این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحههای همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیحها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حلشدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.
درس ۱ · صفحهٔ ۸۲ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۵: ویژگیها و انواع مخاطرات طبیعی
در این درس یاد میگیری … مخاطرات طبیعی را بر اساس منشأ دستهبندی کنی، نقش انسان را در میزان خسارت آنها توضیح بدهی و زمینلرزه و علت حرکت صفحههای سنگکره را بشناسی.
پیش از شروع
اگر زمینلرزه یک فرایند طبیعی است، آیا انسانها میتوانند در کموزیاد شدن خسارتهای آن نقش داشته باشند؟
بله؛ طبیعی بودن یک حادثه به این معنا نیست که میزان خسارت آن هم کاملاً خارج از اختیار ماست. انسانها با فعالیتهای خود میتوانند خسارت مخاطرات طبیعی را بیشتر یا کمتر کنند؛ مثلاً شیوهٔ ساختن ساختمانها در میزان آسیبدیدن آنها هنگام زمینلرزه مؤثر است.
مخاطرات طبیعی از کجا میآیند؟
مخاطرات طبیعی از کجا میآیند؟
سیل و زمینلرزه هر دو میتوانند زندگی مردم را به خطر بیندازند؛ اما آیا از یک منشأ پدید میآیند؟ برای دستهبندی آنها باید بپرسیم: کدام فرایند طبیعی باعث رخ دادن این حادثه شده است؟
مخاطرات طبیعی، حوادثی برخاسته از فرایندهای طبیعی زمیناند که میتوانند به جانداران و جوامع انسانی آسیب برسانند. این مخاطرات از نظر منشأ دو دستهاند:
درونزمینی: از فرایندهای درونی زمین پدید میآیند؛ مانند زمینلرزه و آتشفشان.
برونزمینی: از فرایندهای بیرونی، مانند فرایندهای اقلیمی، پدید میآیند؛ مانند سیل، صاعقه و طوفان.
مثلاً اگر در خبرها از جاری شدن سیل پس از بارندگی شدید بشنوی، آن را در گروه برونزمینی قرار میدهی؛ چون منشأ آن به فرایندهای اقلیمی مربوط است. برونزمینی در این دستهبندی به معنی آمدن از فضا نیست؛ منظور فرایندهای بیرونی در برابر فرایندهای درونی زمین است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲
نقش ما در خسارتها
نقش ما در خسارتها
طبیعی بودن یک حادثه به این معنا نیست که میزان خسارت آن هم کاملاً از اختیار انسان بیرون است. باید میان منشأ حادثه و میزان خسارت آن تفاوت بگذاریم: منشأ مخاطره طبیعی است، اما تصمیمها و فعالیتهای ما میتوانند پیامدهایش را شدیدتر یا محدودتر کنند.
مثلاً دو محله را در برابر سیل تصور کن. در یکی، خانهها در مسیر عبور سیلاب ساخته شدهاند؛ در دیگری، هنگام ساختوساز از این مسیر فاصله گرفتهاند. این انتخاب انسانی میتواند میزان آسیب به ساکنان و داراییهایشان را تغییر دهد، هرچند خود سیل حاصل فرایندهای طبیعی است.
خسارت هم فقط خراب شدن ساختمان نیست؛ آسیبدیدن انسانها، مختل شدن زندگی اجتماعی و از دست رفتن دارایی یا درآمد را هم در بر میگیرد. پس ما لزوماً جلوی رخ دادن مخاطره را نمیگیریم، اما میتوانیم برای کاهش خسارت آن تصمیمهای بهتری بگیریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲
زمینلرزه چیست؟
زمینلرزه چیست؟
فرض کن نشستهای و ناگهان احساس میکنی کف اتاق میلرزد و چراغ آویزان تکان میخورد. اینها میتوانند نشانههای لرزش زمین باشند؛ اما زمینلرزه دقیقاً چیست؟
زمینلرزه، لرزش ناگهانی و کوتاهمدت پوستهٔ زمین است. علت آن، آزاد شدن انرژی در محل گسلهاست. گسل را میتوان شکستگیای در سنگهای پوسته دانست که دو سوی آن امکان جابهجایی دارند. وقتی انرژی در محل این شکستگیها آزاد میشود، پوستهٔ زمین به لرزش درمیآید.
برای بهخاطر سپردن این مفهوم، سه ویژگی را کنار هم بگذار: لرزش پوسته، آغاز ناگهانی و مدت کوتاه. کوتاه بودن زمینلرزه به معنای کمخطر بودن آن نیست؛ لرزشی کوتاه هم ممکن است خسارت زیادی ایجاد کند. همچنین، تکان خوردن وسایل پیامد لرزش است، نه علت وقوع زمینلرزه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲
صفحههای متحرک زمین
صفحههای متحرک زمین
زمینی که روی آن ایستادهای، یک پوستهٔ سخت و یکپارچه ندارد. پوسته و بخش بالایی گوشته با هم بخش سخت و سنگی زمین، یعنی سنگکره یا لیتوسفر را میسازند. سنگکره به قطعههایی به نام صفحه تقسیم شده است؛ شبیه سطح توپ فوتبال که از بخشهای کنار هم تشکیل میشود.
زیر این صفحهها، مواد گوشته حالت نیمهجامد و تا اندازهای خمیرمانند دارند؛ پس نباید آنجا را دریایی از مواد کاملاً مایع تصور کنیم.
اما چه چیزی صفحهها را حرکت میدهد؟ دمای زمین به سمت عمق افزایش مییابد. در گوشتهٔ فوقانی، مواد گرمتر بالا میآیند و مواد سردتر پایین میروند؛ این گردش را حرکت همرفتی مینامیم. برای تصور آن، گردش آب هنگام گرمشدن در قابلمه را به یاد بیاور؛ البته مواد گوشته مانند آب روان نیستند. حرکت همرفتی مواد گوشتهٔ فوقانی باعث حرکت صفحههای سنگکره نسبت به یکدیگر میشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲
مثال حلشده
پس از بارندگی شدید، در یک آبادی سیل رخ داده است. بررسیها نشان میدهد ریختن نخاله در مسیر آب، خسارت را بیشتر کرده است. منشأ این مخاطره چیست و چرا نباید همهٔ خسارت را فقط به طبیعت نسبت داد؟
ابتدا فرایند طبیعی مؤثر را پیدا میکنیم: در این رویداد، بارندگی شدید با وقوع سیل ارتباط دارد.
چون سیل با فرایندهای اقلیمی ارتباط دارد، آن را در گروه مخاطرات با منشأ برونزمینی قرار میدهیم.
سپس عامل تشدید خسارت را جدا میکنیم: نخالهها مسیر عبور آب را محدود کردهاند.
نتیجه میگیریم که منشأ مخاطره طبیعی است، اما فعالیت انسان نیز در میزان خسارت نقش داشته است.
جواب: سیل مخاطرهای با منشأ برونزمینی است؛ بارش در شکلگیری آن نقش دارد، اما رفتار انسان، مانند مسدود کردن مسیر آب، میتواند خسارتش را بیشتر کند.
نکات مهم
مخاطرات طبیعی بر اساس منشأ به درونزمینی، مانند زمینلرزه و آتشفشان، و برونزمینی، مانند سیل و طوفان، تقسیم میشوند.
فعالیتهای انسان میتواند خسارتهای مخاطرات طبیعی را افزایش یا کاهش دهد، هرچند منشأ این مخاطرات طبیعی است.
زمینلرزه لرزش ناگهانی و کوتاهمدت پوسته بر اثر آزاد شدن انرژی در محل گسلهاست؛ صفحههای سنگکره نیز بر اثر حرکت همرفتی مواد در گوشتهٔ فوقانی حرکت میکنند.
درس ۲ · صفحهٔ ۸۲ تا ۸۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
زمینلرزه
در این درس یاد میگیری چگونه حرکت صفحههای زمین به آزادشدن ناگهانی انرژی و تکرار زمینلرزه میانجامد، کانون را از مرکز سطحی تشخیص بدهی و اهمیت شناخت گسلهای فعال را برای مکانیابی سکونتگاهها توضیح بدهی.
پیش از شروع
اگر صفحههای زمین پیوسته حرکت میکنند، چرا زمینلرزه را بهصورت تکانی ناگهانی احساس میکنیم، نه حرکتی آرام و همیشگی؟
سنگها مدتی در برابر نیروهای ناشی از حرکت صفحهها مقاومت میکنند و انرژی در آنها جمع میشود. وقتی مقاومتشان کافی نباشد، شکست و جابهجایی ناگهانی در امتداد گسل، انرژی را آزاد میکند و زمین میلرزد.
صفحههای متحرک زمین
صفحههای متحرک زمین
زمینی که زیر پای ما ثابت به نظر میرسد، در واقع سطحی یکپارچه ندارد! برای فهمیدن حرکت آن، اول باید سنگکره یا لیتوسفر را بشناسیم: پوستهٔ زمین همراه با بخش بالایی گوشته که سخت و سنگی است.
سنگکره را شبیه رویهٔ یک توپ فوتبال تصور کن؛ از بخشهایی کنار هم تشکیل شده است. به هر بخش صفحه یا پلیت میگوییم. البته این تشبیه فقط برای تصور بخشبخش بودن سنگکره است؛ صفحههای زمین، برخلاف تکههای رویهٔ توپ، نسبت به هم حرکت میکنند.
زیر این صفحهها، مواد گوشته حالت نیمهجامد و تا اندازهای خمیرمانند دارند. دمای زمین با رفتن به عمق بیشتر میشود. این تفاوت دما، در گوشتهٔ فوقانی حرکت همرفتی ایجاد میکند؛ یعنی مواد گرمتر بالا میآیند و مواد سردتر پایین میروند. این گردش مواد، صفحههای سنگکره را نسبت به هم حرکت میدهد.
پس زنجیرهٔ اصلی را به خاطر بسپار: تفاوت دما ← حرکت همرفتی در گوشتهٔ فوقانی ← حرکت صفحهها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲
از حرکت آرام تا لرزش ناگهانی
از حرکت آرام تا لرزش ناگهانی
صفحههای زمین نسبت به هم سه جور حرکت میکنند:
واگرا: از هم دور میشوند.
همگرا: به هم نزدیک میشوند.
امتدادلغز یا برشی: در کنار هم میلغزند.
