیت شهری، ادغام روستا در شهر است، نه مهاجرت؛ افزایش جمعیت شهری همیشه به معنای ورود مهاجران نیست.

جواب: خیر؛ با ادغام روستا در بافت شهر، ساکنان آن جزو جمعیت شهری شمرده می‌شوند، بی‌آنکه لزوماً مهاجرت کرده باشند.

نکات مهم

  • مهاجرت روستا به شهر از دافعه‌های روستا و جاذبه‌های شهر تأثیر می‌گیرد؛ در کشورهای صنعتی اروپا و آمریکای شمالی تدریجی و همگام با صنعتی‌شدن بود، اما در بسیاری از کشورهای آسیایی، آفریقایی و آمریکای لاتین سریع‌تر از رشد صنعتی پیش رفت.
  • شهرگرایی می‌تواند چهره و فعالیت‌های روستا را تغییر دهد و با وجود وابستگی متقابل شهر و روستا، مبادلهٔ نابرابر می‌تواند سرمایه و فعالیت‌های اقتصادی را در شهر متمرکز کند.
  • جمعیت شهری ایران از راه افزایش طبیعی، مهاجرت، شهر شدن روستاها و ادغام روستاها در شهر افزایش یافته و تمرکز سرمایه‌گذاری‌های متکی به نفت در شهرها به شتاب این روند کمک کرده است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۹ · صفحهٔ ۱۹ تا ۲۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تغییرات جمعیت شهری و روستایی در ایران

در این درس یاد می‌گیری راه‌های افزایش جمعیت شهری ایران را از هم تشخیص بدهی، علت‌های شتاب گرفتن شهرنشینی را توضیح بدهی و روند افزایش تعداد شهرها و گسترش کلان‌شهرها را با شواهد کتاب بررسی کنی.

پیش از شروع

آیا ممکن است جمعیت شهری ایران بیشتر شود، بی‌آنکه کسی به شهر مهاجرت کند یا نوزادی در شهر به دنیا بیاید؟

بله؛ گاهی یک روستای پرجمعیت رسماً شهر شناخته می‌شود و ساکنانش جزو جمعیت شهری به حساب می‌آیند. گاهی هم شهر گسترش پیدا می‌کند و روستاهای اطراف را در بافت خود جای می‌دهد؛ پس افزایش جمعیت شهری فقط نتیجهٔ تولد و مهاجرت نیست.

چهار راه افزایش جمعیت شهری

چهار راه افزایش جمعیت شهری

آیا ممکن است جمعیت شهری بیشتر شود، بدون اینکه کسی مهاجرت کند یا نوزادی به دنیا بیاید؟ بله! گاهی ساکنان همان‌جا می‌مانند، اما محل زندگی‌شان شهر محسوب می‌شود. برای فهمیدن تغییر جمعیت شهری، باید چهار راه را از هم جدا کنیم:

  • افزایش طبیعی جمعیت: تعداد تولدها در شهر از تعداد مرگ‌ها بیشتر می‌شود؛ بنابراین جمعیت شهر افزایش می‌یابد.
  • مهاجرت روستاییان به شهر: افراد محل زندگی خود را از روستا به شهر تغییر می‌دهند و به جمعیت شهری اضافه می‌شوند.
  • تبدیل روستا به شهر: روستایی با رسیدن به شرایط لازم و موافقت وزارت کشور، شهر اعلام می‌شود و شهرداری پیدا می‌کند. حالا ساکنان آن جزو جمعیت شهری به شمار می‌آیند.
  • ادغام روستا در بافت شهری: با گسترش شهر، روستای نزدیک آن در بافت شهر قرار می‌گیرد و بخشی از آن می‌شود.

مثلاً اگر روستایی کنار یک شهر، در جریان گسترش آن به محله‌ای از شهر تبدیل شود، لازم نیست ساکنانش جابه‌جا شوند تا جزو جمعیت شهری حساب شوند. پس افزایش جمعیت شهری همیشه به معنی مهاجرت نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

از شهرنشینی کند به سریع

از شهرنشینی کند به سریع

چرا در یک دوره، شهرها سریع‌تر از گذشته جمعیت جذب کردند؟ برای پاسخ، به تغییر محل تمرکز فرصت‌های کار و امکانات توجه کن.

تا سال 13351335، مهاجرت روستاییان به شهرها آهسته بود و کشاورزی بخش عمدهٔ تولیدات داخلی را تشکیل می‌داد. به این دوره، شهرنشینی کند می‌گویند؛ یعنی مهاجرت جریان داشت، اما سرعتش کم بود، نه اینکه اصلاً وجود نداشت.

از سال 13351335، دورهٔ شهرنشینی سریع آغاز شد. یکی از علت‌های مهم این تغییر، شیوهٔ مصرف درآمد نفت بود: درآمد فروش نفت در اختیار دولت قرار می‌گرفت و دولت‌ها بیشتر سرمایه‌گذاری‌ها، کارخانه‌ها و زیرساخت‌ها را در شهرها متمرکز می‌کردند.

مثلاً وقتی کارخانه‌ای در شهر ساخته می‌شود، فرصت‌های شغلی تازه‌ای پدید می‌آید. برای یک خانوادهٔ روستایی، امکان یافتن کار و دسترسی به امکانات می‌تواند شهر را جذاب‌تر کند. پس زنجیره را این‌طور ببین: تمرکز سرمایه‌گذاری در شهرها ← افزایش جاذبهٔ شهرها ← شتاب گرفتن شهرنشینی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

اصلاحات ارضی و مهاجرت

اصلاحات ارضی و مهاجرت

اگر کشاورزی صاحب زمین شود، آیا حتماً درآمد و زندگی‌اش بهتر می‌شود؟ برای پاسخ، باید ببینیم علاوه بر زمین، چه پشتیبانی‌هایی در اختیار دارد.

از سال 13411341، اصلاحات ارضی در روستاهای ایران آغاز شد؛ یعنی قوانین مالکیت تغییر کرد و زمین‌ها دوباره تقسیم شدند. در سه مرحله، زمین از مالکان بزرگ گرفته شد و به دهقانان خرده‌پا واگذار شد. هدف، تغییر مالکیت به نفع کشاورزان بود؛ اما نتیجه با این هدف یکسان نشد.

طبق توضیح کتاب، تقسیم نادرست زمین و حمایت نکردن دولت از کشاورزان، همراه با توجه به صنایع مونتاژ و واردات کالا، به کشاورزی آسیب زد. برای درک موضوع، کشاورزی را تصور کن که زمین دارد، اما برای تهیهٔ بذر و ابزار، پشتوانهٔ کافی ندارد؛ مالکیت زمین به‌تنهایی مشکل او را حل نمی‌کند.

پس زنجیرهٔ اصلی را این‌طور به خاطر بسپار: شیوهٔ نامناسب اجرا و نبود حمایت ← آسیب به کشاورزی و بهتر نشدن وضع روستاییان ← شدت گرفتن مهاجرت به شهرها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

تهران؛ مادرشهر ملی

تهران؛ مادرشهر ملی

چرا تهران در میان شهرهای ایران جایگاه ویژه‌ای پیدا کرد؟ مردم از نقاط مختلف کشور به تهران مهاجرت کردند و جمعیت آن پیوسته بیشتر شد. به‌تدریج، فاصلهٔ جمعیتی تهران با دیگر شهرها چنان زیاد شد که تهران به مادرشهر ملی تبدیل شد؛ یعنی شهری که از نظر جمعیت، در مقیاس کشور جایگاهی بسیار برجسته دارد.

برای تصور این فاصله، دو صف را در نظر بگیر: صف اول فقط کمی بلندتر از صف دوم نیست، بلکه بیش از دو برابر آن جمعیت دارد! طبق توضیح کتاب، جمعیت تهران بیش از دو برابر جمعیت مشهد، دومین شهر پرجمعیت ایران، بوده است.

پس نکته فقط «پرجمعیت بودن تهران» نیست؛ فاصلهٔ بسیار زیاد آن با شهر بعدی هم اهمیت دارد. در این روند، مهاجرت گسترده از سراسر کشور نقش مهمی داشته است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

ادامهٔ دگرگونی سکونتگاه‌ها

ادامهٔ دگرگونی سکونتگاه‌ها

پس از انقلاب اسلامی، مهاجرت از روستاها به شهرها و از شهرهای کوچک به شهرهای بزرگ ادامه پیدا کرد؛ اما تغییر سکونتگاه‌ها فقط به جابه‌جایی مردم محدود نبود. بعضی روستاهای پرجمعیت به شهر تبدیل شدند و بعضی دیگر در بافت شهرهای همجوار ادغام شدند. برخی آبادی‌ها هم خالی از سکنه شدند.

برای تصور ادغام، روستایی نزدیک یک شهر را در نظر بگیر: با گسترش ساختمان‌ها و خیابان‌های شهر، روستا در بافت آن قرار می‌گیرد و بخشی از شهر می‌شود.

در همین دوره، علاوه بر تهران، هفت شهر دیگر با جمعیتی بیش از یک میلیون نفر به کلان‌شهر تبدیل شدند. در اطراف تهران نیز شهرهای بزرگ و کوچک و شهرک‌های اقماری گسترش یافتند؛ در نتیجه، تهران به یک منطقهٔ کلان‌شهری بزرگ تبدیل شد. پس این منطقه را نباید فقط خودِ شهر تهران دانست؛ سکونتگاه‌های پیرامون آن نیز در این گسترش نقش دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

مثال حل‌شده

طبق جدول کتاب، ایران در سال 13351335 دارای 201201 شهر و در سال 13951395 دارای 12451245 شهر بوده است؛ تعداد شهرها در پایان این دوره تقریباً چند برابر آغاز دوره شده است؟

  1. برای پیدا کردن «چند برابر شدن»، تعداد شهرها در پایان دوره را بر تعداد شهرها در آغاز دوره تقسیم می‌کنیم.

  2. نسبت را می‌نویسیم: 1245201≈6.19\frac{1245}{201}\approx 6.19.

  3. با گرد کردن به یک رقم اعشار، نتیجه تقریباً 6.26.2 برابر است؛ این عدد نسبت تعداد شهرهاست، نه نسبت جمعیت شهری.

جواب: تعداد شهرهای ایران در سال 13951395 تقریباً 6.26.2 برابر تعداد شهرها در سال 13351335 بوده است.

نکات مهم

  • جمعیت شهری ایران از چهار راهِ افزایش طبیعی، مهاجرت، تبدیل روستا به شهر و ادغام روستا در بافت شهری افزایش یافته است.
  • شهرنشینی از سال 13351335 شتاب گرفت و تمرکز سرمایه‌گذاری نفتی در شهرها و مشکلات اجرای اصلاحات ارضی به تشدید مهاجرت کمک کردند.
  • مهاجرت گسترده، تهران را به مادرشهر ملی تبدیل کرد و در ادامه، افزایش تعداد شهرها و گسترش سکونتگاه‌های پیرامونی با شکل‌گیری منطقهٔ کلان‌شهری تهران همراه شد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۰ · صفحهٔ ۲۱ تا ۲۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس ۲ مدیریت شهر و روستا

در این درس یاد می‌گیری … نیازها و مسائل اصلی شهرهای امروز را در زمینهٔ خدمات عمومی، مسکن، اشتغال، امنیت و محیط زیست بشناسی و برای هرکدام راهکاری متناسب پیشنهاد کنی.

پیش از شروع

اگر در شهری خانه‌های زیادی ساخته شود، آیا می‌توان گفت مشکلات زندگی در آن شهر حل شده است؟

نه؛ خانه بدون دسترسی به خدمات، شغل مناسب، امنیت و محیط سالم برای زندگی کافی نیست. مدیریت شهری باید این نیازهای به‌هم‌پیوسته را بشناسد و برای بهبود زندگی همهٔ محله‌ها برنامه‌ریزی کند.

خدمات کافی، دسترسی عادلانه

خدمات کافی، دسترسی عادلانه

فرض کن در شهری خانه‌های زیادی ساخته‌اند، اما درمانگاه‌ها شلوغ‌اند و بعضی محله‌ها ایستگاه اتوبوس ندارند. آیا فقط داشتن خانه برای زندگی مناسب کافی است؟

برای شناخت نیازهای شهر، باید امکانات و خدمات را در نسبت با جمعیت بررسی کنیم. شبکهٔ آب و فاضلاب، آتش‌نشانی، حمل‌ونقل عمومی و بوستان‌ها نمونه‌هایی از این خدمات‌اند. وجود یک درمانگاه به‌تنهایی نشانهٔ کافی‌بودن خدمات نیست؛ باید ببینیم به چه جمعیتی خدمت می‌کند.

اما کافی‌بودن تعداد امکانات هم تمام ماجرا نیست. ممکن است بیشتر درمانگاه‌ها و بوستان‌ها در محله‌های برخوردار جمع شده باشند و محله‌های محروم دسترسی مناسبی نداشته باشند. این تفاوت در برخورداری محله‌ها، نمونه‌ای از نابرابری فضایی است.

پس مدیران شهری باید دو پرسش را هم‌زمان بررسی کنند: «آیا خدمات پاسخ‌گوی جمعیت هستند؟» و «آیا ساکنان محله‌های مختلف به آنها دسترسی عادلانه دارند؟» مثلاً برای تعیین محل درمانگاه تازه، هم جمعیت محله و هم کمبود خدمات آن اهمیت دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱

مسکن و اسکان غیررسمی

مسکن و اسکان غیررسمی

تصور کن خانواده‌ای برای پیدا کردن کار به شهری بزرگ آمده است، اما درآمدش برای اجارهٔ خانه کافی نیست. وجود خانه در شهر، لزوماً به معنای دسترسی همه به مسکن مناسب نیست. مسئلهٔ مسکن هم به کافی بودن خانه‌ها مربوط است و هم به توان مالی مردم برای خرید یا اجارهٔ آنها.