این حرکتها به سنگهای پوسته نیرو وارد میکنند و باعث کشیدگی، فشردگی یا تغییر شکل آنها میشوند. سنگها مدتی در برابر نیرو مقاومت میکنند؛ پس حرکت صفحهها لزوماً همان لحظه به لرزش ناگهانی تبدیل نمیشود.
برای تصور این وضعیت، خطکشی پلاستیکی را در ذهن بیاور که با فشار دست کمی خم میشود، اما هنوز نشکسته است. این فقط مثالی برای فهم مقاومت در برابر نیروست؛ لازم نیست آن را امتحان کنی!
وقتی نیرو از توان مقاومت سنگها فراتر برود، سنگها ناگهان میشکنند و در امتداد گسل، یعنی شکستگی پوسته، جابهجا میشوند. آزادشدن ناگهانی انرژی همراه این جابهجایی، زمین را میلرزاند.
پس پاسخ پرسش آغاز درس این است: حرکت صفحهها پیوسته است، اما شکست و جابهجایی سنگها میتواند ناگهانی باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳
چرا زمین دوباره میلرزد؟
چرا زمین دوباره میلرزد؟
آیا وقتی در منطقهای زمینلرزه رخ داد، میتوانیم بگوییم «انرژی آزاد شد؛ پس دیگر اینجا نمیلرزد»؟ نه؛ چون زمینلرزه حرکت صفحهها را متوقف نمیکند.
پس از جابهجایی گسل و آزادشدن انرژی، صفحههای زمین همچنان حرکت میکنند. در نتیجه، دوباره به سنگها نیرو وارد میشود و انرژی بهتدریج در آنها انباشته میشود. این انرژی میتواند با تشکیل گسلی جدید یا جابهجایی دوباره در محل گسلهای قدیمی آزاد شود و زمینلرزهٔ دیگری رخ دهد.
برای تصور این چرخه، فنری را در نظر بگیر که آن را فشار میدهی و رها میکنی. رهاشدن انرژی فنر به این معنا نیست که دیگر نمیتوان در آن انرژی ذخیره کرد؛ اگر دوباره فشارش بدهی، انرژی تازهای ذخیره میشود. در زمین نیز ادامهٔ حرکت صفحهها امکان انباشتهشدن دوبارهٔ انرژی را فراهم میکند. پس سابقهٔ زمینلرزه در یک منطقه، تضمینِ نلرزیدن دوبارهٔ آن نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳
کانون و مرکز سطحی
کانون و مرکز سطحی
وقتی در خبرها محل یک زمینلرزه را روی نقشه میبینی، آیا آن علامت نشان میدهد که شکستن سنگها از همان سطح زمین آغاز شده است؟ نه؛ باید دو جای متفاوت را از هم تشخیص بدهیم.
کانون زمینلرزه نقطهای در عمق زمین است که آزادشدن انرژی ذخیرهشده و گسیختگی گسل از آنجا آغاز میشود. اما مرکز سطحی ناحیهای روی سطح زمین است که درست بالای کانون قرار دارد. پس این دو، یک محل نیستند: یکی درون زمین است و دیگری روی سطح آن.
برای تصور بهتر، یک ساختمان را در نظر بگیر: نقطهای در زیرزمین و جای درست بالای آن در حیاط، در یک راستای عمودی قرار دارند، اما ارتفاعشان متفاوت است. کانون و مرکز سطحی هم چنین رابطهٔ مکانیای دارند.
راه تشخیص: از محل آغاز آزادشدن انرژی در عمق، خطی عمودی به سطح زمین تصور کن؛ محل رسیدن این خط به سطح، مرکز سطحی است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳
گسلها و جای امنتر برای ساختوساز
گسلها و جای امنتر برای ساختوساز
فرض کن قرار است برای یک محله، جای مدرسهٔ جدید را انتخاب کنند. آیا دیدن زمینی صاف و خالی کافی است؟ شناخت گسلهای فعال منطقه هم بخشی مهم از این تصمیم است؛ چون جابهجایی زمین در امتداد این گسلها رخ میدهد. با فاصلهگرفتن از کانون زمینلرزه، شدت تکانها کاهش مییابد؛ بنابراین در مکانیابی سکونتگاهها باید تا حد امکان از گسلهای فعال فاصله گرفت.
اما یک نکتهٔ مهم: ندیدن گسل روی سطح زمین، به معنی نبودن آن نیست. بعضی گسلها زیر پوشش رسوبی مدفوناند و در سطح دیده نمیشوند؛ به آنها «گسل پنهان» میگوییم. این گسلها هم میتوانند لرزهخیز باشند.
پس برای انتخاب جای مدرسه یا خانه، فقط ظاهر زمین را بررسی نمیکنیم؛ اطلاعات گسلهای منطقه را هم در نظر میگیریم. رعایت فاصله از گسل فعال به کاهش خطر کمک میکند، اما به معنی حذف کامل خطر زمینلرزه نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴
مثال حلشده
پس از یک زمینلرزه، فردی میگوید: «انرژی این گسل آزاد شد؛ پس دیگر لازم نیست احتمال لرزش دوبارهٔ آن را در نظر بگیریم.» با دنبالکردن روند ایجاد زمینلرزه، استدلال او را بررسی کن.
نخست بخش درست گفته را جدا میکنیم: در زمینلرزه، بخشی از انرژی انباشتهشده با جابهجایی گسل آزاد میشود.
سپس میپرسیم آیا حرکت صفحهها هم متوقف میشود؟ نه؛ صفحههای سنگکره پس از زمینلرزه نیز حرکت میکنند.
تداوم این حرکت میتواند دوباره به سنگها نیرو وارد کند و انرژی در آنها انباشته شود.
اگر سنگها مقاومت خود را از دست بدهند، انرژی میتواند با جابهجایی در امتداد همان گسل دوباره آزاد شود؛ پس آزادشدن انرژی به معنای پایان همیشگی خطر نیست.
جواب: این نتیجهگیری درست نیست؛ ادامهٔ حرکت صفحهها میتواند دوباره در سنگها انرژی انباشته کند و با جابهجایی همان گسل، زمینلرزهٔ دیگری رخ دهد.
نکات مهم
حرکت همرفتی مواد گوشتهٔ فوقانی، صفحههای سنگکره را جابهجا میکند و شکست و جابهجایی ناگهانی سنگها در امتداد گسل، انرژی انباشتهشده را بهصورت زمینلرزه آزاد میکند.
ادامهٔ حرکت صفحهها امکان انباشتهشدن دوبارهٔ انرژی و تکرار زمینلرزه را فراهم میکند؛ کانون در عمق زمین و مرکز سطحی درست بالای آن روی سطح است.
برای مکانیابی سکونتگاهها باید گسلهای فعال، از جمله گسلهای پنهان، را شناخت و تا حد امکان از آنها فاصله گرفت.
درس ۳ · صفحهٔ ۸۴ تا ۸۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
اندازهگیری زمینلرزهها
در این درس یاد میگیری نقش گسلها را در وقوع زمینلرزه توضیح بدهی، شدت و بزرگی و ابزارهای ثبت آنها را از هم تشخیص بدهی، انرژی زمینلرزهها را با تقریب کتاب مقایسه کنی و ارتباط پراکندگی زمینلرزهها با مرز صفحات را بشناسی.
پیش از شروع
آیا ممکن است دو آبادی یک زمینلرزه را تجربه کنند، اما یکی تکانهای شدید و دیگری تکانهای ضعیفتری داشته باشد؟ پس وقتی میگوییم «زلزله چقدر قوی بود»، دقیقاً از چه چیزی حرف میزنیم؟
بله؛ تکانها و آثار یک زمینلرزه در همهجا یکسان نیست و با فاصله از کانون تغییر میکند. برای توصیف زمینلرزه باید بین «شدت»، یعنی آثار و میزان تخریب، و «بزرگی»، یعنی مقدار انرژی آزادشده، فرق بگذاریم.
گسلها؛ محل آزادشدن فشار
گسلها؛ محل آزادشدن فشار
تصور کن برای یک شهر تازه، زمین انتخاب میکنی. آیا ندیدنِ شکستگی روی سطح زمین کافی است تا آنجا را از نظر گسل امن بدانی؟
گسل شکستگیای در زمین است که قطعات زمین در امتداد آن جابهجا میشوند. نیروهای زمینساخت به اطراف قطعات گسل فشار وارد میکنند. این فشار بهتدریج ذخیره میشود؛ وقتی قطعات گسل ناگهان جابهجا شوند، انرژی ذخیرهشده آزاد میشود و زمین میلرزد. پس جمعشدن فشار تدریجی است، اما آزادشدن آن میتواند ناگهانی باشد.
نکتهٔ مهم این است که همهٔ گسلها روی سطح زمین دیده نمیشوند. بعضی زیر پوشش رسوبی پنهاناند، اما همچنان میتوانند زمینلرزه ایجاد کنند. مثل ترک دیواری که زیر کاغذدیواری پوشیده شده است؛ ندیدنِ آن، دلیل نبودنش نیست.
بنابراین، برای انتخاب محل ساخت خانه، مدرسه یا سکونتگاه تازه، باید گسلهای آشکار و پنهان بررسی شوند و تا حد امکان از گسلهای فعال فاصله گرفت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴
شدت با بزرگی فرق دارد
شدت با بزرگی فرق دارد
فرض کن دو آبادی خبر یک زمینلرزه را میدهند: در یکی فقط لوسترها تکان خوردهاند، اما در دیگری دیوارها ترک برداشتهاند. آیا این گزارشها با هم تناقض دارند؟ نه؛ باید بزرگی را از شدت جدا کنیم.
بزرگی بیانگر مقدار انرژی آزادشدهٔ زمینلرزه است و در این درس با مقیاس ریشتر بیان میشود. کارشناسان برای تعیین آن از دادههای لرزهنگار استفاده میکنند.
شدت به آثار و میزان تخریب زمینلرزه در یک محل مربوط است و با مقیاس مرکالی توصیف میشود. کارشناسان با بازدید میدانی و بررسی آثار، آن را تعیین میکنند.
پس یک زمینلرزه بزرگی مشخصی دارد، ولی شدت آن در مکانهای مختلف میتواند متفاوت باشد. هرچه از کانون دورتر شویم، معمولاً تکانها ضعیفتر میشوند. همچنین، در شرایط مشابه، هرچه کانون عمیقتر باشد، امواج مسیر طولانیتری تا سطح میپیمایند و تخریب کاهش مییابد.
بنابراین، شنیدن بزرگی یک زمینلرزه بهتنهایی برای دانستن میزان خسارت در آبادی خودمان کافی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴
یک پله، جهشی بزرگ در انرژی
یک پله، جهشی بزرگ در انرژی
اگر بزرگی یک زمینلرزه فقط یک واحد بیشتر باشد، انرژی آزادشده هم فقط کمی بیشتر است؟ نه! طبق تقریب کتاب، هر واحد افزایش بزرگی، انرژی آزادشده را حدود برابر میکند. پس پلههای این مقیاس را نباید مثل پلههای معمولی تصور کنی؛ هر پله یک جهش بزرگ است.
برای چند واحد اختلاف، باید این ضریب را چند بار در خودش ضرب کنیم، نه اینکه آن را با تعداد پلهها جمع کنیم. مثلاً برای مقایسهٔ زمینلرزهای با بزرگی و زمینلرزهای با بزرگی :
اختلاف بزرگی برابر است با واحد.
پلهٔ اول، انرژی را حدود برابر میکند.
پلهٔ دوم، دوباره آن را برابر میکند؛ پس نسبت انرژیها حدود است.
بنابراین زمینلرزهٔ بزرگتر حدود برابر انرژی آزاد میکند، نه دو برابر! این مقایسه دربارهٔ انرژی است؛ از آن نمیتوان نتیجه گرفت که خسارت هم دقیقاً به همین نسبت بیشتر میشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵
دو ابزار با دو کار متفاوت
دو ابزار با دو کار متفاوت
برای بررسی زمینلرزه، فقط دانستن اینکه «زمین لرزید» کافی نیست؛ باید حرکت آن را دقیق ثبت کنیم. لرزهنگار دستگاهی حساس است که حتی حرکتهای بسیار ضعیف زمین را ثبت میکند. از روی نمودار ثبتشدهٔ آن، یعنی لرزهنگاشت، میتوان فهمید زمین چقدر جابهجا شده است. در ایستگاههای لرزهنگاری، حرکت زمین در سه امتداد بالاـپایین، شمالـجنوب و شرقـغرب ثبت میشود.
اما شتابنگار شتاب جنبش زمین را ثبت میکند؛ یعنی نشان میدهد سرعت حرکت زمین با چه آهنگی تغییر میکند. برای تصور تفاوت، به حرکت آسانسور فکر کن: مقدار جابهجایی آن با تند یا کند شدن حرکتش یکی نیست.
شتابنگارها را در مناطق لرزهخیز و سازههای مهم، مانند سدها، پلها و ساختمانهای بلند، نصب میکنند. اطلاعات آنها به مهندسان کمک میکند اثر جنبش زمین بر سازهها را بررسی کنند. پس این دو ابزار مکمل هماند، نه دو نام برای یک دستگاه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶
رد زمینلرزهها روی نقشه
رد زمینلرزهها روی نقشه
اگر محل وقوع زمینلرزهها را روی نقشه با نقطه مشخص کنیم، آیا نقطهها همهجا یکسان پخش میشوند؟ نه؛ بسیاری از آنها در نوارهایی کنار هم قرار میگیرند. برای فهمیدن علت، باید این نقشه را با نقشهٔ مرز صفحات پوستهٔ زمین مقایسه کنیم.
تصور کن دو نقشهٔ شفاف داری: روی یکی کانونهای سطحی زمینلرزهها و روی دیگری مرز صفحات مشخص شده است. اگر آنها را روی هم بگذاری، میبینی بسیاری از کانونهای سطحی در امتداد مرز صفحات قرار دارند. این همپوشانی تصادفی نیست؛ حرکت صفحات نسبت به یکدیگر، زمینهٔ ایجاد فشار و آزادشدن ناگهانی آن را فراهم میکند.
پس پراکندگی زمینلرزهها به ما سرنخی از محل مرز صفحات میدهد. البته «بسیاری» به معنای «همه» نیست؛ نباید نتیجه بگیریم که دور از مرز صفحات هیچ زمینلرزهای رخ نمیدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶
مثال حلشده
طبق تقریب کتاب، انرژی آزادشده در زمینلرزهای با بزرگی چند برابر انرژی زمینلرزهای با بزرگی است؟
اختلاف بزرگی را پیدا میکنیم: ؛ پس دو پله افزایش بزرگی داریم.
برای هر پله، انرژی حدود برابر میشود.
چون دو پله داریم، ضریب را دو بار در خودش ضرب میکنیم: .
پس نسبت انرژیها حدود برابر است؛ نه برابر، چون ضریبها در هم ضرب میشوند، نه اینکه با هم جمع شوند.
جواب: طبق تقریب کتاب، زمینلرزهٔ با بزرگی حدود برابرِ زمینلرزهٔ با بزرگی انرژی آزاد میکند.
نکات مهم
زمینلرزه از آزادشدن ناگهانی فشار ذخیرهشده در امتداد گسلهای فعال پدید میآید و بسیاری از کانونهای سطحی آن در امتداد مرز صفحات قرار دارند.
مرکالی آثار و تخریب، و ریشتر بزرگیِ مرتبط با انرژی آزادشده را بیان میکند؛ طبق تقریب کتاب، هر واحد افزایش بزرگی یعنی حدود برابرشدن انرژی.
لرزهنگار حرکت زمین و شتابنگار شتاب جنبش آن را ثبت میکند؛ فاصله از کانون و عمق کانونی نیز بر شدت تکانها و خسارت اثر دارند.
درس ۴ · صفحهٔ ۸۶ تا ۸۸ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
پراکندگی زمینلرزهها در سطح کرۀ زمین
در این درس یاد میگیری نقشۀ خطر لرزهای ایران را تفسیر کنی، علت اصلی لرزهخیزی کشور را توضیح بدهی و بزرگی و تلفات زمینلرزههای مهم ایران را مقایسه کنی.
پیش از شروع
اگر بزرگی یک زمینلرزه کمتر باشد، آیا حتماً جانباختگان کمتری هم خواهد داشت؟ جدول زمینلرزههای ایران چه سرنخی به ما میدهد؟
در جدول کتاب، زمینلرزۀ بم با وجود بزرگی کمتر، جانباختگان بیشتری از زمینلرزۀ طبس داشته است. پس بزرگی زمینلرزه بهتنهایی برای مقایسۀ تلفات کافی نیست؛ هنگام خواندن جدول باید بزرگی و تلفات را جداگانه بررسی کنیم.
خطر یکسان نیست
خطر یکسان نیست
فرض کن میخواهی برای زندگی در یک شهر، خطر زمینلرزۀ آن را بررسی کنی. آیا کافی است فقط بدانی آن شهر در ایران قرار دارد؟ نه؛ باید ببینی در کدام پهنۀ خطر قرار گرفته است.
نقشۀ پهنهبندی خطر لرزهای ایران در صفحۀ ۸۷، نواحی کشور را در چهار گروه نشان میدهد: خطر پایین، متوسط، بالا و خیلی بالا. پس خطر زمینلرزه در همۀ نقاط کشور یکسان نیست. برای خواندن نقشه، ابتدا راهنمای آن را نگاه کن و سپس رنگ هر ناحیه را با گروههای راهنما تطبیق بده.
اما یک نکتۀ مهم: خطر پایین یعنی خطر کمتر، نه نبودن خطر. مثل مسیری که احتمال تصادف در آن کمتر است، ولی باز هم باید در آن احتیاط کرد. بنابراین، قرار گرفتن یک ناحیه در پهنۀ خطر پایین، دلیل نمیشود آن را کاملاً مصون از زمینلرزه بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷
چرا ایران لرزهخیز است؟
چرا ایران لرزهخیز است؟
ایران در مرکز کمربند زمینلرزۀ آلپ ــ هیمالیا قرار دارد. اما فقط دانستن نام این کمربند کافی نیست؛ باید ببینیم چه فرایندی در آن رخ میدهد.
صفحات زمین بسیار آهسته حرکت میکنند. همگرایی یعنی صفحات به سوی یکدیگر حرکت کنند. همگرایی صفحات عربستان و اقیانوس هند با اوراسیا، سرزمین ایران را تحت فشار قرار میدهد. این فشار باعث چینخوردگی و شکستگی در پوسته میشود و علت اصلی لرزهخیزی ایران است.
برای تصور اثر فشار، دو طرف یک مقوا را بهآرامی به هم نزدیک کن؛ مقوا خمیده و چینخورده میشود. البته پوستۀ زمین مقوا نیست؛ این مثال فقط کمک میکند رابطۀ فشار و تغییر شکل را بهتر بفهمی.
پس زنجیرۀ علت را اینطور به خاطر بسپار: همگرایی صفحات ← فشار بر پوسته ← چینخوردگی و شکستگی ← لرزهخیزی ایران.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸
از جدول چه میفهمیم؟
از جدول چه میفهمیم؟
اگر زمینلرزهای بزرگتر باشد، حتماً جانباختگان بیشتری دارد؟ برای پاسخ، باید ستون «بزرگی» و «تلفات انسانی» را جداگانه بخوانیم و سپس مقایسه کنیم.
در جدول صفحۀ ۸۸، بزرگی زمینلرزۀ طبس ریشتر و تلفات آن نفر ثبت شده است. در مقابل، زمینلرزۀ بم با بزرگی ریشتر، جانباخته داشته است. پس بم با وجود بزرگی کمتر، تلفات بیشتری داشته است.
این مقایسه نشان میدهد که بزرگی بیشتر لزوماً به معنای تلفات بیشتر نیست. بزرگی زمینلرزه و تعداد جانباختگان، دو ویژگی متفاوتاند؛ نباید یکی را جای دیگری به کار ببریم. البته این جدول بهتنهایی توضیح نمیدهد چرا تلفات دو زمینلرزه متفاوت بوده است.
بنابراین، هنگام خواندن خبر زمینلرزه هم فقط با دیدن بزرگی آن، دربارۀ تعداد جانباختگان قضاوت نکن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸
مثال حلشده
در جدول کتاب، بزرگی هر دو زمینلرزۀ بویین زهرا و قیر است، اما تلفات بویین زهرا نفر و قیر نفر ثبت شده است. آیا میتوان تنها از روی بزرگی، تلفات یک زمینلرزه را تعیین کرد؟
ابتدا بزرگی دو رخداد را مقایسه میکنیم: هر دو بزرگی دارند.