تمرکز جمعیت و مهاجرت گسترده می‌تواند کمبود مسکن را بیشتر کند. وقتی خانواده‌های کم‌درآمد توان پرداخت هزینهٔ زمین و خانه را ندارند، ممکن است به ساخت سکونتگاه‌های موقت و غیررسمی روی بیاورند. حاشیه‌نشینی و زاغه‌نشینی از شکل‌های این پدیده‌اند؛ البته زاغه‌ها فقط در حاشیهٔ شهر نیستند و ممکن است در بخش‌های مختلف آن شکل بگیرند. این سکونتگاه‌ها معمولاً با مصالح ارزان و امکانات بهداشتی ناکافی ساخته می‌شوند.

چه کمکی می‌توان کرد؟ حکومت مرکزی یا مدیریت شهری می‌تواند با ساخت مسکن ارزان‌قیمت و پرداخت وام مسکن، دسترسی گروه‌های کم‌درآمد به خانهٔ مناسب را آسان‌تر کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

اشتغال و درآمد شهری

اشتغال و درآمد شهری

تصور کن کسی برای پیدا کردن کار و درآمد بیشتر، از روستا یا شهری کوچک به شهری بزرگ می‌رود. آیا ورود به شهر، پیدا کردن شغل مناسب را تضمین می‌کند؟ نه؛ فرصت‌های شغلی محدودند و برخی مهاجران نیز مهارت و تخصص موردنیاز شغل‌ها را ندارند. در نتیجه، ممکن است به کارهای موقتی و روزمزد روی بیاورند؛ کارهایی که درآمدشان برای هزینه‌های زندگی در شهر بزرگ کافی نیست.

در این شرایط، فعالیت‌های بخش غیررسمی اشتغال، مانند دست‌فروشی، فروشندگی دوره‌گرد و جمع‌آوری زباله هم گسترش می‌یابد. گروهی از فعالان این بخش نیز کودکان کار هستند.

مدیریت شهری باید دو کار را کنار هم پیش ببرد: ایجاد فرصت شغلی و سامان‌دهی مشاغل غیررسمی. مثلاً حمایت از کارآفرینان و توسعهٔ امکانات گردشگری می‌تواند فرصت کار ایجاد کند. فراهم‌کردن غرفه‌های کم‌اجاره نیز به فروشندگان دوره‌گرد کمک می‌کند در جایی مشخص فعالیت کنند. پس رسیدگی به اشتغال، فقط افزایش تعداد شغل‌ها نیست؛ بهتر کردن شرایط فعالیت شاغلان هم اهمیت دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳

امنیت؛ فراتر از نظارت

امنیت؛ فراتر از نظارت

فرض کن در محله‌ای سرقت رخ می‌دهد و برای افزایش امنیت، دوربین نصب می‌کنند. آیا همین کار کافی است؟ دوربین به نظارت کمک می‌کند، اما به‌تنهایی فقر و بیکاری را برطرف نمی‌کند. مدیریت امنیت شهری باید هم به ریشه‌های آسیب‌ها توجه کند و هم به شرایط فضاهای شهر.

درآمد کم، بیکاری و مسکن نامناسب از زمینه‌های فقر شهری‌اند و می‌توانند احتمال آسیب‌های اجتماعی را افزایش دهند؛ البته این به معنای مجرم بودن افراد فقیر نیست.

از سوی دیگر، کوچهٔ تاریک یا ساختمان متروکه می‌تواند فرصت وقوع جرم را بیشتر کند. بهبود روشنایی، بازسازی فضاهای فرسوده و افزایش نظارت، به ایمن‌تر شدن محله کمک می‌کند. آموزش شهروندان برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی نیز اهمیت دارد.

پس در مثال محله، راهکار کامل‌تر ترکیبی است: رسیدگی به فقر و بیکاری، آموزش شهروندان و ایمن‌سازی محیط؛ نه فقط نصب تجهیزات نظارتی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴

شهر سالم و پایدار

شهر سالم و پایدار

تصور کن زباله‌های محله مرتب جمع‌آوری می‌شوند، اما فاضلاب تصفیه‌نشده وارد رودخانه می‌شود. آیا می‌توان این محله را از نظر محیط زیست سالم دانست؟ مدیریت محیط زیست فقط تمیز نگه داشتن ظاهر شهر نیست؛ باید مصرف منابع و انرژی و آلودگی آب، خاک و هوا را هم کاهش داد.

در شهرها، رفت‌وآمد خودروها، گرمایش و سرمایش ساختمان‌ها و فعالیت‌های گوناگون، انرژی مصرف می‌کنند. مصرف آب و تولید پسماند و فاضلاب نیز به محیط زیست فشار می‌آورد. شهر پایدار برای کاهش این فشارها برنامه دارد؛ مثلاً حمل‌ونقل عمومی را گسترش می‌دهد، مصرف آب و برق را بهینه می‌کند و به مدیریت پسماند و دفع مناسب فاضلاب توجه دارد.

در محلهٔ «وُوبان» آلمان، خانه‌ها کم‌مصرف‌اند و بسیاری از انرژی خورشیدی استفاده می‌کنند. مسیرهای پیاده‌روی و دوچرخه‌سواری و دسترسی به تراموا نیز نیاز به خودروی شخصی را کاهش می‌دهد. این نمونه نشان می‌دهد طراحی شهر می‌تواند انتخاب‌های کم‌آلاینده را برای مردم آسان‌تر کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴

مثال حل‌شده

در محله‌ای پرجمعیت، درمانگاه کافی نیست، برخی خانواده‌ها توان اجارهٔ مسکن مناسب ندارند، گروهی از ساکنان کار موقت دارند و چند گذر تاریک و محل انباشت زباله وجود دارد. چرا برنامه‌ای که فقط ساخت خانه‌های تازه را پیشنهاد می‌کند، کافی نیست؟

  1. مسئله‌ها را دسته‌بندی می‌کنیم: کمبود درمانگاه به خدمات عمومی، اجارهٔ سنگین به مسکن و کار موقت به اشتغال مربوط است؛ تاریکی گذرها و انباشت زباله نیز به امنیت و محیط زیست مربوط‌اند.

  2. بررسی می‌کنیم ساخت خانه چه چیزی را تغییر می‌دهد: ممکن است عرضهٔ مسکن را بیشتر کند، اما لزوماً توان پرداخت اجاره، دسترسی به درمانگاه یا وضعیت شغل ساکنان را بهتر نمی‌کند.

  3. برای خدمات و زندگی اقتصادی راهکار متناسب پیشنهاد می‌کنیم: تقویت خدمات درمانی متناسب با جمعیت، حمایت از دسترسی خانوارهای کم‌درآمد به مسکن و کمک به ایجاد فرصت‌های شغلی.

  4. برای فضای محله نیز بهبود روشنایی و جمع‌آوری منظم پسماند را پیشنهاد می‌کنیم و نتیجه می‌گیریم که مدیریت محله باید چند نیاز مرتبط را با هم ببیند.

جواب: برنامهٔ مناسب باید هم‌زمان خدمات محله را تقویت کند، برای اشتغال و دسترسی خانوارها به مسکن مناسب راهکار داشته باشد و با بهبود روشنایی و جمع‌آوری پسماند، امنیت و محیط زیست را بهتر کند؛ ساخت خانه به‌تنهایی پاسخ همهٔ این نیازها نیست.

نکات مهم

  • مدیریت خدمات عمومی باید هم کافی‌بودن امکانات نسبت به جمعیت و هم دسترسی عادلانهٔ محله‌ها به آنها را در نظر بگیرد.
  • رسیدگی به مسکن و اشتغال، علاوه بر ساخت خانه و ایجاد کار، به حمایت از توان مالی خانوارها و سامان‌دهی مشاغل غیررسمی نیاز دارد.
  • شهر سالم و امن با رسیدگی به ریشه‌های آسیب‌های اجتماعی، ایمن‌سازی فضاها و کاهش مصرف منابع و آلودگی‌ها شکل می‌گیرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۱ · صفحهٔ ۲۵ تا ۲۶ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۶ــ زیباسازی و مبلمان شهری

در این درس یاد می‌گیری مبلمان شهری را بشناسی، نمونه‌های آن را تشخیص بدهی و طراحی آن را از نظر زیبایی، هویت فرهنگی و توجه به نیازهای گوناگون شهروندان بررسی کنی.

پیش از شروع

اگر یک پیاده‌رو پر از آب‌نما و گلدان باشد، اما فردی با ویلچر نتواند از آن عبور کند، آیا طراحی شهری خوبی دارد؟

زیبا بودن فقط یکی از ویژگی‌های طراحی خوب شهری است. وسایل و عناصر فضاهای عمومی باید هم با فرهنگ و هویت شهر هماهنگ باشند و هم نیازهای استفاده‌کنندگان گوناگون را برآورده کنند.

زیبایی برای زندگی بهتر

زیبایی برای زندگی بهتر

دو فضای شهری را تصور کن: میدانی آشفته و بی‌روح، و میدانی با منظره‌ای دل‌پذیر و طراحی هماهنگ. در کدام‌یک بیشتر دوست داری چند دقیقه بمانی؟

زیباسازی شهر فقط برای قشنگ شدن عکس‌ها نیست؛ باید به بهتر شدن احساس مردم در فضای شهر کمک کند. انسان زیبایی را دوست دارد و طراحی دل‌پذیر محیط می‌تواند به او آرامش بدهد.

زیبایی فضاهای شهری همچنین می‌تواند احساس تعلق خاطر ایجاد کند؛ یعنی شهروند حس کند اینجا شهرِ اوست و بودن در آن را دوست داشته باشد. مثلاً میدان محله‌ای که ظاهر خوشایندی دارد، می‌تواند برای تو و همسایه‌ها به مکانی دوست‌داشتنی تبدیل شود.

پس هنگام بررسی زیباسازی یک فضا، فقط نپرس «چقدر زیباست؟»؛ بپرس «این زیبایی چه کمکی به احساس آرامش و پیوند مردم با شهر می‌کند؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

مبلمان شهری؛ فراتر از نیمکت

مبلمان شهری؛ فراتر از نیمکت

وقتی واژهٔ «مبلمان» را می‌شنوی، شاید اول به مبل و صندلی فکر کنی؛ اما مبلمان شهری فقط وسایل نشستن نیست. این مفهوم، وسایل، نمادها و عناصر گوناگونی را دربرمی‌گیرد که در فضای شهر برای استفادهٔ عمومی قرار دارند.

یک پیاده‌روی کوتاه را تصور کن: روی کف‌پوش پیاده‌رو راه می‌روی، کنار چراغ راهنمایی می‌ایستی، زباله‌ات را در سطل می‌اندازی و کنار آب‌نمای میدان استراحت می‌کنی. همهٔ این‌ها نمونه‌هایی از مبلمان شهری‌اند؛ حتی روشنایی مسیر و نماد وسط میدان هم جزو آن هستند.

پس برای شناخت مبلمان شهری، فقط دنبال نیمکت نگرد! کف‌پوش و روشنایی، وسایل خدماتی و عناصر تزیینی هم در این مجموعه جای می‌گیرند. بعضی به رفت‌وآمد و استفاده از فضا کمک می‌کنند و بعضی به چهرهٔ شهر جلوه می‌دهند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

چهرهٔ شهر، نشانهٔ هویت

چهرهٔ شهر، نشانهٔ هویت

فرض کن وارد دو میدان می‌شوی: در یکی، نیمکت‌ها و تزیینات هیچ نشانی از محل ندارند؛ در دیگری، طرح‌ها از هنر و معماری همان منطقه الهام گرفته‌اند. میدان دوم می‌تواند چیزی از فرهنگ مردم آنجا به تو بگوید.

مبلمان شهری فقط وسیلهٔ استفادهٔ روزمره نیست؛ می‌تواند نشانه‌ای از هویت شهر هم باشد. به همین دلیل، طراحی آن باید فرهنگ و هنر بومی و ملی را تقویت کند. «بومی» به ویژگی‌های فرهنگی و هنری یک محل یا منطقه اشاره دارد و «ملی» به فرهنگ و هنر مشترک کشور مربوط است.

برای مثال، طراح می‌تواند در تزیین آب‌نما از نقش‌های هنر محلی الهام بگیرد. این کار، میان چهرهٔ شهر و فرهنگ مردمش پیوند ایجاد می‌کند. البته استفاده از طرح‌های تازه و معماری مدرن هم ممکن است؛ مهم این است که هویت فرهنگی در طراحی نادیده نماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

شهری قابل استفاده برای همه

شهری قابل استفاده برای همه

یک پارک زیبا را تصور کن که ورودی آن فقط پله دارد. فردی که با ویلچر حرکت می‌کند، چگونه وارد آن شود؟ زیبایی به‌تنهایی کافی نیست؛ فضای شهری باید برای شهروندان با نیازهای گوناگون قابل استفاده باشد. در طراحی مبلمان شهری، باید نیازهای افراد دارای معلولیت، جانبازان و سالمندان را هم در نظر گرفت.

برای نمونه، رَمپ مسیر شیب‌داری است که عبور ویلچر را به‌جای بالا رفتن از پله ممکن می‌کند. خط بَساوایی نیز با برجستگی‌های قابل لمس روی مسیر، به راه‌یابی نابینایان کمک می‌کند؛ مثل خطی که در تصویر پیاده‌روی مشهد دیده می‌شود.