سپس تلفات را میخوانیم: تلفات بویین زهرا نفر و قیر نفر بوده است؛ بنابراین تلفات یکسان نیست.
نتیجه میگیریم که بزرگی یکسان الزاماً تلفات یکسان ایجاد نمیکند؛ پس تنها دانستن بزرگی برای تعیین تلفات کافی نیست.
جواب: خیر؛ زمینلرزههای بویین زهرا و قیر با بزرگی یکسان، تلفات متفاوتی داشتهاند؛ پس بزرگی بهتنهایی برای تعیین تلفات کافی نیست.
نکات مهم
خطر زمینلرزه در سراسر ایران یکسان نیست و قرار گرفتن در پهنۀ خطر پایین به معنای مصونیت کامل نیست.
ایران در کمربند آلپ ــ هیمالیا قرار دارد و همگرایی صفحات، با ایجاد چینخوردگی و شکستگی، علت اصلی لرزهخیزی آن است.
جدول زمینلرزههای ایران نشان میدهد که بزرگی بیشتر لزوماً با تلفات انسانی بیشتر همراه نیست.
درس ۵ · صفحهٔ ۸۸ تا ۹۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
سیل
در این درس یاد میگیری دشت سیلابی را از روی موقعیت و ویژگیهایش بشناسی و توضیح بدهی چرا زمین خشک یا زیر کشتِ کنار رود هم ممکن است هنگام طغیان زیر آب برود.
پیش از شروع
کنار رودخانه، زمینی صاف و خشک میبینی که در آن کشاورزی میکنند؛ آیا خشک بودن این زمین یعنی آب رودخانه هیچوقت به آن نمیرسد؟
نه؛ ممکن است این زمین بخشی از دشت سیلابی رود باشد که بیشتر روزهای سال خشک است. هنگام طغیان رود، آب میتواند آن را بپوشاند؛ پس ظاهر خشک زمین بهتنهایی نشانۀ دور بودن آن از خطر سیل نیست.
دشت سیلابی کجاست؟
دشت سیلابی کجاست؟
فرض کن کنار رودخانه ایستادهای. آب در مسیر خود جریان دارد و در کنار آن، زمینی کمارتفاع و هموار دیده میشود. اگر رود طغیان کند و آب روی این زمین پخش شود، آن زمین دشت سیلابی یا بستر سیلابی رود است.
برای شناختن دشت سیلابی، سه نشانه را کنار هم بگذار: مجاور رود بودن، پست و هموار بودن، و زیر آب رفتن هنگام طغیان رود. پس دشت سیلابی فقط همان مسیری نیست که اکنون آب در آن جریان دارد؛ زمینهای کناری را هم در بر میگیرد که هنگام طغیان آب آنها را میپوشاند.
مثلاً اگر کنار رود، یک زمین صاف و کمارتفاع و یک تپۀ بلند ببینی، زمین صاف میتواند دشت سیلابی باشد؛ صرفِ نزدیک بودن تپه به رود، آن را به دشت سیلابی تبدیل نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹
خشک، اما سیلگیر
خشک، اما سیلگیر
فرض کن در فصل خشک کنار رود قدم میزنی. آب فقط در مسیر معمول رود جریان دارد و زمین هموار کنارش خشک است. آیا این منظره برای شناختن محدودهای که ممکن است زیر آب برود کافی است؟ نه؛ وضعیت امروز، وضعیت همۀ فصلها نیست.
دشت سیلابی در بیشتر روزهای سال خشک میماند، اما هنگام طغیان و وقوع سیلابهای فصلی، آب رود روی آن پخش میشود. پس یک زمین میتواند اکنون خشک باشد و در فصل دیگری زیر آب برود؛ این دو وضعیت با هم تناقض ندارند.
مثلاً اگر در فصل کمآبی بخواهیم کنار رود محلی برای توقف انتخاب کنیم، نباید فقط به خشک بودن زمین اعتماد کنیم. برای شناخت خطر، باید وضعیت رود و زمینهای اطرافش را در زمان پرآبی هم در نظر بگیریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹
ردّ سیلاب روی زمین
ردّ سیلاب روی زمین
وقتی آبِ سیلاب از روی دشت سیلابی کنار میرود، چه اثری از خود باقی میگذارد؟ آب همراه خود موادی مثل رس، شن و قلوهسنگ جابهجا میکند و بخشی از آنها را روی زمین بر جا میگذارد. این مواد، رسوبات آبرفتی هستند؛ پس سیلاب فقط زمین را خیس نمیکند، بلکه موادی هم روی سطح آن مینشاند.
حالا زمینی کنار رود را تصور کن که در فصل خشک زیر کشت رفته است. دیدن مزرعه ممکن است این تصور را ایجاد کند که اینجا دیگر مسیر آب نیست؛ اما کشاورزی کردن، دشت سیلابی را از دسترس طغیان رود خارج نمیکند. با رسیدن سیلاب فصلی، همین زمین میتواند دوباره زیر آب برود.
پس برای شناخت این زمین، فقط به ظاهر خشک یا محصول کاشتهشده نگاه نکن؛ موقعیت آن در کنار رود و پوشش رسوبات آبرفتی هم مهم است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹
مثال حلشده
در کنار یک رود، دو زمین دیده میشود: زمین اول مرتفع و شیبدار است و آب طغیان به آن نمیرسد؛ زمین دوم پست و هموار است، بیشتر سال خشک میماند و هنگام طغیان زیر آب میرود. کدام زمین با ویژگیهای دشت سیلابی سازگارتر است؟
ابتدا موقعیت و شکل زمین را بررسی میکنیم: دشت سیلابی در مجاورت رود، پست و هموار است.
سپس وضعیت زمین هنگام طغیان را بررسی میکنیم: آب رود باید آن را بپوشاند.
زمین دوم هر دو ویژگی را دارد؛ خشک بودن آن در بیشتر سال با دشت سیلابی بودنش تناقضی ندارد.
جواب: زمین دوم با ویژگیهای دشت سیلابی سازگارتر است؛ چون پست و هموار است، کنار رود قرار دارد و هنگام طغیان از آب پوشیده میشود.
نکات مهم
دشت سیلابی زمین پست و هموار مجاور رود است که هنگام طغیان از آب پوشیده میشود.
خشک بودن دشت سیلابی در بیشتر روزهای سال، به معنای ایمنی آن در برابر سیلابهای فصلی نیست.
سیلاب رسوبات آبرفتی را روی این زمینها بر جا میگذارد و کشت در دورهٔ خشک، احتمال آبگرفتگی دوباره را از بین نمیبرد.
درس ۶ · صفحهٔ ۹۰ تا ۹۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
عوامل مؤثر در وقوع سیل
در این درس یاد میگیری عوامل طبیعی و انسانی مؤثر در وقوع سیل را توضیح بدهی، سیلخیزی حوضههای آبخیز را مقایسه کنی و زمان و اوج سیلاب را از هیدروگراف تشخیص بدهی.
پیش از شروع
چرا ممکن است مقدار یکسانی باران، یکبار سیل به راه بیندازد و بار دیگر نه؟
فقط مقدار باران مهم نیست؛ اگر باران در زمان کوتاهی ببارد، آب با سرعت بیشتری وارد رود میشود و فرصت تخلیه کمتر است. ویژگیهای حوضهٔ آبخیز و دخالتهای انسان هم تعیین میکنند که این آب چگونه جمع و تخلیه شود.
باران چقدر و در چه مدتی؟
باران چقدر و در چه مدتی؟
تصور کن یک بطری آب را یکباره داخل قیف بریزی؛ ممکن است آب بالای قیف جمع شود. اما اگر همان آب را آرامآرام بریزی، فرصت دارد از دهانه خارج شود. رودخانه هم برای عبور دادن آب حاصل از بارش، زمان لازم دارد.
پس برای بررسی خطر سیل، فقط نمیپرسیم «چقدر باران باریده؟»؛ باید بپرسیم «این مقدار باران در چه مدتی باریده است؟» هرچه مقدار معینی باران در زمان کوتاهتری ببارد، شدت بارش بیشتر است و آب سریعتر وارد رودخانه میشود.
برای نمونه، بارش میلیمتر باران طی ساعت ممکن است سیل ایجاد کند؛ اما اگر همین مقدار طی ساعت ببارد، رودخانه فرصت بیشتری برای تخلیهٔ تدریجی آب دارد. بنابراین، بارش شدید و کوتاهمدت میتواند ورود آب را از توان تخلیهٔ رودخانه بیشتر کند؛ البته هر بارش شدیدی الزاماً سیل ایجاد نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
وقتی سد میشکند
وقتی سد میشکند
آیا سیل فقط از بارانی که همان لحظه میبارد به وجود میآید؟ نه؛ گاهی منبع سیل، آبی است که از قبل پشت یک سد جمع شده است.
سد حجم زیادی آب را در مخزن خود نگه میدارد. اگر سد ناگهان بشکند، این آب یکباره به سمت پاییندست، یعنی نواحی پس از سد در مسیر حرکت رود، سرازیر میشود. ورود ناگهانی این حجم آب میتواند در پاییندست سیل ایجاد کند.
برای تصور این اتفاق، ظرف پُرآبی را در نظر بگیر که دیوارهاش ناگهان میشکند؛ آب بهجای خروج آرام، با سرعت بیرون میریزد. البته حجم آب پشت سد بسیار بیشتر است و پیامدهای رهاشدن آن هم بسیار گستردهتر است.
زمینلرزه، بارش بیش از گنجایش مخزن، ضعف سازهٔ سد یا عوامل انسانی میتوانند زمینهٔ شکستن سد را فراهم کنند. نکتهٔ اصلی، آزادشدن ناگهانی آب ذخیرهشده است، نه لزوماً بارش شدید در همان لحظه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
نقش حوضهٔ آبخیز
نقش حوضهٔ آبخیز
آب باران از کدام مسیرها به رود میرسد؟ شبکهٔ زهکشی مجموعهٔ شاخهها و آبراهههایی است که آب بارش را جمع و تخلیه میکنند. منطقهای که آب آن وارد این شبکه میشود، حوضهٔ آبخیز نام دارد؛ مرز آن معمولاً خطالرأس یا خط تقسیم آب است.
ویژگیهای این حوضه بر سیلخیزی اثر دارند:
وسعت و انشعابات: حوضهٔ وسیعتر معمولاً آبدهی بیشتری دارد و تعداد و آرایش شاخهها بر جمعشدن آب اثر میگذارد.
شکل: در حوضهٔ گرد، مسیر سرشاخهها تقریباً هماندازه است؛ پس جریانها تقریباً همزمان به خروجی میرسند. در حوضهٔ کشیده، آب شاخهها تدریجیتر خارج میشود.
شیب: شیب بیشتر، حرکت آب به سوی خروجی را سریعتر و خطر سیل را بیشتر میکند.
خاک و ناهمواری: خاک نفوذپذیرتر، آب بیشتری به درون خود راه میدهد و رواناب کمتری باقی میگذارد. سرریز رود در دشتهای هموار نیز سکونتگاهها را در معرض آبگرفتگی قرار میدهد.
خروج همزمان دانشآموزان از چند راهرو به یک در را تصور کن؛ ازدحام بیشتر از وقتی است که گروهها با فاصله برسند. رسیدن آب شاخهها به خروجی حوضه هم همین تفاوت را دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰
دخالتهای خطرساز انسان
دخالتهای خطرساز انسان
آیا انسان هم میتواند خطر سیل را بیشتر کند؟ بله؛ حتی بدون تغییر بارش، دستکاری مسیر رود و زمینهای اطراف آن میتواند سیل را ایجاد یا شدیدتر کند. این دخالتها دو مسیر مهم دارند:
تنگکردن راه عبور آب: پلهایی با دهانههای تنگ و پایههای زیاد، راه عبور آب را محدود میکنند. هنگام سیلاب، تنه و شاخهٔ درختان پشت آنها گیر میکند و آب سرریز میشود. دیوارهسازیِ تنگکنندهٔ مجرای رود، ریختن زباله و نخالهٔ ساختمانی هم فضای عبور آب را کاهش میدهند؛ شبیه راهآب حیاط که با برگ و زباله بسته شود.
کاهش نفوذ آب در خاک: بوتهکنی و چرای بیرویه، پوشش گیاهی حوضهٔ آبخیز را از بین میبرند. با کاهش این پوشش، نفوذپذیری خاک کمتر میشود و آب باران سریعتر روی زمین حرکت میکند. به این آبِ جاری روی سطح زمین، رواناب میگوییم.
پس برای فهم اثر دخالت انسان بپرس: «آیا راه عبور آب تنگتر شده یا نفوذ آب در خاک کاهش یافته است؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱
ردّ سیلاب روی نمودار
ردّ سیلاب روی نمودار
اگر بخواهی بفهمی آب رودخانه چه زمانی بالا آمده و چه زمانی فروکش کرده، هیدروگراف به کمکت میآید؛ نموداری که تغییر آبدهی رود را در گذر زمان نشان میدهد. آبدهی یعنی حجم آبی که در واحد زمان از مقطع رود عبور میکند.
برای رسم نمودار فعالیت، زمان را روی محور افقی و آبدهی را روی محور عمودی بگذار. هر جفتِ زمان و آبدهی جدول را بهصورت یک نقطه مشخص کن و نقطههای پیاپی را به هم وصل کن. بالاترین نقطه، اوج سیلاب است؛ نه آخرین نقطهٔ نمودار!
در این فعالیت، خط افقی میانگین آبدهی را در ارتفاع مترمکعب بر ثانیه رسم میکنیم. طبق معیار همین فعالیت، بخش بالاتر از این خط، بازهٔ سیلاب را نشان میدهد. محل عبور نمودار به بالای خط، آغاز و محل بازگشت آن به زیر خط، پایان این بازه است؛ این محلها ممکن است بین دو زمانِ ثبتشده در جدول باشند.
پس برای خواندن هیدروگراف، هم ارتفاع نقطهها را ببین و هم جای آنها روی محور زمان را.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲
مثال حلشده
در جدول کتاب، آبدهی در ساعتهای ، ، ، و بهترتیب برابر با ، ، ، و است. بیشترین آبدهی کل جدول نیز در ساعت ثبت شده است. با خط میانگین ، اوج سیلاب را مشخص کن و بگو نمودار بین کدام ساعتها از این خط بالاتر میرود و دوباره پایینتر میآید.
محور افقی را زمان و محور عمودی را آبدهی در نظر میگیریم؛ سپس خط افقی میانگین را در آبدهی رسم میکنیم.
بالاترین مقدار جدول، در ساعت است؛ پس این نقطه، اوج سیلاب است.
در ساعت ، آبدهی است، اما در ساعت به میرسد؛ بنابراین عبور رو به بالای نمودار از خط میانگین، بین این دو ساعت رخ میدهد.
در ساعت ، آبدهی است، اما در ساعت به کاهش مییابد؛ بنابراین عبور رو به پایین، بین این دو ساعت است.
از دادههای ساعتی، بازهٔ عبور از خط میانگین را تشخیص میدهیم؛ برای اعلام دقیقهٔ دقیق شروع و پایان، به برآورد میان نقاط یا دادههای دقیقتر نیاز داریم.
جواب: اوج آبدهی در ساعت و برابر با است؛ نمودار در فاصلهٔ ساعتهای و از خط میانگین بالاتر میرود و در فاصلهٔ ساعتهای و دوباره پایینتر از آن قرار میگیرد.
نکات مهم
بارش شدید در زمان کوتاه و آزادشدن ناگهانی آب پشت سد، میتوانند حجم زیادی آب را در زمانی کم وارد مسیر رود کنند.
ویژگیهای حوضهٔ آبخیز بر سیلخیزی اثر دارند و دخالتهایی مانند تنگکردن آبراهه و تخریب پوشش گیاهی میتوانند خطر را بیشتر کنند.
در هیدروگراف، بالاترین نقطه اوج آبدهی را نشان میدهد و برای تعیین بازهٔ سیلاب در فعالیت کتاب، نمودار را با خط میانگین تعیینشده مقایسه میکنیم.
درس ۷ · صفحهٔ ۹۳ تا ۹۴ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
حرکات دامنهای
در این درس یاد میگیری انواع حرکات دامنهای را از هم تشخیص بدهی، ویژگیهای زمینلغزش را بشناسی و توضیح بدهی آب و زمینلرزه چگونه زمینهٔ وقوع آن را فراهم میکنند.
پیش از شروع
چرا ممکن است یک باران آرام و طولانی، بیشتر از یک رگبار شدید دامنهٔ کوه را آمادهٔ لغزش کند؟
باران شدید زودتر روی سطح زمین جاری میشود و فرصت کمتری برای نفوذ دارد. باران آرام و طولانی فرصت بیشتری برای نفوذ در مواد دامنه پیدا میکند و میتواند پایداری آنها را کاهش دهد.
یک نیرو، چهار نوع حرکت
یک نیرو، چهار نوع حرکت
اگر کنار جادهای کوهستانی، سنگهای افتاده از دامنه را ببینی، چه نیرویی آنها را پایین کشیده است؟ جاذبهٔ زمین عامل حرکت مواد به سوی پایین دامنه است. جابهجایی سنگها و مواد تخریبشده بر اثر فرسایش در دامنهها و نواحی پایکوهی را حرکت دامنهای مینامیم.
اما همهٔ این حرکتها یکسان نیستند. برای تشخیص چهار گروه اصلی، به جنس مواد و شیوهٔ حرکتشان دقت کن:
ریزش: سنگها و خردهسنگها از دامنههای بسیار پرشیب و پرتگاهی سقوط میکنند؛ مثل افتادن سنگ از دیوارهٔ کنار جاده.
خزش: رسوبات سطح دامنه در زمانی طولانی، بسیار آهسته و نامحسوس جابهجا میشوند.
جریان گلی: رسوبات ریزدانه که از آب اشباع شدهاند، به شکل گلولای جاری میشوند.
زمینلغزش: حجم بزرگی از مواد در سطح دامنههای پرشیب جابهجا میشود.
پس فقط «پایین رفتن» را نبین؛ بپرس: مواد سقوط میکنند، آرام میخزند، جاری میشوند یا بهصورت تودهای بزرگ میلغزند؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳
زمینلغزش را بشناسیم
زمینلغزش را بشناسیم
تصور کن در دامنهٔ کوه، تودهای بزرگ از سنگ، ماسه و گلولای به سمت پایین بلغزد؛ این پدیده زمینلغزش است که به آن «رانش زمین» هم میگویند. زمینلغزش معمولاً در دامنههای نسبتاً پرشیب رخ میدهد و نیروی جاذبه مواد را به پایین میکشد.
برای شناخت شکل یک زمینلغزش، سه بخش را به خاطر بسپار:
تاج لغزش: بالاترین قسمت لغزش است.
سطح گسیختگی: سطح زیرینی است که تودهٔ لغزشی روی آن جابهجا میشود؛ مثل سطحی که یک بسته روی آن سُر میخورد.
ارتفاع لغزش: فاصلهٔ عمودی بین تاج و پیشانی لغزش است، نه طول مسیر حرکت روی دامنه.
زمینلغزش همیشه ناگهانی نیست. بعضی لغزشها آراماند و در یک سال فقط چند سانتیمتر تا چند متر جابهجا میشوند. بعضی دیگر ناگهانی و سریعاند؛ این نوع معمولاً خطر و خسارت بیشتری دارد. پس برای تشخیص زمینلغزش، فقط به سرعت نگاه نکن؛ جابهجایی تودهٔ بزرگ مواد دامنه هم مهم است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴
آب چگونه دامنه را ناپایدار میکند؟
آب چگونه دامنه را ناپایدار میکند؟
برای ناپایداری دامنه، فقط مقدار باران مهم نیست؛ فرصت نفوذ آب به درون مواد دامنه هم اهمیت دارد. در یک رگبار شدید، آب بهسرعت روی سطح جاری میشود و فرصت کمتری برای نفوذ پیدا میکند. اما بارانی با شدت کمتر و مدت طولانیتر، فرصت بیشتری برای نفوذ دارد و میتواند دامنه را بیشتر ناپایدار کند.
ذوب تدریجی برف هم همین فرصت را فراهم میکند. آبِ حاصل از ذوب، کمکم وارد رسوبات دامنه میشود. با پر شدن فضاهای خالی میان ذرات از آب، مواد اشباع میشوند و مقاومتشان کاهش مییابد؛ در نتیجه، زمینهٔ حرکت آنها به پایین دامنه فراهم میشود.