حالا به همان پارک برگردیم: اگر کنار پله‌ها رمپ مناسبی باشد، افراد بیشتری می‌توانند وارد پارک شوند. پس هنگام بررسی طراحی یک فضای شهری، علاوه بر ظاهر آن بپرس: «آیا افراد با توانایی‌های متفاوت هم می‌توانند از این فضا استفاده کنند؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

مثال حل‌شده

در یک پیاده‌رو، نیمکت‌هایی با نقش‌های هنر محلی نصب شده و روشنایی مناسبی وجود دارد؛ اما چند گلدان روی خط بساوایی قرار گرفته‌اند. آیا این طرح را می‌توان کاملاً مناسب دانست؟

  1. ابتدا عناصر مبلمان شهری را شناسایی می‌کنیم: نیمکت‌ها، روشنایی و گلدان‌ها همگی از این عناصر هستند.

  2. نقطهٔ قوت فرهنگی طرح را بررسی می‌کنیم: نقش‌های هنر محلی می‌توانند هویت بومی را تقویت کنند.

  3. دسترسی را می‌سنجیم: گلدان‌های روی خط بساوایی، مسیر راه‌یابی نابینایان را مسدود می‌کنند.

  4. نتیجه می‌گیریم که زیبایی و هویت فرهنگی کافی نیست؛ چیدمان عناصر باید استفادهٔ ایمن و آسان شهروندان را نیز ممکن کند.

جواب: طرح هنوز کامل نیست؛ باید مسیر خط بساوایی از مانع خالی شود و نیمکت‌ها جایی قرار بگیرند که هم قابل استفاده باشند و هم عبور دیگران را مختل نکنند.

نکات مهم

  • زیباسازی شهر باید به آرامش و احساس تعلق شهروندان کمک کند و با فرهنگ و هنر بومی و ملی پیوند داشته باشد.
  • مبلمان شهری مجموعه‌ای گسترده از عناصر مورد استفادهٔ عمومی، مانند نیمکت، آب‌نما، تابلو، روشنایی و کف‌پوش پیاده‌رو است.
  • طراحی مناسب به نیازهای گوناگون شهروندان توجه می‌کند؛ خط بساوایی برای نابینایان و رمپ برای عبور ویلچر نمونه‌هایی از این توجه‌اند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۲ · صفحهٔ ۲۶ تا ۲۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۷ــ هوشمندسازی شهر

در این درس یاد می‌گیری شهر هوشمند چگونه به زندگی شهروندان کمک می‌کند، شهر پایدار چه ویژگی‌هایی دارد و نقشهٔ کاربری زمین چه اطلاعاتی دربارهٔ شهر نشان می‌دهد.

پیش از شروع

اگر چراغ‌های یک خیابان با کم‌وزیاد شدن رفت‌وآمد، نورشان را تغییر دهند، شهر و ساکنانش چه سودی می‌برند؟

وقتی روشنایی با میزان رفت‌وآمد هماهنگ شود، هم انرژی کمتری مصرف می‌شود و هم روشنایی لازم برای امنیت فراهم می‌ماند. این نمونه‌ای از هوشمندسازی شهر است؛ یعنی استفاده از اطلاعات و فناوری برای ادارهٔ بهتر شهر.

شهر چگونه هوشمند می‌شود؟

شهر چگونه هوشمند می‌شود؟

فکر می‌کنی شهری که ساختمان‌های بلند و خیابان‌های نوساز دارد، حتماً هوشمند است؟ هوشمندی شهر به ظاهر آن نیست؛ به استفاده از اطلاعات برای ادارهٔ امور شهر مربوط است.

در شهر هوشمند، از فناوری اطلاعات و ارتباطات، یا ICT، برای کارهایی مانند مدیریت رفت‌وآمد، مصرف انرژی و پسماند استفاده می‌شود. حسگرها یا سنسورها هم بخشی از این فرایند هستند: آن‌ها وضعیت محیط را تشخیص می‌دهند و اطلاعات را به سامانه‌ها می‌رسانند تا پردازش شود؛ یعنی اطلاعات بررسی و برای استفاده آماده شود.

مثلاً حسگری را در ورودی یک توقفگاه تصور کن که ورود و خروج خودروها را ثبت می‌کند. سامانه با بررسی این اطلاعات می‌تواند وضعیت ظرفیت توقفگاه را مشخص کند. پس حسگر فقط یک وسیلهٔ نصب‌شده در شهر نیست؛ اطلاعات آن باید در ادارهٔ شهر به کار بیاید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

اطلاعات در خدمت زندگی شهری

اطلاعات در خدمت زندگی شهری

فرض کن در راه رسیدن به یک قرار هستی و تابلوی اطلاع‌رسانی، شلوغی خیابانِ پیش رو را نشان می‌دهد. با این اطلاعات می‌توانی مسیر دیگری انتخاب کنی. در شهر هوشمند، اطلاعات جمع‌آوری‌شده برای تصمیم‌گیری و اقدام به کار می‌رود؛ فقط ثبت اطلاعات کافی نیست.

کاربرد حسگرها را در چند موقعیت ببین:

  • هشدار خطر: حسگرهای ساختمان می‌توانند آتش‌سوزی یا سرقت را به مراکز مربوط اطلاع دهند.
  • هدایت رفت‌وآمد: اطلاعات ترافیک و توقفگاه‌های خالی به رانندگان کمک می‌کند مسیر یا محل توقف مناسب‌تری پیدا کنند.
  • پایش آلودگی: حسگرها آلودگی هوای نقاط مختلف شهر را می‌سنجند تا در صورت نیاز هشدار داده شود.
  • تنظیم روشنایی: نور چراغ‌های معابر می‌تواند متناسب با رفت‌وآمد و زمان تغییر کند؛ این کار هم در مصرف انرژی صرفه‌جویی می‌کند و هم به تأمین امنیت کمک می‌کند.

پس نکتهٔ مهم، پیوند میان اطلاعات و اقدام مناسب است؛ مثلاً سنجش رفت‌وآمد، مبنای تنظیم نور خیابان می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

خدمات شهری بدون مراجعهٔ حضوری

خدمات شهری بدون مراجعهٔ حضوری

تصور کن برای پیگیری یک درخواست شهری، به‌جای رفتن به اداره و منتظر ماندن در صف، از خانه وارد سامانهٔ اینترنتی شوی و درخواستت را پیگیری کنی. در شهر هوشمند، بسیاری از کارهای اداری از راه اینترنت انجام می‌شود؛ بنابراین برای هر کاری لازم نیست شهروند به سازمان مربوط مراجعه کند. این شیوه می‌تواند رفت‌وآمدهای اضافی و زمان انتظار را کاهش دهد.

اما فراهم کردن خدمات اینترنتی تنها بخشی از ماجراست: شهروندان باید بتوانند به اینترنت هم دسترسی داشته باشند. در شهرهای هوشمند، در مکان‌هایی مانند ایستگاه‌های اتوبوس، تونل‌های مترو، فروشگاه‌های بزرگ و بخش‌هایی از پیاده‌روها، اینترنت بی‌سیم رایگان در دسترس عموم قرار می‌گیرد.

پس هوشمندسازی فقط نصب تجهیزات در خیابان نیست؛ آسان‌تر شدن دریافت خدمات و گردش آزاد اطلاعات هم بخشی از آن است. البته «بسیاری از کارها» به معنی «همهٔ کارها» نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷

شهر خوب برای امروز و فردا

شهر خوب برای امروز و فردا

فرض کن در شهری شغل‌های زیادی ایجاد شده، اما رودخانه آلوده است و بعضی محله‌ها به خدمات ضروری دسترسی ندارند. آیا فقط رونق اقتصادی برای خوب‌بودن این شهر کافی است؟

هدف مدیران و برنامه‌ریزان شهری، حرکت به سوی شهر پایدار است؛ شهری که نیازهای ساکنان امروز را مناسب و عادلانه برآورده کند، بدون اینکه فرصت زندگی خوب را از نسل‌های آینده بگیرد.

برای این کار باید سه رکن را هم‌زمان دید:

  • اقتصادی: توجه به نیازهای اقتصادی مردم؛ مانند امکان کار و کسب درآمد.
  • اجتماعی و فرهنگی: توجه عادلانه به نیازهای اجتماعی و فرهنگی ساکنان.
  • محیط‌زیستی: کم‌کردن آسیب فعالیت‌های شهری به طبیعت.

مثلاً هنگام ساخت یک مرکز خدماتی، فقط درآمدزایی مهم نیست؛ دسترسی ساکنان محله‌های مختلف و آسیب‌نزدن به فضای سبز هم اهمیت دارد. پس موفقیت در یک رکن، جای دو رکن دیگر را نمی‌گیرد. پایداری هم خط پایان ثابتی ندارد؛ شهرها می‌توانند پیوسته در این مسیر بهتر شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

هر بخش شهر چه کاربردی دارد؟

هر بخش شهر چه کاربردی دارد؟

از خانه تا مدرسه، از کنار چه مکان‌هایی می‌گذری؟ خانه‌ها، مغازه‌ها، پارک و درمانگاه هرکدام بخشی از زمین شهر را اشغال کرده‌اند، اما استفاده‌ای که از زمین آن‌ها می‌شود یکسان نیست. کاربری زمین یعنی چگونگی استفاده از زمین؛ مثلاً زمینِ خانه‌ها کاربری مسکونی دارد و زمینِ فروشگاه‌ها کاربری تجاری.

برای دیدن این تفاوت‌ها در سراسر شهر، از نقشهٔ کاربری زمین کمک می‌گیریم. در این نقشه، کاربری‌های مختلف با رنگ‌ها یا نشانه‌هایی مشخص می‌شوند که معنایشان را از راهنمای نقشه می‌خوانیم. به این ترتیب می‌توانیم بفهمیم بخش‌های مسکونی، صنعتی، آموزشی یا فضای سبز کجا قرار گرفته‌اند و چگونه در شهر پراکنده شده‌اند.

مثلاً اگر بخواهی بدانی پارک‌ها بیشتر در کدام بخش شهر قرار دارند، ابتدا نشانهٔ فضای سبز را در راهنما پیدا می‌کنی و سپس پراکندگی آن را روی نقشه دنبال می‌کنی. پس این نقشه فقط جای خیابان‌ها را نشان نمی‌دهد؛ به ما می‌گوید زمین شهر برای چه فعالیت‌هایی استفاده شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

مثال حل‌شده

شهرداری چراغ‌های یک پیاده‌رو را به حسگر رفت‌وآمد مجهز کرده است تا نور آن‌ها با میزان عبور مردم تنظیم شود. آیا این طرح فقط هوشمندسازی است یا می‌تواند به پایداری شهر هم کمک کند؟

  1. ابتدا نقش اطلاعات را پیدا می‌کنیم: حسگرها میزان رفت‌وآمد را تشخیص می‌دهند و اطلاعات لازم برای تنظیم نور را فراهم می‌کنند؛ پس طرح، کاربردی از هوشمندسازی است.

  2. پیامد اقتصادی و محیط‌زیستی را بررسی می‌کنیم: کاهش روشنایی در زمان‌های کم‌رفت‌وآمد می‌تواند مصرف انرژی و هزینهٔ برق را کاهش دهد.

  3. پیامد اجتماعی را بررسی می‌کنیم: تأمین روشنایی متناسب با رفت‌وآمد، به امنیت استفاده‌کنندگان از پیاده‌رو کمک می‌کند.

  4. نتیجه می‌گیریم که طرح می‌تواند به پایداری کمک کند؛ بااین‌حال، برای ارزیابی پایداری کل شهر باید عدالت در دسترسی به خدمات و دیگر نیازهای امروز و آینده را هم بررسی کرد.

جواب: این طرح می‌تواند هم نمونه‌ای از هوشمندسازی و هم گامی به سوی پایداری باشد؛ زیرا از اطلاعات رفت‌وآمد برای تنظیم روشنایی استفاده می‌کند و با حفظ روشنایی لازم، به کاهش مصرف انرژی و تأمین امنیت کمک می‌کند، اما به‌تنهایی پایداری کل شهر را ثابت نمی‌کند.

نکات مهم

  • در شهر هوشمند، فناوری اطلاعات و ارتباطات، حسگرها و خدمات اینترنتی به ادارهٔ بهتر شهر و آسان‌ترشدن کارهای شهروندان کمک می‌کنند.
  • شهر پایدار نیازهای امروز را عادلانه و با توجه به اقتصاد، جامعه و فرهنگ و محیط‌زیست برآورده می‌کند، بدون آنکه منافع آیندگان را به خطر بیندازد.
  • کاربری زمین بیان می‌کند هر بخش از زمین چگونه استفاده می‌شود و نقشهٔ آن پراکندگی فعالیت‌های شهری را نشان می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۳ · صفحهٔ ۲۸ تا ۳۰ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مدیریت شهرها

در این درس یاد می‌گیری کاربری‌های زمین شهر را بشناسی، سهم و سرانهٔ آن‌ها را محاسبه و تفسیر کنی و برای انتخاب مکان مناسب یک فعالیت شهری، با توجه به هدف شهر پایدار دلیل بیاوری.

پیش از شروع

اگر مساحت فضای سبز دو شهر برابر باشد، آیا می‌توان گفت ساکنان هر دو شهر به یک اندازه از فضای سبز برخوردارند؟

نه لزوماً؛ باید جمعیت دو شهر را هم بدانیم. در شهری که جمعیت بیشتری دارد، از همان مساحت فضای سبز، مقدار کمتری به‌طور متوسط به هر نفر می‌رسد؛ برای مقایسهٔ این وضعیت از «سرانه» کمک می‌گیریم.

شهر خوب، برای امروز و فردا

شهر خوب، برای امروز و فردا

تصور کن در شهری فرصت‌های شغلی فراوان باشد، اما هوای آلوده سلامت مردم را تهدید کند. آیا فقط رونق اقتصادی برای خوب‌بودن این شهر کافی است؟

هدف اصلی مدیران و برنامه‌ریزان شهری، حرکت به سوی شهر پایدار است؛ شهری که نیازهای امروز مردم را به‌طور مناسب و عادلانه برطرف کند، بی‌آنکه منافع نسل‌های آینده را به خطر بیندازد.

برای این کار باید سه رکن را هم‌زمان دید:

  • اقتصادی: مانند فراهم‌بودن فرصت کار و درآمد.
  • اجتماعی و فرهنگی: مانند دسترسی عادلانه به آموزش و امکانات فرهنگی.
  • محیط‌زیستی: مانند کاهش آلودگی و حفظ منابع طبیعی.

مثلاً ساخت یک مجموعهٔ کاری، اگر اشتغال ایجاد کند اما موجب آلودگی شدید محله شود، تنها به یک رکن توجه کرده است. تصمیم بهتر باید نیاز اقتصادی را همراه با سلامت مردم و حفاظت از محیط‌زیست ببیند.

پایداری هم خط پایان ندارد؛ شهرها می‌توانند پیوسته به وضعیت پایدارتری برسند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

هر زمین، چه کاربردی؟

هر زمین، چه کاربردی؟

در مسیر خانه تا مدرسه، به ساختمان‌ها و فضاهای اطرافت دقت کن: اینجا خانه است، آنجا نانوایی، کمی جلوتر مدرسه و کنار آن پارک. هرکدام از این زمین‌ها برای کاری استفاده می‌شوند. کاربری زمین یعنی چگونگی استفاده از زمین؛ مثلاً خانه کاربری مسکونی دارد و مدرسه کاربری آموزشی.

حالا تصور کن می‌خواهی این استفاده‌ها را روی نقشه نشان بدهی. با رنگ‌ها یا نشانه‌های متفاوت، جای فضاهای مسکونی، تجاری، آموزشی، صنعتی و فضای سبز را مشخص می‌کنی. نتیجه، نقشهٔ کاربری زمین است؛ نقشه‌ای که نشان می‌دهد فعالیت‌های گوناگون شهر کجا پراکنده شده‌اند.

برای خواندن این نقشه، اول راهنمای آن را ببین؛ رنگ‌ها بدون راهنما معنای مشخصی ندارند. سپس بررسی کن هر کاربری در کدام بخش شهر قرار گرفته است. پس نقشهٔ کاربری فقط جای خیابان‌ها را نشان نمی‌دهد؛ به ما می‌گوید زمین‌های شهر چه استفاده‌هایی دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

سهم هر کاربری از شهر

سهم هر کاربری از شهر

اگر بدانیم پارک‌های یک شهر چه مساحتی دارند، هنوز نمی‌دانیم چه سهمی از زمین شهر به آن‌ها اختصاص یافته است. برای فهمیدن این سهم، باید مساحت پارک‌ها را با مساحت کل شهر مقایسه کنیم؛ درست مثل اینکه بپرسیم چه بخشی از یک کیک، سهم یک نفر است.

برنامه‌ریزان این نسبت را به صورت درصد بیان می‌کنند:

درصد سهم کاربری=مساحت آن کاربریمساحت کل شهر×100\text{درصد سهم کاربری}=\frac{\text{مساحت آن کاربری}}{\text{مساحت کل شهر}}\times 100

دقت کن که مساحت صورت و مخرج باید هم‌واحد باشند. مثلاً اگر سهم فضای سبز شهری 7%7\% باشد، یعنی از هر 100100 واحد مساحت زمین شهر، 77 واحد به فضای سبز اختصاص دارد.

این درصد کمک می‌کند سهم کاربری‌های مختلف را مقایسه کنیم؛ اما به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که فضای اختصاص‌یافته برای نیاز ساکنان کافی است یا نه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

به هر نفر چقدر می‌رسد؟

به هر نفر چقدر می‌رسد؟

دو شهر با فضای سبز هم‌اندازه را تصور کن؛ یکی جمعیت کم و دیگری جمعیت زیادی دارد. آیا برخورداری ساکنانشان یکسان است؟ برای مقایسه، فقط مساحت کافی نیست؛ باید جمعیت را هم در نظر بگیریم.

سرانهٔ کاربری یعنی مقدار زمینی که از یک کاربری، به‌طور متوسط به هر نفر می‌رسد:

سرانهٔ کاربری=مساحت آن کاربریجمعیت شهر\text{سرانهٔ کاربری}=\frac{\text{مساحت آن کاربری}}{\text{جمعیت شهر}}

اگر مساحت را با مترمربع\text{مترمربع} بسنجیم، سرانه با مترمربع به‌ازای هر نفر\text{مترمربع به‌ازای هر نفر} بیان می‌شود. این میانگین است؛ یعنی قرار نیست واقعاً قطعه‌ای زمین به هر فرد تحویل بدهند!

برای تشخیص کمبود، سرانهٔ موجود را با استاندارد همان ناحیه مقایسه می‌کنیم. استاندارد در همه‌جا یکسان نیست و می‌تواند با شرایطی مثل آب‌وهوا تفاوت داشته باشد. مثلاً اگر سرانهٔ فضای سبز ناحیه‌ای 1313 و استاندارد آن 2020 مترمربع به‌ازای هر نفر باشد، فضای سبز آن ناحیه از حد استاندارد کمتر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

انتخاب جای مناسب

انتخاب جای مناسب

فرض کن قرار است برای یک فروشگاه بزرگ و چندطبقه، زمین انتخاب کنی. آیا ارزان‌ترین زمین حتماً بهترین انتخاب است؟ مکان مناسب با سنجیدن چند معیار در کنار هم پیدا می‌شود، نه فقط یک ویژگی.

فروشگاه به زمین وسیع و جای کافی برای پارک خودروها نیاز دارد. دسترسی مناسب به راه‌ها و تقاطع‌ها هم برای رساندن کالا و رفت‌وآمد مشتریان مهم است. زمین‌های اطراف شهر معمولاً ارزان‌ترند؛ اما ارزانی به‌تنهایی کافی نیست. بهتر است فروشگاه بتواند به مشتریان شهرهای بیشتری هم خدمات بدهد. از سوی دیگر، انتخاب محلی در بخش پرتراکم و اداری شهر می‌تواند ترافیک و اتلاف وقت را بیشتر کند.

برنامه‌ریزان ابتدا کاربری‌های موجود و محدودیت‌های هر مکان را می‌شناسند؛ سپس گزینه‌ها را با معیارهای یکسان مقایسه می‌کنند. مثلاً می‌توان برای هر زمین، جدولی از وسعت، دسترسی، هزینه و وضعیت ترافیک تهیه کرد. این مقایسه کمک می‌کند از فضاهای شهر مناسب و متعادل استفاده شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

مثال حل‌شده

شهری با مساحت کل 3,000,0003{{,}}000{{,}}000 مترمربع و جمعیت 20,00020{{,}}000 نفر، 240,000240{{,}}000 مترمربع فضای سبز دارد. استاندارد فضای سبز همان ناحیه 1515 مترمربع به‌ازای هر نفر است. سهم فضای سبز از مساحت شهر و سرانهٔ آن را حساب کن؛ سپس بگو آیا کمبود دارد و برای رسیدن به استاندارد چه مقدار فضای سبز دیگر لازم است.

  1. برای محاسبهٔ سهم فضای سبز، مخرج کسر باید مساحت کل شهر باشد: درصد سهم=مساحت فضای سبزمساحت کل شهر×100\text{درصد سهم}=\frac{\text{مساحت فضای سبز}}{\text{مساحت کل شهر}}\times 100.

  2. مقدارها را جای‌گذاری می‌کنیم: 240,0003,000,000×100=8\frac{240{{,}}000}{3{{,}}000{{,}}000}\times 100=8؛ پس فضای سبز 88 درصد از مساحت شهر را پوشانده است.

  3. برای سرانه، مساحت فضای سبز را بر جمعیت تقسیم می‌کنیم: 240,00020,000=12\frac{240{{,}}000}{20{{,}}000}=12 مترمربع به‌ازای هر نفر.

  4. سرانه را با استاندارد همین ناحیه می‌سنجیم: 15−12=315-12=3 مترمربع به‌ازای هر نفر کمبود وجود دارد.

  5. کمبود کل را با ضرب کمبود هر نفر در جمعیت به دست می‌آوریم: 3×20,000=60,0003\times 20{{,}}000=60{{,}}000 مترمربع فضای سبز دیگر لازم است.

جواب: سهم فضای سبز از مساحت شهر 88 درصد و سرانهٔ آن 1212 مترمربع به‌ازای هر نفر است؛ بنابراین سرانه 33 مترمربع کمتر از استاندارد است و برای رفع کمبود، 60,00060{{,}}000 مترمربع فضای سبز دیگر لازم است.

نکات مهم

  • شهر پایدار به نیازهای امروز، منافع نسل‌های آینده و سه رکن اقتصادی، اجتماعی ـ فرهنگی و محیط‌زیستی هم‌زمان توجه می‌کند.
  • نقشهٔ کاربری، پراکندگی استفاده‌های زمین را نشان می‌دهد؛ سهم هر کاربری با مقایسهٔ مساحت آن با کل شهر و سرانه با تقسیم مساحت آن بر جمعیت به دست می‌آید.
  • برای تشخیص کمبود باید سرانه را با استاندارد همان ناحیه سنجید و برای مکان‌یابی نیز معیارهایی مانند وسعت زمین، دسترسی، هزینه و ترافیک را کنار هم دید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۴ · صفحهٔ ۳۰ تا ۳۱ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مدیریت روستاها

در این درس یاد می‌گیری مشکلات اقتصادی و خدماتی روستاها را تشخیص بدهی و توضیح بدهی چرا بهبود هماهنگ اقتصاد، خدمات و محیط‌زیست برای پایداری روستا و کاهش مشکلات شهرها ضروری است.

پیش از شروع

اگر در یک روستا درآمد کشاورزان بیشتر شود، اما هنوز آب آشامیدنی سالم و درمانگاه وجود نداشته باشد، آیا می‌توان گفت مشکلات آن روستا حل شده است؟

نه؛ بهتر شدن درآمد فقط بخشی از راه است، چون کیفیت زندگی به دسترسی به خدمات هم بستگی دارد. برای توسعهٔ پایدار روستا باید اقتصاد، خدمات اجتماعی و فرهنگی و حفاظت از محیط‌زیست را در کنار هم دید.

سرنوشت پیوستهٔ شهر و روستا

سرنوشت پیوستهٔ شهر و روستا

فرض کن برای بهتر شدن زندگی مردم، فقط در شهرها امکانات فراهم کنیم و روستاها را نادیده بگیریم. آیا پیامد این تصمیم فقط در روستا دیده می‌شود؟

شهر و روستا جدا از هم نیستند. اگر شرایط زندگی در روستا دشوار شود، ممکن است بخشی از روستاییان برای یافتن زندگی بهتر به شهر مهاجرت کنند. با افزایش جمعیت شهر، نیاز به مسکن، شغل، حمل‌ونقل و خدمات هم بیشتر می‌شود. اگر امکانات شهری پاسخ‌گوی این نیازها نباشد، مشکلات شهر نیز افزایش می‌یابد.

مثلاً خانواده‌ای را تصور کن که به‌دلیل نامناسب بودن شرایط زندگی، روستا را ترک می‌کند. این خانواده در شهر به خانه و کار نیاز دارد؛ پس مسئله‌ای که از روستا آغاز شده، اکنون بر شهر هم اثر می‌گذارد.

بنابراین، بهبود زندگی در شهر و روستا باید هماهنگ باشد. رسیدگی به روستاها فقط به سود روستاییان نیست؛ می‌تواند به کاهش فشار بر شهرها هم کمک کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

گره‌های اقتصاد روستایی

گره‌های اقتصاد روستایی

تصور کن خانواده‌ای بیشتر درآمدش را هنگام برداشت محصول به دست می‌آورد، اما در تمام سال برای خوراک، پوشاک و کشت بعدی هزینه دارد. فصلی بودن درآمد کشاورزی، به‌ویژه وقتی درآمد کافی نباشد، تأمین هزینه‌های زندگی را دشوار می‌کند.

مشکلات زمین و سرمایه هم به این دشواری اضافه می‌شوند. برخی روستاییان مالک زمین نیستند یا زمین کمی دارند. گاهی هم زمین کشاورزی به قطعه‌های جدا از هم تقسیم شده است. کمبود سرمایه نیز می‌تواند مانع فراهم کردن امکانات لازم برای کشت سودآور شود. در بعضی زمین‌ها، تولید فقط نیاز خود روستا را برطرف می‌کند و محصول چندانی برای فروش باقی نمی‌ماند.

حتی داشتن محصول، همیشه به معنای درآمد مناسب نیست. کشاورزی را در نظر بگیر که به بازار دسترسی مناسبی ندارد و ناچار است محصولش را با قیمت بسیار کمی به واسطه بفروشد. پس برای شناخت مشکلات اقتصادی روستا، باید هم شرایط تولید را دید و هم راه فروش محصول را. البته این مشکلات به معنای فقیر بودن همهٔ روستاییان نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

دو چهرهٔ فقر روستایی

دو چهرهٔ فقر روستایی

فرض کن خانواده‌ای روستایی از فروش محصولاتش درآمد مناسبی دارد، اما برای رسیدن به نزدیک‌ترین درمانگاه باید مسیری طولانی را طی کند و به آب آشامیدنی سالم هم دسترسی ندارد. آیا درآمد مناسب، به‌تنهایی نشانهٔ برخورداری این خانواده از شرایط خوب زندگی است؟

برای شناخت فقر روستایی باید دو جنبه را کنار هم ببینیم:

  • فقر اقتصادی: درآمد و فرصت‌های شغلی کافی نیست و تأمین هزینه‌های زندگی دشوار است.
  • فقر دسترسی به خدمات و امکانات: امکاناتی مانند آب سالم، راه مناسب، وسایل حمل‌ونقل، مدرسه و خدمات درمانی در دسترس نیست یا دسترسی به آن‌ها دشوار است.