مثلاً دامنهٔ کنار یک جادهٔ کوهستانی را تصور کن که برف روی آن بهآرامی آب میشود. حتی اگر باران تندی نبارد، نفوذ پیوستهٔ آبِ برف میتواند آن را ناپایدار کند. پس نبودِ رگبار شدید، بهتنهایی نشانهٔ ایمن بودن دامنه نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴
زمینلرزه؛ محرک لغزش
زمینلرزه؛ محرک لغزش
گاهی عامل آغاز حرکت دامنه، لرزش شدید زمین است. روی بعضی دامنهها، مواد جدا از هم بر بستری پایدار قرار گرفتهاند. تکانهای شدید زمینلرزه میتوانند این مواد را از بستر زیرشان جدا کنند؛ سپس نیروی جاذبه آنها را به سمت پایین دامنه میکشد و زمینلغزش رخ میدهد.
برای تصور این اتفاق، چند تکه خاک و سنگ را روی یک تختهٔ شیبدار در نظر بگیر. تکاندادن تخته میتواند باعث جداشدن و حرکت مواد شود. در دامنه هم زمینلرزه محرک حرکت است و جاذبه مواد را به پایین میکشد.
پس از زلزلهٔ رودبار و منجیل در سال ۱۳۶۹، صدها زمینلغزش رخ داد و بسیاری از راههای ارتباطی بسته شد. بنابراین، خطر زلزله در نواحی کوهستانی فقط آسیب مستقیمِ تکانها نیست؛ موادِ لغزیده نیز ممکن است روی جاده بریزند و رفتوآمد را مختل کنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴
مثال حلشده
پس از چند روز ذوب تدریجی برف در یک دامنهٔ نسبتاً پرشیب، زمینلرزهای شدید رخ میدهد. سپس تودهٔ بزرگی از سنگ، ماسه و گلولای به پایین میلغزد و جاده را میبندد. نوع حرکت چیست و دو عامل یادشده چگونه در وقوع آن نقش داشتهاند؟
نشانهٔ اصلی را پیدا میکنیم: تودهٔ بزرگی از مواد دامنه به پایین لغزیده است؛ پس رویداد، زمینلغزش است.
ذوب تدریجی برف فرصت نفوذ آب را فراهم میکند؛ اشباع مواد رسوبی میتواند مقاومت آنها را کاهش دهد.
لرزش شدید زمین میتواند مواد دامنه را از زیربنای پایدار جدا کند و حرکت توده را برانگیزد.
پس یک عامل، زمینهٔ ناپایداری را فراهم کرده و عامل دیگر محرک حرکت شده است؛ جابهجایی توده نیز راه ارتباطی را مسدود کرده است.
جواب: این رویداد زمینلغزش است؛ نفوذ آبِ حاصل از ذوب برف زمینهٔ ناپایداری دامنه را فراهم کرده و زمینلرزه محرک جداشدن و حرکت توده شده است.
نکات مهم
ریزش، خزش، جریان گلی و زمینلغزش چهار نوع اصلی حرکت مواد به پایین دامنه تحتتأثیر جاذبهاند.
زمینلغزش جابهجایی تودهای بزرگ از مواد دامنه است که میتواند آرام یا ناگهانی باشد و تاج، سطح گسیختگی و پیشانی از اجزای آناند.
نفوذ آبِ بارش طولانی و ذوب تدریجی برف میتواند مقاومت مواد دامنه را کاهش دهد و لرزش شدید زمین نیز میتواند آنها را از زیربنای پایدار جدا کند.
درس ۸ · صفحهٔ ۹۴ تا ۱۰۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
عوامل مؤثر در ایجاد زمین لغزشها
در این درس یاد میگیری چرا بعضی دامنهها بیشتر دچار زمینلغزش میشوند، این خطر در ایران چه اهمیتی دارد و چگونه انواع خشکسالی، پیامدها و علتهای آن را از هم تشخیص بدهی.
پیش از شروع
چطور ممکن است بارانی آرام و طولانی، بیشتر از یک رگبار شدید خطر زمینلغزش ایجاد کند؟
باران آرام و طولانی فرصت بیشتری برای نفوذ به دامنه دارد، اما بخش بیشتری از رگبار شدید روی سطح جاری میشود. آبِ نفوذکرده وزن مواد دامنه را افزایش میدهد و با کاهش اصطکاک، لغزیدن آنها را آسانتر میکند.
چه چیزی دامنه را به حرکت درمیآورد؟
چه چیزی دامنه را به حرکت درمیآورد؟
چطور یک باران آرام و طولانی میتواند از رگباری شدید، بیشتر به لغزش دامنه کمک کند؟ راز آن در نفوذ آب است.
در زمینلغزش، تودهای از سنگ، ماسه یا گلولای بر اثر نیروی جاذبه به پایین دامنه حرکت میکند. این حرکت گاهی آرام و گاهی ناگهانی و بسیار خسارتبار است. اما چه چیزی دامنه را ناپایدار میکند؟
ورود آب: باران کمشدت و طولانی فرصت بیشتری برای نفوذ دارد؛ رگبار شدید بیشتر روی سطح جاری میشود. ذوب تدریجی برف هم با اشباع مواد دامنه، مقاومت آنها را کاهش میدهد.
لرزش زمین: زمینلرزه میتواند مواد ناپیوسته را از زیربنای پایدار دامنه جدا کند.
فعالیت آتشفشانی: خاکستر انباشتهشده با بارش اشباع میشود و میتواند به روانهای گلی و خطرناک تبدیل شود.
دخالت انسان و رودخانه: ساختوساز وزن و فشار وارد بر دامنه را افزایش میدهد؛ خاکبرداری برای جاده یا فرسایش پای دامنه توسط رودخانه نیز تکیهگاه آن را از بین میبرد.
برای تصور نقش تکیهگاه، تودهای ماسه را در نظر بگیر که پای آن را خالی میکنی؛ بخش بالایی دیگر پشتیبانی قبلی را ندارد و ممکن است فروبریزد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴
دامنههای مستعد و زمینلغزش در ایران
کدام دامنه آمادهتر است؟
دو دامنه را تصور کن: یکی کمشیب با سنگهای یکپارچه، دیگری پرشیب با پوششی ضخیم از رسوبات سست و جدا از هم. دامنهٔ دوم استعداد بیشتری برای لغزش دارد؛ مواد ناپیوستهٔ آن آسانتر به سمت پایین جابهجا میشوند.
آب هم مهم است. در دامنههای مرطوب، پردرزوشکاف یا پوشیده از گیاهان متراکم، فرصت نفوذ باران بیشتر است. آبِ نفوذکرده هم وزن تودهٔ دامنه را زیاد میکند و هم اصطکاک میان توده و زیربنای آن را کاهش میدهد؛ یعنی مواد سنگینتر میشوند و آسانتر میلغزند. پس برای شناخت خطر، فقط دیدن شیب کافی نیست؛ جنس مواد و نفوذ آب را هم باید بررسی کرد.
ایران کوهستانهای فراوانی دارد و به همین دلیل، دامنههای مستعد لغزش در آن کم نیستند. مزارع و سکونتگاههای پایکوهی ممکن است از جابهجایی این مواد آسیب ببینند. گاهی نیز مواد لغزیده راه رودخانه را میبندند و پشت آنها دریاچه شکل میگیرد؛ دریاچهٔ ولشت نمونهای از این حالت است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶
خشکسالی فقط در جای خشک نیست
خشکسالی فقط در جای خشک نیست
فرض کن در سفر به منطقهای سرسبز، بشنوی که آنجا دچار خشکسالی شده است. عجیب نیست؟ معیار خشکسالی، مقایسه با شرایط معمول همان منطقه است، نه مقایسه با یک جای دیگر.
برای تشخیص خشکسالی آبوهوایی، بارش منطقه را با میانگین بارندگی سالانهٔ آن میسنجیم؛ میانگینی که از یک دورهٔ ساله به دست میآید. پایینتر بودن بارش از این میانگین، بهویژه اگر در سالهای بعد هم ادامه پیدا کند، نشاندهندهٔ خشکسالی است.
مثلاً منطقهای مرطوب با میانگین بارش سالانهٔ را در نظر بگیر. اگر بارش آن به برسد، دچار خشکسالی میشود؛ هرچند همین مقدار برای منطقهای کمبارش میتواند نشانهٔ ترسالی باشد!
پس خشکی، ویژگی معمول آبوهوای یک منطقه است؛ اما خشکسالی، کمبود غیرمنتظرهٔ آب نسبت به شرایط معمول آن است. گیاهان و جانوران با شرایط معمول محل زندگیشان سازگار شدهاند؛ به همین دلیل کاهش غیرمنتظرهٔ بارش میتواند حتی در منطقهای مرطوب به آنها آسیب بزند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷
بارش معمول، اما آب ناکافی برای کشت
بارش معمول، اما آب ناکافی برای کشت
فرض کن بارندگی امسالِ یک روستا به اندازۀ میانگین بارش همان منطقه بوده است. آیا میتوانیم مطمئن باشیم که آب موردنیاز همۀ کشتها تأمین میشود؟ نه؛ چون نیاز آبی گیاهان یکسان نیست.
ممکن است بارش معمول منطقه برای یک نوع کشت کافی باشد، اما نیاز کشت دیگری را تأمین نکند. به این وضعیت خشکسالی زراعتی میگوییم؛ یعنی بارش لزوماً کمتر از میانگین نیست، ولی برای زراعت موردنظر کفایت نمیکند.
برای فهم بهتر، دو باغچۀ کنار هم را تصور کن: یکی با گیاهان کمآبخواه و دیگری با گیاهان پرآبخواه. هر دو باران یکسانی دریافت میکنند، اما لزوماً نیاز آبی هر دو برآورده نمیشود.
پس تفاوت معیارها را به خاطر بسپار: در خشکسالی آبوهوایی، بارش را با میانگین بارش منطقه مقایسه میکنیم؛ در خشکسالی زراعتی، به کافیبودن آب برای نیاز گیاه توجه داریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹
پیامدها و علتهای خشکسالی
پیامدها و علتهای خشکسالی
خشکسالی فقط به معنای کم شدن آب نیست؛ اثر آن به غذا، زندگی مردم و طبیعت هم میرسد. کاهش یا نابودی محصول کشاورزی مهمترین پیامد آن است و میتواند به کمبود غذا و قحطی بینجامد. کم شدن ذخایر آب سطحی و زیرزمینی، از بین رفتن گیاهان و جانوران یا مهاجرت آنها، افزایش ریزگردها و مهاجرت مردم و خالی شدن روستاها نیز از پیامدهای آناند.