پس خانوادهٔ مثال ما، حتی با درآمد مناسب، همچنان با کمبود خدمات روبه‌روست. هنگام بررسی وضعیت یک روستا، فقط نپرسیم «مردم چقدر درآمد دارند؟»؛ بپرسیم «به چه امکاناتی دسترسی دارند؟» هم مهم است. البته نباید نتیجه بگیریم که همهٔ روستاییان فقیرند؛ شرایط روستاها و خانواده‌ها یکسان نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

سه پایهٔ روستای پایدار

سه پایهٔ روستای پایدار

فرض کن در روستایی تولید محصولات کشاورزی بیشتر شده، اما مدرسه امکانات کافی ندارد و پسماندها وارد رودخانه می‌شوند. آیا فقط افزایش تولید برای بهتر شدن زندگی مردم کافی است؟

برنامهٔ توسعهٔ روستایی برای بهبود زندگی اقتصادی و اجتماعی روستاییان طراحی می‌شود. این برنامه برای رسیدن به روستایی پایدار باید سه پایه را هماهنگ تقویت کند:

  • اقتصاد فعال: فراهم کردن زمینهٔ کار و درآمد برای روستاییان.
  • خدمات اجتماعی و فرهنگی: بهتر شدن دسترسی مردم به امکاناتی مانند آموزش و خدمات بهداشتی.
  • حفاظت از محیط‌زیست و چشم‌اندازهای طبیعی: مراقبت از آب، خاک و طبیعت روستا.

مثلاً ایجاد کارگاه بسته‌بندی محصولات می‌تواند به اقتصاد کمک کند؛ اما در کنار آن، رسیدگی به مدرسه و جلوگیری از آلودگی رودخانه هم لازم است. پیشرفت یک پایه، جای دو پایهٔ دیگر را نمی‌گیرد. به همین دلیل، برخلاف نگاه گذشته، امروزه توسعهٔ روستا را فقط افزایش تولید کشاورزی نمی‌دانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

مثال حل‌شده

در روستایی، یک مرکز فروش محصولات کشاورزی ساخته شده است تا کشاورزان کمتر به واسطه‌ها وابسته باشند. با این حال، آب آشامیدنی سالم در دسترس نیست و پسماندهای مرکز فروش وارد رودخانه می‌شود. آیا ساخت این مرکز به‌تنهایی به معنای توسعهٔ پایدار روستاست؟

  1. ابتدا اثر اقتصادی طرح را پیدا می‌کنیم: مرکز فروش می‌تواند دسترسی کشاورزان به بازار و وضعیت فروش محصول را بهتر کند.

  2. سپس دسترسی به خدمات را بررسی می‌کنیم: نبود آب آشامیدنی سالم نشان می‌دهد یکی از نیازهای اساسی زندگی هنوز تأمین نشده است.

  3. وضعیت محیط‌زیست را می‌سنجیم: ورود پسماند به رودخانه با حفاظت از محیط‌زیست روستا سازگار نیست.

  4. نتیجه می‌گیریم که پیشرفت در یک بخش کافی نیست؛ برنامه باید اقتصاد، خدمات اجتماعی و فرهنگی و حفاظت از محیط‌زیست را هماهنگ پیش ببرد.

جواب: این طرح به‌تنهایی برای توسعهٔ پایدار کافی نیست؛ در کنار بهبود فروش محصول، باید دسترسی به آب سالم و خدمات ضروری و نیز حفاظت از رودخانه و محیط‌زیست در برنامه قرار گیرد.

نکات مهم

  • بهبود زندگی شهر و روستا به هم پیوسته است و بی‌توجهی به روستاها می‌تواند مشکلات شهرها را افزایش دهد.
  • فقر روستایی هم مشکلات اقتصادی مانند درآمد ناکافی و دشواری فروش محصول را در بر می‌گیرد و هم کمبود دسترسی به خدمات و امکانات را.
  • روستای پایدار به تقویت هماهنگ اقتصاد، خدمات اجتماعی و فرهنگی و حفاظت از محیط‌زیست و چشم‌اندازهای طبیعی نیاز دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۵ · صفحهٔ ۳۱ تا ۳۳ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

برنامهٔ توسعهٔ روستایی

در این درس یاد می‌گیری مشکلات اصلی روستاها را تشخیص بدهی، راه‌های توسعهٔ پایدار روستایی را توضیح بدهی و نقش نهادها و طرح هادی را در توسعهٔ روستاهای ایران بشناسی.

پیش از شروع

اگر در روستایی محصول کشاورزی بیشتر شود، اما درمانگاه نباشد و آب رودخانه هم آلوده شود، آیا می‌توان گفت آن روستا توسعه یافته است؟

بیشتر شدن محصول فقط بخشی از پیشرفت روستاست؛ مردم به درآمد مناسب، خدمات و محیط‌زیست سالم در کنار هم نیاز دارند. توسعهٔ روستایی زمانی پایدار است که این جنبه‌ها هماهنگ با یکدیگر بهبود پیدا کنند.

دو چهرهٔ فقر روستایی

دو چهرهٔ فقر روستایی

وقتی می‌گوییم روستایی با «فقر» روبه‌روست، آیا فقط منظورمان کمبود پول است؟ نه؛ فقر روستایی دو چهره دارد:

  • فقر اقتصادی: درآمد کم یا ناپایدار و فرصت‌های محدود شغلی. مثلاً درآمد کشاورز ممکن است فقط در فصل برداشت به دست بیاید. کمبود زمین و سرمایه یا فروش محصول با قیمت پایین به واسطه‌ها هم می‌تواند درآمد او را کاهش دهد.
  • فقر دسترسی به خدمات و امکانات: کمبود آب آشامیدنی سالم، راه مناسب، مدرسه، خدمات درمانی و وسایل حمل‌ونقل.

فرض کن خانواده‌ای روستایی از فروش محصول خود درآمد مناسبی دارد، اما برای مراجعه به پزشک باید مسیری طولانی و دشوار را طی کند. این خانواده ممکن است مشکل کمبود درآمد نداشته باشد، ولی با محرومیت از دسترسی مناسب به خدمات روبه‌روست.

پس برای شناخت مشکلات یک روستا، هم وضعیت درآمد و اشتغال را بررسی می‌کنیم و هم دسترسی به امکانات را. البته این به معنای فقیر بودن همهٔ روستاییان یا برخورداری همهٔ شهرنشینان نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

سه رکن روستای پایدار

سه رکن روستای پایدار

به پرسش آغاز درس برگردیم: آیا بیشتر شدن محصول کشاورزی، به‌تنهایی نشانهٔ توسعهٔ روستاست؟ نه؛ توسعهٔ روستایی یعنی بهتر شدن زندگی اقتصادی و اجتماعی روستاییان، نه فقط افزایش تولید کشاورزی.

برای رسیدن به روستای پایدار، سه رکن باید در کنار هم تقویت شوند:

  • اقتصاد فعال: روستاییان فرصت کار و کسب درآمد داشته باشند.
  • خدمات اجتماعی و فرهنگی: مردم به امکاناتی مانند آموزش، بهداشت و فعالیت‌های فرهنگی دسترسی داشته باشند.
  • حفظ محیط‌زیست و چشم‌اندازهای طبیعی: آب، خاک و طبیعت روستا آسیب نبیند.

مثلاً روستایی را تصور کن که درآمد کشاورزانش بیشتر شده، اما کودکانش به مدرسه دسترسی مناسبی ندارند و رودخانه‌اش آلوده شده است. اقتصاد این روستا بهتر شده، ولی دو رکن دیگر نادیده مانده‌اند؛ پس هنوز نمی‌توان آن را روستایی با توسعهٔ پایدار دانست.

این سه رکن مثل پایه‌های یک سه‌پایه‌اند: تقویت یکی، جای خالی دیگری را پر نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱

راه‌های رونق اقتصاد روستا

راه‌های رونق اقتصاد روستا

برای رونق اقتصاد روستا، هم باید به کشاورزی کمک کرد و هم فرصت‌های درآمدی دیگری به وجود آورد. راه‌های مهم عبارت‌اند از:

  • اصلاحات ارضی: تقسیم زمین و انتقال مالکیت آن؛ البته اجرای آن در بعضی کشورها موفق بوده و در بعضی دیگر مشکلات تازه‌ای ایجاد کرده است.
  • تعاونی‌های تولیدی روستایی: همکاری روستاییان در کار تولید؛ مثلاً چند کشاورز می‌توانند برای تهیهٔ ابزار با هم همکاری کنند.
  • فناوری کشاورزی و انقلاب سبز: استفاده از ماشین‌آلات و فناوری برای بهبود تولید؛ اما این فناوری‌ها گران‌اند و همهٔ کشاورزان توان خریدشان را ندارند. همچنین ماشینی شدن در برخی نواحی، بیکاری را بیشتر کرده است.
  • صنایع کوچک روستایی: مانند کارگاه بافندگی یا فرآوری محصولات کشاورزی.
  • خدمات گردشگری و فراغتی: مانند پذیرایی و اقامت گردشگران در روستا.

پس یک راهکار، در همه‌جا نتیجهٔ یکسانی ندارد. مثلاً خرید دستگاهی که کار برداشت را سریع‌تر می‌کند، ممکن است نیاز به کارگران را هم کاهش دهد؛ بنابراین باید پیامدهای هر اقدام را با توجه به شرایط روستا سنجید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

خدمات بیشتر، دشواری‌های باقی‌مانده

خدمات بیشتر، دشواری‌های باقی‌مانده

تصور کن روستایی برق دارد، اما ساکنانش برای رسیدن به نزدیک‌ترین درمانگاه باید مسیر طولانی‌ای طی کنند. آیا داشتن برق یعنی همهٔ نیازهای خدماتی آن روستا برطرف شده است؟

در دهه‌های اخیر، خدمات و امکاناتی مانند آب آشامیدنی سالم، برق، مدرسه، بهداشت عمومی، راه و دسترسی به رادیو و تلویزیون در بسیاری از نواحی روستایی جهان گسترش یافته‌اند. بااین‌حال، گسترش خدمات لزوماً به معنای کافی بودن آن‌ها نیست؛ هنوز نیازهای ساکنان بسیاری از روستاها به‌طور کامل برآورده نمی‌شود.

خدمات‌رسانی هم در همه‌جا به یک اندازه آسان نیست. وقتی روستاها از یکدیگر فاصله دارند، از مراکز خدماتی دورند یا در محیط‌های طبیعی دشوار قرار گرفته‌اند، رساندن امکانات به آن‌ها سخت‌تر می‌شود. مثلاً ساخت و نگهداری راه برای روستایی دورافتاده در کوهستان می‌تواند دشوارتر از روستایی نزدیک شهر و در دشت باشد.

پس برای بررسی وضعیت خدمات یک روستا، هم بپرس چه امکاناتی دارد؟ و هم آیا این امکانات پاسخ‌گوی نیاز ساکنان هستند؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

توسعهٔ روستاهای ایران و طرح هادی

توسعهٔ روستاهای ایران و طرح هادی

فرض کن روستایی در حال بزرگ‌تر شدن است؛ خانه‌های تازه و مدرسهٔ جدید را کجا باید ساخت تا زمین‌های کشاورزی و نیازهای مردم هم در نظر گرفته شوند؟ این تصمیم‌ها به برنامه نیاز دارند.

پس از انقلاب اسلامی، جهادسازندگی برای رسیدگی به مناطق محروم تشکیل شد. از فعالیت‌های آن، رساندن آب آشامیدنی و برق، ساخت راه روستایی، ارائهٔ خدمات بهداشتی، آموزش مهارت‌های فنی‌وحرفه‌ای و نگهداری قنات‌ها بود.

بنیاد مسکن انقلاب اسلامی نیز با هدف تأمین مسکن محرومان، به‌ویژه روستاییان، شکل گرفت. یکی از وظایف مهم آن، تهیه و اجرای طرح هادی روستایی است.

در طرح هادی، ابتدا مشخص می‌شود هر بخش از زمین روستا اکنون چه استفاده‌ای دارد؛ مثلاً مسکونی، کشاورزی یا خدماتی است. سپس برای ساماندهی این کاربری‌ها، پاسخ به نیازها و مسیر گسترش آیندهٔ روستا برنامه‌ریزی می‌شود. راهکارهای بهبود اقتصادی و اجتماعی هم در آن جای دارند. پس طرح هادی را فقط «نقشهٔ ساخت خانه» ندان؛ این طرح به ساماندهی روستا و آیندهٔ آن نگاه می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

مثال حل‌شده

در روستایی، کشاورزان محصولاتشان را ارزان به واسطه‌ها می‌فروشند، آب آشامیدنی سالم کافی نیست و خانه‌های جدید بدون برنامه در زمین‌های کشاورزی ساخته می‌شوند. چرا افزایش تولید کشاورزی به‌تنهایی مشکلات این روستا را حل نمی‌کند و چه اقداماتی مناسب‌تر است؟

  1. ابتدا مشکل اقتصادی را تشخیص می‌دهیم: فروش ارزان به واسطه‌ها نشان می‌دهد که فقط مقدار تولید مهم نیست و دسترسی مناسب به بازار هم اهمیت دارد.

  2. سپس کمبود خدمات را جدا می‌کنیم: نبود آب آشامیدنی سالم، نمونه‌ای از فقر دسترسی به امکانات است و با افزایش محصول خودبه‌خود برطرف نمی‌شود.

  3. برای اقتصاد روستا می‌توان تشکیل تعاونی تولیدی و بهبود دسترسی به بازار را بررسی کرد و هم‌زمان برای تأمین آب سالم برنامه داشت.

  4. برای ساخت‌وسازهای جدید، طرح هادی می‌تواند کاربری زمین‌ها و مسیر گسترش آیندهٔ روستا را مشخص کند تا توسعهٔ مسکن با نیازهای کشاورزی هماهنگ شود.

  5. نتیجه می‌گیریم که برنامهٔ مناسب باید اقتصاد، خدمات و حفاظت از زمین و محیط‌زیست روستا را با هم ببیند.

جواب: این روستا به برنامه‌ای هماهنگ نیاز دارد: تقویت اقتصاد و دسترسی به بازار، تأمین آب سالم و ساماندهی گسترش خانه‌ها با کمک طرح هادی؛ افزایش تولید به‌تنهایی کافی نیست.

نکات مهم

  • فقر روستایی هم مشکلات اقتصادی مانند درآمد ناکافی را شامل می‌شود و هم کمبود دسترسی به خدمات و امکانات را.
  • توسعهٔ پایدار روستا به رونق اقتصاد، خدمات اجتماعی و فرهنگی و حفاظت از محیط‌زیست در کنار هم نیاز دارد و راهکارهای آن باید با توجه به شرایط روستا انتخاب شوند.
  • در ایران، جهادسازندگی و بنیاد مسکن در بهبود زندگی روستایی نقش داشته‌اند و طرح هادی به ساماندهی کاربری زمین و تعیین گسترش آیندهٔ روستا کمک می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۶ · صفحهٔ ۳۳ تا ۳۵ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

توسعۀ روستایی در ایران

در این درس یاد می‌گیری چگونه خدمات‌رسانی، طرح هادی، توجه به محیط‌زیست، مشارکت مردم و آمایش سرزمین به توسعه و مدیریت روستاهای ایران کمک می‌کنند.

پیش از شروع

اگر روستایی آب، برق و جادۀ مناسب داشته باشد، آیا می‌توان گفت دیگر برای توسعه به هیچ برنامه‌ای نیاز ندارد؟

این امکانات ضروری‌اند، اما توسعۀ روستا فقط ساختن و رساندن خدمات نیست. برای آیندهٔ روستا باید محل فعالیت‌ها و گسترش آن، حفظ محیط‌زیست و مشارکت مردم در تصمیم‌گیری‌ها را هم در نظر گرفت.

خدمات برای کاهش محرومیت

خدمات برای کاهش محرومیت

تصور کن در روستایی، رسیدن به درمانگاه سخت باشد و آب آشامیدنی مناسب هم به‌آسانی در دسترس نباشد. در چنین شرایطی، بهترشدن زندگی فقط به تلاش افراد وابسته نیست؛ روستا به امکانات و خدمات عمومی هم نیاز دارد. محرومیت‌زدایی یعنی کمک به برطرف‌شدن چنین کمبودهایی.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، توجه ویژه‌ای به مناطق روستایی شد. جهادسازندگی در سال 13581358 با هدف رسیدگی به مناطق محروم، استقلال کشور و خودبسندگی کشاورزی شکل گرفت. ایجاد شبکه‌های آب آشامیدنی و برق، گسترش راه‌های روستایی، خدمات بهداشتی، آموزش مهارت‌های فنی‌وحرفه‌ای و نگهداری قنات‌ها از فعالیت‌های آن بود.

این کارها نیازهای متفاوتی را پاسخ می‌دادند: مثلاً راه مناسب، رفت‌وآمد و رساندن محصول به بازار را آسان‌تر می‌کند؛ آموزش مهارت هم توانایی روستاییان را برای کار افزایش می‌دهد. پس کاهش محرومیت فقط ساختن جاده نیست؛ مجموعه‌ای از خدمات و امکانات است که زندگی و فعالیت روستاییان را بهتر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

طرح هادی؛ نقشۀ آیندۀ روستا

طرح هادی؛ نقشۀ آیندۀ روستا

فرض کن در روستایی قرار است خانه‌های تازه و یک مرکز خدماتی ساخته شود. آیا هر زمین خالی برای ساخت‌وساز مناسب است؟ برای تصمیم‌گیری، اول باید بدانیم زمین‌های روستا اکنون چه استفاده‌ای دارند و روستا در آینده به چه چیزهایی نیاز دارد.

طرح هادی روستایی برای همین برنامه‌ریزی است. در این طرح، ابتدا کاربری زمین‌ها، یعنی نوع استفادۀ مسکونی، کشاورزی یا خدماتی از آن‌ها، شناسایی و نقشۀ وضعیت موجود تهیه می‌شود. سپس برای ساماندهی این کاربری‌ها و جهت گسترش آیندۀ روستا برنامه‌ریزی می‌کنند. مثلاً هنگام تعیین محل خانه‌های جدید، جای زمین‌های کشاورزی و خدمات موردنیاز هم در نظر گرفته می‌شود.

بنیاد مسکن انقلاب اسلامی که با هدف تأمین مسکن محرومان، به‌ویژه روستاییان، تشکیل شد، مسئول تهیه و اجرای این طرح‌هاست. پس طرح هادی فقط نقشۀ ساختمان‌ها نیست؛ برای بهترشدن وضعیت اقتصادی و اجتماعی روستا نیز راهکار ارائه می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

خدمات مناسب، محیط سالم

خدمات مناسب، محیط سالم

فرض کن قرار است برای چند روستای نزدیک به هم یک دبیرستان ساخته شود. آیا فقط پیدا کردن زمین خالی کافی است؟ باید ببینیم دانش‌آموزان روستاهای اطراف چگونه به آن می‌رسند. شناخت سلسله‌مراتب و حوزۀ نفوذ روستاها کمک می‌کند روستای مناسب برای استقرار خدمات را انتخاب کنیم؛ یعنی بدانیم کدام روستا مرکز مراجعه است و به کدام آبادی‌های پیرامون خدمات می‌دهد.

از طرف دیگر، توسعۀ خدمات نباید به بهای تخریب محیط‌زیست باشد. مثلاً هنگام ساخت راه باید به زمین‌های کشاورزی و پوشش گیاهی توجه کرد. جمع‌آوری درست زباله و جلوگیری از ورود فاضلاب به آب‌ها نیز به سالم ماندن محیط روستا کمک می‌کند.

واگذاری نیروگاه‌های خورشیدی به روستاهای بدون شبکۀ برق، نمونه‌ای از تأمین خدمات با توجه به محیط‌زیست است: استفاده از نور خورشید می‌تواند نیاز به سوزاندن سوخت برای تولید برق را کاهش دهد.

پس برای هر خدمت دو پرسش داریم: «چه کسانی به آن دسترسی خواهند داشت؟» و «چه اثری بر محیط می‌گذارد؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴

مدیریت با مشارکت مردم

مدیریت با مشارکت مردم

فرض کن اهالی یک روستا می‌خواهند برای بهتر شدن جمع‌آوری زباله‌ها پیشنهاد بدهند. آیا مدیریت روستا فقط کار مسئولان است و مردم نقشی ندارند؟

مدیریت روستا بر عهدۀ دهیاری و شورای اسلامی روستاست. در شهرها نیز وزارت راه و شهرسازی، شهرداری‌ها و شوراهای اسلامی شهر مسئولیت برنامه‌ریزی و مدیریت را بر عهده دارند. سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور هم از شهرداری‌ها و دهیاری‌ها پشتیبانی می‌کند و بر اجرای طرح‌های عمرانی و خدمات نظارت دارد.

اما نقش مردم چیست؟ مردم با رأی خود اعضای شوراهای اسلامی شهر و روستا را انتخاب می‌کنند. شوراها راهی هستند تا مردم از طریق نمایندگانشان در تصمیم‌گیری و اجرای برنامه‌ها مشارکت کنند و بر کار نهادهای مدیریت نظارت داشته باشند. پس نقش مردم با پایان رأی‌گیری تمام نمی‌شود.

در مثال جمع‌آوری زباله، اهالی می‌توانند نیازهایشان را به نمایندگان خود منتقل کنند و پیگیر اجرای برنامۀ بهبود خدمات باشند؛ یعنی هم پیشنهاد بدهند و هم نتیجه را دنبال کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

آمایش؛ نگاهی فراتر از روستا

آمایش؛ نگاهی فراتر از روستا

فرض کن هر روستا برای ساخت راه خود برنامه‌ای داشته باشد؛ اما مسیر این راه‌ها با یکدیگر هماهنگ نباشد. آیا برنامه‌ریزی جداگانه برای هر روستا کافی است؟ برای دیدن ارتباط میان روستاها و شهرها، باید از مقیاس محلی فراتر برویم.

آمایش سرزمین، برنامه‌ریزی کلی در سطح کشور و منطقه است. در کنار برنامه‌های هر شهر و روستا، به چنین نگاه گسترده‌ای هم نیاز داریم؛ زیرا سیاست‌های کلان اقتصادی و اجتماعی کشور بر زندگی مردم همۀ این سکونتگاه‌ها اثر می‌گذارند.

مثلاً بررسی مسیرهای ارتباطی چند شهر و روستا در یک منطقه، نگاهی گسترده‌تر از تعیین محل یک خیابان در یک روستا می‌خواهد. آمایش جای برنامه‌ریزی محلی را نمی‌گیرد؛ بلکه در کنار آن، مقیاس بزرگ‌تری را در نظر می‌گیرد.

پس برای تشخیص آمایش، از خودت بپرس: برنامه فقط برای یک سکونتگاه است یا کشور و منطقه را در نظر دارد؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

مثال حل‌شده

قرار است یک دبیرستان برای چند روستای نزدیک به هم ساخته شود. زمینی در حاشیۀ یکی از روستاها پیشنهاد شده که بخشی از زمین‌های کشاورزی است و راه دسترسی مناسبی از همۀ روستاها ندارد. آیا صرفِ ساختن دبیرستان در این زمین نشانۀ برنامه‌ریزی مناسب است؟

  1. هدف را مشخص می‌کنیم: دبیرستان باید نیاز آموزشی چند روستا را پاسخ دهد، نه اینکه فقط یک ساختمان تازه ایجاد شود.

  2. سلسله‌مراتب و حوزۀ نفوذ روستاها را بررسی می‌کنیم تا روشن شود کدام محل می‌تواند به روستاهای پیرامون بهتر خدمات بدهد.

  3. دسترسی را می‌سنجیم: دانش‌آموزان روستاهای مختلف باید بتوانند با مسیر مناسب به دبیرستان برسند.

  4. کاربری زمین و پیامدهای محیطی را بررسی می‌کنیم؛ انتخاب زمین کشاورزی بدون بررسی گزینه‌های دیگر، تصمیم کافی و سنجیده‌ای نیست.

  5. نظر مردم از راه شورای روستا و هماهنگی با نهادهای مسئول را وارد تصمیم می‌کنیم؛ سپس محل مناسب‌تر انتخاب می‌شود.

جواب: افزودن یک ساختمان خدماتی به‌تنهایی کافی نیست؛ باید نیاز و دسترسی روستاهای پیرامون، کاربری زمین، پیامدهای محیطی و نظر مردم نیز در تصمیم‌گیری بررسی شود.

نکات مهم

  • گسترش خدمات به کاهش محرومیت روستاها کمک می‌کند و طرح هادی، کاربری زمین‌ها و گسترش آیندۀ روستا را سامان می‌دهد.
  • توسعۀ روستایی باید با توجه به دسترسی به خدمات، حفظ محیط‌زیست و مشارکت مردم از راه شوراهای منتخب انجام شود.
  • در کنار مدیریت محلی شهر و روستا، آمایش سرزمین نگاهی گسترده‌تر به برنامه‌ریزی در سطح منطقه و کشور دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۷ · صفحهٔ ۳۵ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

نهادهای مدیریت شهر و روستا در ایران

در این درس یاد می‌گیری نهادهای اصلی مدیریت شهر و روستا را بشناسی و توضیح بدهی مردم چگونه از راه شوراهای اسلامی در مدیریت محل زندگی خود مشارکت می‌کنند.

پیش از شروع

اگر بخواهی در تصمیم‌های مربوط به شهر یا روستایت نقش داشته باشی، آیا حتماً باید شهردار یا دهیار باشی؟

نه؛ شوراهای اسلامی شهر و روستا راهی برای مشارکت مردم در مدیریت محل زندگی‌شان هستند. مردم با انتخاب نمایندگان خود می‌توانند در تصمیم‌گیری‌ها و اجرای برنامه‌ها نقش داشته باشند و بر کار نهادهای مدیریت نظارت کنند.

چه کسانی محل زندگی ما را مدیریت می‌کنند؟

چه کسانی محل زندگی ما را مدیریت می‌کنند؟

فرض کن می‌خواهی مسئله‌ای مثل خرابی وسایل بازی یک بوستان را پیگیری کنی. اولین قدم این است که بدانی کدام نهاد با مدیریت محل زندگی تو ارتباط دارد؛ همۀ کارها بر عهدۀ یک نهاد نیست.

در ایران، برنامه‌ریزی و مدیریت شهرها بر عهدۀ این نهادهاست:

  • وزارت راه و شهرسازی
  • شهرداری‌ها
  • شوراهای اسلامی شهرها

در روستاها، دهیاری‌ها و شوراهای اسلامی روستا مسئول مدیریت‌اند. پس نباید شهرداری را نهاد مدیریت روستا بدانیم.