مثلاً خانوادهای روستایی را تصور کن که از کشاورزی درآمد دارد؛ کاهش محصول میتواند هم غذای خانواده و هم درآمدش را کم کند و سرانجام آنها را به مهاجرت وادارد.
اما علت را با پیامد اشتباه نگیریم: گرم شدن آبوهوای زمین و بینظمی بارشها بر اثر تغییرات اقلیمی، در افزایش خشکسالیها نقش دارند. افزایش جمعیت و مصرف آب، مدیریت نامناسب و برداشت نادرست از منابع آب هم مؤثرند. پس ماجرا فقط به آسمان مربوط نیست؛ شیوهٔ استفاده از آب روی زمین نیز اهمیت دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹
مثال حلشده
در درهای کوهستانی، تودهای از سنگ و خاک مسیر رود را بسته و آب پشت آن جمع شده است. کسی میگوید: «وجود این دریاچه نشان میدهد دامنههای اینجا پایدارند.» با تکیه بر درس، چرا این نتیجهگیری درست نیست؟
ابتدا به محل انباشت مواد توجه میکنیم: سنگ و خاک در مسیر رود جمع شده و مانع عبور آب شدهاند.
یکی از توضیحهای ممکن، لغزیدن مواد دامنه به کف دره و بسته شدن مسیر رود است.
آب در پشت این مانع طبیعی جمع میشود و میتواند دریاچهٔ سدی بسازد؛ در درس، ولشت نمونهای از این نوع دریاچه معرفی شده است.
پس وجود دریاچه بهتنهایی پایداری دامنه را ثابت نمیکند؛ حتی ممکن است حاصل زمینلغزش گذشته باشد.
جواب: وجود دریاچه بهتنهایی نشانهٔ ایمن بودن دامنه نیست؛ ممکن است مواد یک زمینلغزش مسیر رود را بسته و دریاچهٔ سدی ایجاد کرده باشند، مانند دریاچهٔ ولشت.
نکات مهم
نفوذ آب، لرزش زمین و از دست رفتن تکیهگاه میتوانند دامنهها را ناپایدار کنند و دامنههای پرشیب با رسوبات ناپیوسته، مانند بسیاری از دامنههای ایران، مستعدترند.
خشکسالی آبوهوایی با کاهش بارش نسبت به میانگین بلندمدت همان منطقه شناخته میشود، اما در خشکسالی زراعتی ممکن است بارش معمول هم نیاز آبی کشت را تأمین نکند.
خشکسالی به غذا، ذخایر آب، زیستبومها و سکونتگاهها آسیب میزند و تغییرات اقلیمی، افزایش مصرف و مدیریت نادرست آب در افزایش آن نقش دارند.
درس ۹ · صفحهٔ ۱۰۰ تا ۱۰۱ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۶: مدیریت مخاطرات طبیعی
در این درس یاد میگیری مخاطره را از بحران تشخیص بدهی، مراحل مدیریت مخاطرات و نقش نهادهای مسئول را بشناسی و توضیح بدهی چرا نشانههای احتمالی، هشدار لرزهای و مقاومسازی در مدیریت زمینلرزه اهمیت دارند.
پیش از شروع
اگر زمان دقیق زلزله را نمیدانیم، چطور میتوانیم پیش از رسیدن لرزشهای شدید هشدار بگیریم و خسارت آن را کمتر کنیم؟
ندانستن زمان دقیق زلزله به معنی بیفایده بودن آمادگی نیست. سامانههای هشدار میتوانند با شناسایی نخستین لرزشها، فرصتی کوتاه برای واکنش فراهم کنند؛ ساختمانهای مقاوم و مدیریت هماهنگ هم به کاهش آسیبها کمک میکنند.
مخاطره چه فرقی با بحران دارد؟
مخاطره چه فرقی با بحران دارد؟
تصور کن رودخانهای نزدیک یک روستا ممکن است طغیان کند. این پدیده چون جان مردم و داراییهایشان را تهدید میکند، مخاطره است. مخاطره یعنی عامل محیطیِ تهدیدکنندهٔ جان و سلامت انسانها و دیگر موجودات زنده یا آسیبرسان به اموال انسانها.
حالا اگر رودخانه ناگهان طغیان کند، خانهها زیر آب بروند و مردم به نجات و اسکان فوری نیاز پیدا کنند، جامعه با بحران روبهرو شده است؛ یعنی وضعیتی خطرناک و ناپایدار که با کارهای معمول نمیتوان آن را برطرف کرد و اقدامهای فوری و ویژه میخواهد.
پس تفاوت فقط در «احتمال وقوع» و «وقوع» نیست: مخاطره، عامل تهدید است؛ بحران، وضعیت خطرناکِ نیازمند اقدام فوری است. مخاطرات طبیعی مانند سیل و زلزله میتوانند بحران ایجاد کنند، اما نباید این دو واژه را هممعنی بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰
مدیریت، فقط امدادرسانی نیست
مدیریت، فقط امدادرسانی نیست
وقتی خبر سیل را میشنوی، شاید اول به قایق نجات و رساندن غذا فکر کنی؛ اما مدیریت مخاطرات از قبلِ حادثه شروع میشود و پس از آن هم ادامه دارد. هدف این است که تا جای ممکن از حوادث ناگوار پیشگیری کنیم، آثارشان را کاهش دهیم و برای کمکرسانی و بهبود اوضاع آماده باشیم.
برای مثال، در محلهای در معرض سیل:
پیش از وقوع: مسیرهای خروج امن مشخص میشوند و مردم آموزش میبینند.
حین وقوع: نیروهای امدادی به افراد گرفتار کمک میکنند.
پس از وقوع: مناطق آسیبدیده ساماندهی و بازسازی میشوند.
این کارها به همکاری نیاز دارند. در ایران، سازمان مدیریت بحران، وابسته به وزارت کشور، مسئول مدیریت بحران است و فعالیت نهادهای دولتی، امدادی، نظامی و انتظامی را هماهنگ میکند. در استانها نیز ادارهٔ کل مدیریت بحران زیر نظر استانداری فعالیت دارد. پس مدیریت موفق فقط داشتن امکانات نیست؛ باید روشن باشد هر نهاد چه کاری انجام میدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰
نشانهٔ احتمالی، نه پیشبینی قطعی
نشانهٔ احتمالی، نه پیشبینی قطعی
اگر آب یک چاه ناگهان پایین برود، آیا میتوان گفت حتماً زلزلهای در راه است؟ نه؛ نشانهٔ احتمالی با پیشبینی قطعی فرق دارد. زمان دقیق وقوع زمینلرزه را نمیتوان با اطمینان پیشبینی کرد، اما پژوهشگران بعضی تغییرات را بررسی میکنند:
رفتار غیرعادی جانوران: مانند پارسکردن بیوقفهٔ سگها یا بیرونآمدن موشها از لانه؛ حساسیت حواس جانوران با انسان متفاوت است.
کاهش یا توقف لرزشهای کوچک در امتداد گسلها: ممکن است با تجمع بیشتر انرژی همراه باشد؛ این لرزشها فقط با دستگاههای حساس ثبت میشوند.
تغییر آبهای زیرزمینی: فشار بر لایههای پوسته ممکن است سطح آب چاهها، چشمهها و قناتها یا ترکیب شیمیایی آب را تغییر دهد.
تغییر فاصلهٔ شکستگیهای پوسته: با ابزارهای دقیق، عکسهای هوایی و تصاویر ماهوارهای بررسی میشود.
نکتهٔ اصلی همان واژهٔ «احتمالی» است. مثلاً مشاهدهٔ رفتار عجیب یک حیوان، بهتنهایی دلیل کافی برای اعلام وقوع حتمی زلزله نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱
هشدار زودهنگام چگونه کمک میکند؟
هشدار زودهنگام چگونه کمک میکند؟
اگر زلزله قابل پیشبینی قطعی نیست، سامانهٔ هشدار لرزهای چطور کار میکند؟ نکته اینجاست: هشدار زودهنگام، پیشبینی زمان زلزله نیست؛ واکنش سریع به آغاز آن است.
در سامانهای مانند سامانهٔ هشدار لرزهای مکزیک، حسگرها نخستین لرزشهای زمین را تشخیص میدهند. سپس سامانه شدت زمینلرزه را برآورد میکند و اگر از حد تعیینشده بیشتر باشد، هشدار را سریع به مسئولان و مراکز امدادی میفرستد. مردم هم از راههایی مانند آژیر، رادیو و تلویزیون باخبر میشوند.
این سرعت میتواند در مناطقی که هنوز لرزشهای شدید به آنها نرسیده است، فرصتی برای واکنش و محافظت از جان ایجاد کند. مثلاً شنیدن هشدار در مدرسه میتواند فرصتی باشد تا دانشآموزان اقدامهای ایمنیِ تمرینشده را انجام دهند؛ البته این فرصت در همهٔ مکانها یکسان نیست.
پس تفاوت اصلی را به یاد بسپار: سامانه آغاز لرزش را تشخیص میدهد، نه اینکه از قبل زمان دقیق آغاز زلزله را بداند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱
ساختمان مقاوم، آسیب کمتر
ساختمان مقاوم، آسیب کمتر
دو خانه را در یک محله تصور کن که هر دو با یک زمینلرزه روبهرو میشوند. آیا حتماً به یک اندازه آسیب میبینند؟ نه؛ کیفیت ساختوساز بر میزان آسیبپذیری ساختمان اثر دارد.
برای کاهش خسارت، باید پیش از وقوع زلزله اصول طراحی و مهندسی و مقررات ساختمانی رعایت شوند، مصالح مناسب به کار بروند و ساختمانهای موجود در صورت نیاز مقاومسازی شوند. این کارها جلوی لرزش زمین را نمیگیرند، اما میتوانند آسیب ساختمان و تلفات انسانی را کمتر کنند.
کتاب توضیح میدهد که بناهای خشتوگلی روستایی معمولاً از ساختمانهای شهری آسیبپذیرترند؛ چون مصالح آنها مقاومت کمتری دارد. البته شهری بودن بهتنهایی نشانهٔ ایمنی نیست؛ مهم این است که ساختمان چگونه و با چه مصالحی ساخته شده باشد.