یک سازمان پشتیبان هم وجود دارد: سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور که وابسته به وزارت کشور است. این سازمان، شهرداری‌ها و دهیاری‌ها را هماهنگ می‌کند، از آن‌ها پشتیبانی مالی، فنی و علمی می‌کند و بر اجرای طرح‌های عمرانی و خدمات شهری و روستایی نظارت دارد.

بنابراین، میان «نهادهای مدیریت محل» و «سازمان هماهنگ‌کننده و پشتیبان آن‌ها» تفاوت وجود دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

چرا شورا داریم؟

چرا شورا داریم؟

فرض کن در محله‌ات یک زمین خالی وجود دارد. بعضی از ساکنان دوست دارند آنجا فضای سبز شود و بعضی دیگر ایجاد فضای بازی را ضروری‌تر می‌دانند. مردم نیازهای محل زندگی‌شان را از نزدیک می‌شناسند؛ پس مدیریت محل نباید بدون توجه به نظر و همکاری آن‌ها انجام شود.

شوراها برای جلب همکاری و مشارکت مردم در مدیریت شهر و روستا شکل گرفته‌اند. یعنی مردم فقط دریافت‌کنندهٔ خدمات نیستند؛ می‌توانند دربارهٔ مسائل مشترک محل زندگی خود نظر بدهند و برای بهتر شدن آن همکاری کنند. در مثال زمین خالی، شنیدن نیازهای ساکنان و همراهی آنان برای بهبود محله، نمونه‌ای از همین مشارکت است.

پس برای فهمیدن دلیل وجود شوراها، این پرسش را به خاطر بسپار: «چگونه مردم در ادارهٔ محل زندگی خود سهم داشته باشند؟» شوراها برای فراهم کردن زمینهٔ این همراهی پدید آمده‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

از رأی دادن تا نظارت

از رأی دادن تا نظارت

آیا نقش مردم با انداختن رأی در صندوق تمام می‌شود؟ نه؛ رأی دادن، آغاز مسیر مشارکت است. مردم اعضای شورای شهر یا روستا را انتخاب می‌کنند تا از طریق این نمایندگان در مدیریت محل زندگی خود نقش داشته باشند.

این نقش سه بخش دارد: مشارکت در تصمیم‌گیری دربارهٔ کارهایی که باید انجام شود، همکاری در اجرای برنامه‌ها و نظارت بر عملکرد نهادهای مدیریت.

مثلاً فرض کن محله‌ای به فضای بازی نیاز دارد. مردم می‌توانند این نیاز را با نمایندگان خود در شورا در میان بگذارند تا در تصمیم‌گیری مطرح شود. هنگام اجرای برنامه نیز می‌توانند همکاری کنند و پیگیر باشند که کار چگونه پیش می‌رود و آیا نیاز محله برطرف می‌شود یا نه.

پس مشارکت فقط انتخاب نماینده یا بیان درخواست نیست؛ همراهی و پیگیری پس از انتخابات هم بخشی از آن است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

پشتوانهٔ قانونی شوراها

پشتوانهٔ قانونی شوراها

آیا شورای شهر یا روستا فقط جمعی از افراد علاقه‌مند به حل مشکلات محل است؟ نه؛ شورا یک نهاد دارای جایگاه قانونی است. کتاب تأکید می‌کند که جایگاه شوراهای اسلامی شهر و روستا در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به‌صراحت بیان شده است. «تصریح» یعنی موضوع روشن و مستقیم بیان شده، نه اینکه فقط بتوان آن را حدس زد.

برای نمونه، فرض کن دربارهٔ بهتر شدن فضای عمومی محله پیشنهادی داری. پیگیری آن از راه نمایندگان شورا، مراجعه به یک نهاد قانونیِ مشارکت مردم است، نه صرفاً گفت‌وگو با یک گروه دوستانه.

البته داشتن پشتوانهٔ قانونی به این معنا نیست که شورا می‌تواند هر تصمیمی بگیرد؛ باید میان جایگاه قانونی یک نهاد و اختیار نامحدود تفاوت بگذاریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

مثال حل‌شده

ساکنان یک محله به فضای بازی کودکان نیاز دارند. یکی از آن‌ها می‌گوید: «چون عضو شهرداری نیستیم، هیچ نقشی در پیگیری این نیاز نداریم.» با توجه به نقش شوراها، چگونه می‌توان این نظر را بررسی کرد؟

  1. ابتدا موضوع را تشخیص می‌دهیم: ایجاد فضای بازی به برنامه‌ها و تصمیم‌های مدیریت شهر مربوط است.

  2. سپس راه مشارکت را پیدا می‌کنیم: شورا برای جلب همکاری مردم شکل گرفته و اعضایش با رأی مردم انتخاب می‌شوند.

  3. بنابراین، ساکنان می‌توانند نیاز خود را با نمایندگانشان در شورای شهر مطرح کنند و از طریق آنان در پیگیری تصمیم‌ها و اجرای برنامه نقش داشته باشند.

  4. نتیجه می‌گیریم که برای مشارکت، لازم نیست عضو شهرداری باشیم؛ البته شورای شهر تنها نهاد مدیریت شهر نیست.

جواب: ساکنان می‌توانند نیاز محله را با نمایندگان منتخب خود در شورای اسلامی شهر مطرح کنند و از طریق آنان تصمیم‌ها و اجرای برنامه را پیگیری کنند؛ شورا مسیر مشارکت مردم است، نه جایگزین همهٔ نهادهای مدیریت شهر.

نکات مهم

  • مدیریت شهرها بر عهدهٔ وزارت راه و شهرسازی، شهرداری‌ها و شوراهای اسلامی شهر و مدیریت روستاها بر عهدهٔ دهیاری‌ها و شوراهای اسلامی روستاست.
  • مردم با انتخاب اعضای شورا، از طریق نمایندگانشان در تصمیم‌گیری، اجرای برنامه‌ها و نظارت بر مدیریت محل زندگی مشارکت می‌کنند.
  • شوراهای اسلامی شهر و روستا پشتوانهٔ قانونی دارند و جایگاهشان در قانون اساسی تصریح شده است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۸ · صفحهٔ ۳۵ تا ۳۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

آمایش سرزمین

در این درس یاد می‌گیری مفهوم و ویژگی‌های آمایش سرزمین و سطح‌های برنامه‌ریزی فضایی را توضیح بدهی و نقش سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی را در تصمیم‌گیری‌های مکانی تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر قرار باشد یک بیمارستان تازه ساخته شود، چرا انتخاب زمین خالی و ارزان برای تعیین محل آن کافی نیست؟

باید بدانیم مردم کجا زندگی می‌کنند، چه اندازه به خدمات درمانی دسترسی دارند و در آینده چه نیازهایی خواهند داشت. آمایش سرزمین کمک می‌کند امکانات در جای مناسب مستقر شوند و سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی می‌تواند اطلاعات لازم برای این تصمیم را تحلیل کند.

هر فعالیت، در جای مناسب

هر فعالیت، در جای مناسب

فرض کن قرار است بیمارستان تازه‌ای ساخته شود. آیا هر زمین خالی و ارزانی مناسب است؟ باید دید مردم کجا زندگی می‌کنند و محل بیمارستان چه ارتباطی با محل سکونت آن‌ها دارد. پس انتخاب جای یک فعالیت، فقط انتخاب یک قطعه زمین نیست.

آمایش سرزمین یعنی سامان‌دادن به فضای جغرافیایی؛ به‌گونه‌ای که جمعیت، فعالیت‌ها و امکانات در سطح سرزمین، متعادل و منطقی جای بگیرند. این نگاه از برنامه‌ریزی برای یک شهر یا روستا فراتر می‌رود و کشور و منطقه را در نظر می‌گیرد.

برای فهم آن، یک مثلث را تصور کن: انسان، فعالیت و فضای جغرافیایی. در مثال ما، مردم «انسان»، خدمات درمانی «فعالیت» و محل استقرار بیمارستان «فضای جغرافیایی» است. آمایش می‌کوشد رابطۀ این سه را تنظیم کند.

یادت باشد: توزیع متعادل به معنای ساختن تعداد کاملاً برابر از هر نوع امکانات در همۀ نقاط نیست؛ مهم این است که استقرار آن‌ها منطقی و متناسب باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶

توان هر منطقه، فرصت برای همه

توان هر منطقه، فرصت برای همه

آیا عادلانه است که در همهٔ مناطق کشور دقیقاً یک نوع فعالیت اقتصادی گسترش پیدا کند؟ عدالت به معنی یکسان‌بودن برنامهٔ همهٔ مناطق نیست. هر منطقه توانمندی‌های خودش را دارد؛ مثلاً منطقه‌ای با خاک حاصلخیز و آب کافی می‌تواند برای کشاورزی مناسب باشد و منطقه‌ای با دسترسی خوب به راه‌ها و بازارها برای گسترش تجارت.

در آمایش سرزمین، ابتدا این ظرفیت‌ها شناسایی می‌شوند و سپس برای نقش هر منطقه در توسعهٔ کشور برنامه‌ریزی می‌شود. البته درآمد و اشتغال تنها معیارها نیستند؛ جنبه‌های اقتصادی، سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، دفاعی و محیطی باید هماهنگ دیده شوند.

مثلاً گسترش یک مرکز تجاری را فقط با سود آن نمی‌سنجیم؛ اثرش بر زندگی مردم، فرهنگ محلی و محیط‌زیست هم مهم است. همچنین نباید سرمایه و امکانات فقط در چند منطقه جمع شوند و مناطق دیگر محروم بمانند. هدف این است که مناطق، با وجود تفاوت توانمندی‌هایشان، از دسترسی عادلانه به منابع و امکانات برخوردار شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶

نگاه به آینده و حفاظت از سرزمین

نگاه به آینده و حفاظت از سرزمین

فرض کن برای منطقه‌ای بیمارستان می‌سازیم. آیا کافی است فقط جمعیت امروز آن را بدانیم؟ اگر جمعیت افزایش یابد، بیمارستانی که امروز مناسب است، شاید در آینده پاسخ‌گو نباشد. آمایش سرزمین هم امروز را می‌بیند، هم فردا را.

این نگاه چند بخش دارد:

  • توزیع متوازن جمعیت: فراهم‌کردن زمینه‌ای که جمعیت فقط در چند شهر بزرگ انباشته نشود و مهاجرت بی‌رویه از روستاها و شهرهای کوچک کاهش یابد.
  • نیازهای حال و آینده: برای ساخت بیمارستان، دانشگاه، صنعت و جاده، نیازهای کنونی و آیندۀ جمعیت بررسی شود.
  • حفاظت از محیط‌زیست: استفاده از منابع خردمندانه باشد؛ مثلاً ایجاد صنعت نباید بدون توجه به منابع آب و پیامدهای محیطی انجام شود.
  • آمایش دفاعی: محل استقرار فعالیت‌ها و تأسیسات طوری انتخاب شود که در صورت حملۀ احتمالی دشمن، آسیب و خسارت کاهش یابد.

پس مناسب‌بودن یک طرح فقط به فایدۀ فوری آن نیست؛ باید دید در آینده چه نیازی را برطرف می‌کند و چه پیامدهایی برای سرزمین دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶

از کل کشور تا شهر و روستا

از کل کشور تا شهر و روستا

برای ساخت یک خانه، نقشهٔ یک اتاق به‌تنهایی کافی نیست؛ باید جای آن اتاق در کل خانه هم مشخص باشد. برنامه‌ریزی فضایی نیز سطح‌های به‌هم‌پیوسته دارد: از نگاه به کل کشور شروع می‌شود و به برنامه‌های شهرها و روستاها می‌رسد.

این ترتیب را مثل یک هرم تصور کن:

  • بالای هرم: طرح جامع سرزمین قرار دارد. پس از آن، طرح کالبدی ملی و منطقه‌ای، پیوند میان برنامه‌های کلان کشور و سطح‌های پایین‌تر را برقرار می‌کند.
  • سطح میانی: طرح جامع شهرستان یا ناحیه‌ای و طرح‌های مجموعهٔ شهری قرار دارند؛ طرح‌های مجموعهٔ شهری به شهرهای بزرگ و ناحیهٔ مادرشهری مربوط‌اند.
  • پایین هرم: طرح‌های جامع و تفصیلی شهرها، طرح‌های هادی شهری و طرح‌های هادی روستایی قرار می‌گیرند. طرح هادی شهری برای شهرهای فاقد طرح جامع است.

مثلاً برنامهٔ توسعهٔ یک شهر نباید جدا از برنامه‌های ناحیه و کشور دیده شود. پایین‌تر بودن در هرم به معنای کم‌اهمیت‌تر بودن نیست؛ یعنی برنامه به محدوده‌ای کوچک‌تر مربوط می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۷

اطلاعات مکانی برای تصمیم بهتر

اطلاعات مکانی برای تصمیم بهتر

برای انتخاب محل یک بیمارستان، دانستن اینکه زمین خالی کجاست کافی نیست؛ باید جمعیت اطراف، راه‌های دسترسی و بیمارستان‌های موجود را هم بررسی کنیم. اینجاست که سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی (GIS) به تصمیم‌گیری کمک می‌کند.

اطلاعات جغرافیایی دو بخش دارند:

  • دادهٔ مکانی: پدیده کجا قرار دارد؛ مثلاً محل یک بیمارستان.
  • دادهٔ توصیفی: آن پدیده چه ویژگی‌هایی دارد؛ مثلاً تعداد تخت‌ها و نوع خدمات همان بیمارستان.

GIS مجموعه‌ای از سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای رایانه‌ای است که اطلاعات را جمع‌آوری، ذخیره، پردازش، تحلیل و نمایش می‌دهد. برخلاف نقشهٔ کاغذی که برای نمایش حجم زیاد اطلاعات و بررسی ارتباط پدیده‌ها محدودیت دارد، این سامانه می‌تواند داده‌های فراوان را با سرعت و دقت بررسی کند.

در مثال بیمارستان، تحلیل محل سکونت مردم، راه‌ها و خدمات درمانی موجود کمک می‌کند محدوده‌های نیازمند بیمارستان را شناسایی کنیم. پس GIS فقط نقشه نشان نمی‌دهد؛ با تحلیل اطلاعات، به انتخاب آگاهانه‌تر کمک می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

مثال حل‌شده

برای ایجاد یک مرکز فرآوری محصولات کشاورزی دو پیشنهاد مطرح شده است: ساخت آن در مادرشهری دور از ناحیهٔ تولید، یا ساخت آن نزدیک ناحیهٔ کشاورزی، با دسترسی مناسب به راه و نیروی کار. با فرض مناسب‌بودن شرایط محیطی محل دوم، کدام پیشنهاد با آمایش سرزمین سازگارتر است و GIS چگونه به بررسی آن کمک می‌کند؟

  1. هدف را مشخص می‌کنیم: محل فعالیت باید با توان منطقه و نیاز مردم تناسب داشته باشد، نه اینکه صرفاً در بزرگ‌ترین شهر قرار بگیرد.

  2. پیشنهاد دوم را از نظر ظرفیت منطقه بررسی می‌کنیم: نزدیکی به ناحیهٔ تولید، با توان کشاورزی آن منطقه هماهنگ است.

  3. پیامد جمعیتی و اجتماعی را می‌سنجیم: ایجاد فرصت شغلی نزدیک ناحیهٔ تولید می‌تواند به کاهش مهاجرت به مادرشهر کمک کند.

  4. برای بررسی دقیق‌تر، در GIS موقعیت نواحی تولید، راه‌ها و سکونتگاه‌ها را همراه با ویژگی‌هایی مانند مقدار تولید و جمعیت تحلیل می‌کنیم.

جواب: با اطلاعات موجود، پیشنهاد دوم مناسب‌تر است؛ چون توان محیطی منطقه، دسترسی مردم و تعادل توزیع جمعیت و فعالیت را با هم در نظر می‌گیرد و GIS نیز امکان بررسی دقیق‌تر آن را فراهم می‌کند.

نکات مهم

  • آمایش سرزمین رابطهٔ انسان، فعالیت و فضای جغرافیایی را سامان می‌دهد و توان مناطق، عدالت، تعادل جمعیت، نیازهای آینده، محیط‌زیست و ملاحظات دفاعی را در نظر می‌گیرد.
  • برنامه‌ریزی فضایی از طرح‌های کلان سرزمین آغاز می‌شود و تا طرح‌های شهری و روستایی ادامه می‌یابد.
  • سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی با جمع‌آوری، ذخیره، پردازش، تحلیل و نمایش داده‌های مکانی و توصیفی به تصمیم‌گیری کمک می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۹ · صفحهٔ ۳۸ تا ۴۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

سامانه‌ای برای مدیریت بهتر

در این درس یاد می‌گیری … مراحل کار در GIS را توضیح بدهی و با شناخت کاربردها و قابلیت‌های آن، نشان بدهی چگونه ترکیب لایه‌های اطلاعات به مکان‌یابی و تصمیم‌گیری بهتر کمک می‌کند.

پیش از شروع

اگر قرار باشد برای چند روستا یک درمانگاه بسازی، آیا فقط با دانستن جمعیت روستاها می‌توانی بهترین محل را انتخاب کنی؟ چه اطلاعات دیگری لازم داری؟

جمعیت به‌تنهایی کافی نیست؛ باید اطلاعاتی مثل فاصلهٔ خانه‌ها، راه‌های دسترسی و شیب زمین را هم کنار هم بررسی کنی. سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی یا GIS کمک می‌کند این اطلاعات را ترکیب و تحلیل کنی تا برای انتخاب محل درمانگاه تصمیم بهتری بگیری.

از اطلاعات تا تصمیم

از اطلاعات تا تصمیم

فرض کن می‌خواهی برای چند روستا محل مناسبی برای ساخت درمانگاه پیشنهاد بدهی. دانستن اینکه هر روستا کجاست کافی نیست؛ باید بدانی هرکدام چقدر جمعیت دارد و چه خدمات درمانی‌ای در دسترس مردم آن است.

اطلاعات جغرافیایی دو بخش دارند:

  • داده‌های مکانی: جای پدیده‌ها؛ مثلاً موقعیت یک روستا.
  • داده‌های توصیفی: ویژگی‌های پدیده‌ها؛ مثلاً جمعیت همان روستا.

سامانهٔ اطلاعات جغرافیایی یا GIS مجموعه‌ای از سخت‌افزارها و نرم‌افزارهای رایانه‌ای است که به گردآوری، ذخیره، مدیریت، تحلیل و نمایش این اطلاعات کمک می‌کند. پس کارش فقط نشان دادن جای روستاها روی نقشه نیست؛ می‌توان با آن موقعیت روستاها و ویژگی‌هایشان را بررسی کرد تا انتخاب محل درمانگاه آگاهانه‌تر باشد.

تفاوت اصلی را به خاطر بسپار: نمایش اطلاعات، آن‌ها را دیدنی می‌کند؛ تحلیل اطلاعات، به تصمیم‌گیری کمک می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

سه مرحلهٔ کار

سه مرحلهٔ کار

فرض کن می‌خواهیم برای چند روستا محل مناسبی برای درمانگاه پیشنهاد کنیم. GIS این کار را در سه مرحله پیش می‌برد:

ورودی: ابتدا اطلاعات لازم، مانند جمعیت روستاها، موقعیت راه‌ها و شیب زمین، از آمارها، نقشه‌ها یا بررسی‌های میدانی گردآوری می‌شود. سپس داده‌ها به شکل رقومی، یعنی قابل استفاده در رایانه، وارد نرم‌افزار می‌شوند و کدبندی و ذخیره می‌شوند.

پردازش: حالا نوبت بررسی داده‌ها براساس هدف ماست. مثلاً اطلاعات جمعیت و دسترسی به راه‌ها تحلیل می‌شوند تا مشخص شود کدام محل‌ها برای ساخت درمانگاه مناسب‌ترند. پس پردازش، فقط نگهداری اطلاعات نیست؛ تحلیل آن‌ها برای پاسخ به یک مسئله است.

خروجی: نتیجه می‌تواند به صورت نقشهٔ محل‌های پیشنهادی، جدول مقایسه یا گزارش نمایش داده شود تا مسئولان بهتر تصمیم بگیرند.

مسیر کار را این‌طور به خاطر بسپار: داده‌ها وارد می‌شوند، تحلیل می‌شوند و نتیجه برای تصمیم‌گیری ارائه می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

کاربرد در زندگی واقعی

کاربرد در زندگی واقعی

اگر مسئول شهر باشی، برای انتخاب محل یک ایستگاه آتش‌نشانی چه چیزهایی را بررسی می‌کنی؟ محل ساختمان‌ها، راه‌های دسترسی و فاصله از ایستگاه‌های موجود، همگی به مکان مربوط‌اند؛ به همین دلیل GIS می‌تواند در این تصمیم کمک کند.

کاربرد این سامانه به مدیریت شهر محدود نیست:

  • در منابع طبیعی و محیط‌زیست، برای بررسی پراکندگی جنگل‌ها و نواحی آسیب‌دیده کاربرد دارد.
  • در حمل‌ونقل، به بررسی مسیرها و دسترسی مکان‌ها کمک می‌کند.
  • در بهداشت و درمان، برای بررسی دسترسی روستاها به درمانگاه به کار می‌رود.
  • در کشاورزی و صنعت، به بررسی زمین‌ها و انتخاب محل مناسب فعالیت‌ها کمک می‌کند.

لازم نیست فهرست کاربردها را فقط حفظ کنی. نکتهٔ مشترک را پیدا کن: هرجا پرسش ما این باشد که «کجا؟»، «با چه پراکندگی؟» یا «با چه دسترسی؟»، GIS می‌تواند ابزار مفیدی برای بررسی مسئله باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

لایه‌ها را کنار هم بگذار

لایه‌ها را کنار هم بگذار

تصور کن روی یک برگهٔ شفاف، راه‌های یک ناحیه و روی برگه‌ای دیگر، محل روستاهای آن را رسم کرده‌ای. هر برگه فقط یک نوع اطلاعات دارد؛ اما وقتی آن‌ها را روی هم می‌گذاری، می‌توانی رابطهٔ روستاها با راه‌ها را هم ببینی.

در GIS نیز داده‌ها براساس هدف مطالعه و ویژگی‌های موردنظر، در لایه‌های جداگانه سازمان‌دهی می‌شوند؛ مثلاً یک لایه برای راه‌ها، یک لایه برای جمعیت و لایه‌ای دیگر برای شیب زمین. انتخاب لایه‌ها به مسئله‌ای بستگی دارد که می‌خواهیم حل کنیم.

برای پیدا کردن محل مناسب یک درمانگاه روستایی، فقط لایهٔ جمعیت کافی نیست. با هم‌پوشانی و ترکیب لایه‌ها می‌توان بررسی کرد کدام محدوده هم به جمعیت نزدیک‌تر است، هم دسترسی مناسبی به راه دارد و هم شیب زمینش مناسب است. حاصل این تلفیق، لایه‌ای تازه با اطلاعات متناسب با هدف ماست؛ نه صرفاً نقشه‌ای شلوغ‌تر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

نقشه‌ای هوشمند و تغییرپذیر

نقشه‌ای هوشمند و تغییرپذیر

فرض کن روی نقشهٔ یک ناحیه، اطلاعات راه‌ها، مدرسه‌ها و درمانگاه‌ها نمایش داده شده است. اگر فقط بخواهی دسترسی به درمانگاه‌ها را بررسی کنی، می‌توانی نمایش لایهٔ مدرسه‌ها را خاموش کنی. خاموش‌کردن نمایش یک لایه، به معنی پاک‌شدن داده‌های آن نیست؛ هر وقت نیاز داشته باشی، دوباره آن را نمایش می‌دهی.

نقشهٔ GIS فقط تصویری ثابت نیست. اگر درمانگاه تازه‌ای ساخته شود، می‌توان داده‌های آن را به‌روز کرد. همچنین سامانه می‌تواند میان اطلاعات ارتباط برقرار کند و محاسبات آماری و ریاضی انجام دهد؛ مثلاً جمعیت روستاها را در کنار فاصلهٔ آن‌ها از درمانگاه‌ها بررسی کند.

این قابلیت‌ها برای مکان‌یابی به کار می‌آیند: به‌جای انتخاب محل درمانگاه فقط از روی ظاهر نقشه، اطلاعات مرتبط را بررسی می‌کنیم تا گزینهٔ مناسب‌تری پیدا کنیم. پس هوشمندبودن نقشه یعنی بتوانیم اطلاعات موردنیاز را انتخاب، به‌روز و تحلیل کنیم؛ نه اینکه سامانه بدون هدف و معیار ما تصمیم بگیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

مثال حل‌شده

برای ساخت یک سالن ورزشی روستایی، دو محل پیشنهاد شده است: محل اول به بخش پرجمعیت روستا نزدیک‌تر است، اما در زمین کشاورزیِ پرشیب قرار دارد؛ محل دوم کمی دورتر است، اما زمین کم‌شیب، دسترسی مناسب به راه و موقعیتی بیرون از زمین‌های کشاورزی دارد. با اطلاعات فعلی، کدام محل مناسب‌تر است و GIS چگونه به این انتخاب کمک می‌کند؟

  1. هدف را مشخص می‌کنیم: انتخاب محلی که برای ساخت سالن و دسترسی روستاییان مناسب باشد.

  2. داده‌های جمعیت، راه‌ها، شیب زمین و محدودهٔ زمین‌های کشاورزی را گردآوری و در لایه‌های جداگانه وارد GIS می‌کنیم.

  3. لایه‌ها را هم‌پوشانی می‌کنیم تا ویژگی‌های هر دو محل را هم‌زمان بسنجیم؛ نه اینکه فقط نزدیکی به جمعیت را ببینیم.

  4. مقایسه نشان می‌دهد محل اول، با وجود نزدیکی بیشتر به جمعیت، محدودیت شیب و کاربری کشاورزی دارد؛ محل دوم با معیارهای داده‌شده سازگارتر است.

  5. نتیجه را در قالب نقشه و گزارش ارائه می‌کنیم تا محل دوم به‌عنوان گزینهٔ مناسب‌تر برای تصمیم‌گیری بررسی شود.

جواب: با اطلاعات فعلی، محل دوم مناسب‌تر است؛ چون هم دسترسی مناسبی دارد و هم زمین آن کم‌شیب و بیرون از محدودهٔ کشاورزی است. نزدیکی به جمعیت به‌تنهایی برای انتخاب محل کافی نیست.

نکات مهم

  • GIS داده‌های مکانی و توصیفی را مدیریت و تحلیل می‌کند و با مراحل ورودی، پردازش و خروجی به تصمیم‌گیری کمک می‌کند.
  • کاربردهای GIS از مدیریت شهر و روستا تا منابع طبیعی، حمل‌ونقل و بهداشت، مسئله‌های گوناگون مرتبط با مکان را در بر می‌گیرد.
  • ترکیب لایه‌ها، انتخاب نمایش آن‌ها، به‌روزرسانی داده‌ها و انجام محاسبات از قابلیت‌های GIS برای تحلیل و مکان‌یابی‌اند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ جغرافیا دوازدهم · رایگان