پس هنگام بررسی ایمنی خانه، ظاهر زیبا کافی نیست؛ رعایت اصول مهندسی اهمیت دارد. مقاومسازی هم اقدامی برای پیش از وقوع زمینلرزه است، نه کاری که باید تا شروع لرزشها به تعویق بیندازیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱
مثال حلشده
مدیر مدرسهای میگوید: «حالا که شهرمان سامانهٔ هشدار لرزهای دارد، مقاومسازی مدرسه لازم نیست.» آیا تصمیم او برای کاهش خطر کافی است؟
ابتدا نقش سامانه را مشخص میکنیم: سامانه نخستین لرزشها را تشخیص میدهد و هشدار میفرستد؛ زمان دقیق زلزله را از قبل پیشبینی نمیکند.
فایدهٔ هشدار را بررسی میکنیم: هشدار میتواند برای واکنش فرصت ایجاد کند، اما ساختمان را در برابر لرزش مقاوم نمیکند.
نقش مقاومسازی را جدا میکنیم: رعایت اصول مهندسی و تقویت ساختمان، آسیبپذیری و احتمال تلفات را کاهش میدهد.
نتیجه میگیریم که برای مدیریت پیش از وقوع زمینلرزه، باید هشدار و مقاومسازی را مکمل یکدیگر بدانیم.
جواب: این تصمیم کافی نیست؛ هشدار لرزهای مکمل مقاومسازی است، نه جایگزین آن، زیرا فرصت واکنش با مقاومت ساختمان در برابر لرزش تفاوت دارد.
نکات مهم
مخاطره عامل تهدیدکنندهٔ جان یا دارایی است، اما بحران وضعیتی خطرناک و ناپایدار است که اقدام فوری و ویژه میخواهد.
مدیریت مخاطرات، پیش از وقوع، هنگام وقوع و پس از وقوع را در بر میگیرد و سازمان مدیریت بحران هماهنگی نهادهای مشارکتکننده را بر عهده دارد.
نشانههای احتمالی، وقوع زلزله را قطعی نمیکنند؛ هشدار لرزهای فرصت واکنش میدهد و ساخت اصولی و مقاومسازی، آسیبها را کاهش میدهند.
درس ۱۰ · صفحهٔ ۱۰۱ تا ۱۰۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
مدیریت پیش از وقوع زمینلرزه
در این درس یاد میگیری چگونه پیش از زمینلرزه برای کاهش آسیب آماده شوی و هنگام لرزش، متناسب با حضور در ساختمان، خیابان یا خودرو، رفتار ایمن را انتخاب کنی.
پیش از شروع
اگر هنگام لرزش زمین در خانه باشی، چرا دویدن بهسمت درِ خروجی همیشه انتخاب امنی نیست؟
هنگام دویدن ممکن است شیشهها یا وسایلِ در حال سقوط به تو آسیب بزنند؛ پله و آسانسور هم مسیر مناسبی نیستند. اگر داخل ساختمان هستی، باید همانجا در نقطهای امن پناه بگیری، از سرت محافظت کنی و تا پایان لرزش در پناهگاه بمانی.
هشدار برای فرصت گرفتن
هشدار برای فرصت گرفتن
آیا هشدار زلزله یعنی کسی از قبل، زمان دقیق وقوع آن را میداند؟ نه؛ هشدار سریع با پیشبینی قطعی فرق دارد.
در سامانهٔ هشدار لرزهای، حسگرها نخستین لرزشهای زمین را تشخیص میدهند. سامانه با بررسی این اطلاعات، شدت زمینلرزه را برآورد میکند و در صورت نیاز، هشدار میفرستد. این پیام میتواند پیش از رسیدن لرزش شدید به مناطق دیگر، فرصتی برای واکنش ایجاد کند؛ نه اینکه زمان دقیق زلزله را از مدتها قبل اعلام کرده باشد.
برای نمونه، در مکزیک هشدارها از راههایی مانند آژیر، رادیو و تلویزیون به مردم میرسند. تصور کن در محل کارت چنین هشداری دریافت میکنی؛ فایدهاش این است که فرصت داری زودتر رفتار ایمنی را که آموختهای انجام دهی.
پس نکتهٔ اصلی این است: سامانه نخستین لرزشها را تشخیص میدهد تا برای واکنش فرصت فراهم کند، نه اینکه وقوع زلزله را از پیش با قطعیت پیشگویی کند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱
ایمنی از پیش ساخته میشود
ایمنی از پیش ساخته میشود
اگر دو محله لرزش مشابهی را تجربه کنند، آیا حتماً به یک اندازه آسیب میبینند؟ نه؛ تصمیمهای پیش از حادثه در میزان آسیب نقش مهمی دارند.
برای کاهش آسیب در سطح جامعه، باید چند کار را کنار هم انجام داد:
ساختوساز مقاوم: رعایت اصول مهندسی و مقررات ساختمان و مقاومسازی بناها، احتمال آسیب و تلفات را کاهش میدهد. فقط ظاهر زیبا یا نوسازبودن یک ساختمان نشانهٔ ایمنی آن نیست.
مکانیابی مناسب: باید از ساخت سکونتگاهها و مراکز فعالیت در اطراف گسلهای فعال جلوگیری شود؛ انتخاب محل ساخت هم بهاندازهٔ کیفیت ساخت اهمیت دارد.
آمادهسازی امکانات امدادی: مراکز امداد و پناهگاهها باید پیشاپیش ایجاد شوند و چادرها و لوازم اضطراری متناسب با جمعیت هر منطقه آماده باشند.
مثلاً هنگام ساخت یک محلهٔ تازه، فقط طراحی خانهها کافی نیست؛ محل محله، مقاومت بناها و امکانات امدادی آن باید با هم بررسی شوند. پس مدیریت زلزله از زمانی شروع میشود که هنوز زمین نلرزیده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱
آمادگی در فضای زندگی
آمادگی در فضای زندگی
تصور کن ساختمان آسیب جدی نبیند، اما قفسهٔ کتاب کنار میزت واژگون شود. پس برای آمادگی در برابر زلزله، فقط مقاومبودن ساختمان کافی نیست؛ وسایل داخل آن هم باید ایمن باشند.
پیش از حادثه، در خانه، مدرسه و محل کار، نقاط امن پناهگیری را شناسایی کن. از بزرگترها بخواه قفسهها، گلدانهای آویز و وسایلی را که احتمال سقوط دارند، با روش مناسب محکم کنند. ایمنسازی وسایلی مانند آبگرمکن را باید به فرد آگاه سپرد.
کیف کمکهای اولیه نیز باید آماده و در محل مناسبی باشد که اعضای خانواده آن را بشناسند. اما داشتن وسایل کافی نیست: آموزش و تمرین کمک میکند هنگام خطر، برای پیدا کردن جای امن سردرگم نشویم. مثلاً در یک مانور خانوادگی، با شنیدن علامت تمرین، هرکس نقطهٔ امن ازپیششناختهشدهٔ خود را پیدا کند. این تمرین فرصتی است تا کمبودهای آمادگی را پیش از حادثه بشناسیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲
داخل ساختمان: پناه بگیر و بمان
داخل ساختمان: پناه بگیر و بمان
فرض کن در کلاس هستی و ناگهان زمین میلرزد. شاید اولین واکنشت دویدن بهسمت در باشد؛ اما هنگام لرزش، حرکت بهسوی خروجی و استفاده از پله یا آسانسور میتواند تو را در معرض خطر بیشتری قرار دهد. اگر داخل ساختمان هستی، بهجای تلاش برای بیرون رفتن، در نقطهای امن پناه بگیر.
از پنجرهها، شیشهها و وسایلی که ممکن است سقوط کنند فاصله بگیر. اگر میز چوبی محکمی نزدیک توست، زیر آن پناه بگیر و پایهاش را محکم نگه دار تا با حرکت میز، پناهت را از دست ندهی. از سر و گردنت با دستها محافظت کن.
سه کار را به خاطر بسپار: بنشین، پناه بگیر، صبر کن. حتی اگر مسیر خروج نزدیک به نظر میرسد، پناهگاهت را تا پایان لرزش ترک نکن. خونسردی یعنی همین: بهجای حرکت عجولانه، رفتار ایمنی را که از پیش تمرین کردهای انجام بده.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲
بیرون ساختمان: فاصلهٔ امن
بیرون ساختمان: فاصلهٔ امن
تصور کن هنگام قدمزدن در خیابان، زمین شروع به لرزیدن میکند. آیا بیرونبودن بهتنهایی یعنی در امان هستی؟ نه؛ شیشهها، تابلوهای مغازهها و اجزای ساختمان ممکن است سقوط کنند و تیرهای چراغ برق هم خطرساز شوند.
اگر پیاده هستی، از ساختمانهای بلند، تیرهای چراغ برق و تابلوهای مغازهها فاصله بگیر و به فضای بازِ دور از این خطرها برو. مثلاً ایستادن جلوی ویترین مغازه برای تماشای اتفاقها، انتخاب امنی نیست.
اگر در حال رانندگی هستی، محل توقف را با دقت انتخاب کن: کنار خیابان یا جاده، دور از ساختمانهای بلند و تیرهای برق توقف کن و تا پایان لرزش در خودرو بمان. صرفِ متوقفکردن خودرو کافی نیست؛ توقف زیر یک تابلوی بزرگ همچنان خطر دارد.
پس معیار اصلی این است: هم خودت و هم محل توقف خودرو را از چیزهایی که ممکن است سقوط کنند، دور نگه دار.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳
مثال حلشده
سارا در کتابخانهٔ مدرسه است. کنار پنجره یک گلدان آویز قرار دارد و کمی دورتر، میزی چوبی و محکم هست. برای کاهش خطر، پیش از زمینلرزه چه کاری باید انجام شود و اگر لرزش شروع شد، سارا چه رفتاری داشته باشد؟
ابتدا خطرها را شناسایی میکنیم: گلدان آویز ممکن است سقوط کند و شیشهٔ پنجره ممکن است بشکند.
پیش از حادثه، گلدان آویز باید در جای خود محکم شود تا احتمال سقوط آن کاهش یابد.
هنگام لرزش، سارا باید از پنجره فاصله بگیرد و زیر میز چوبی محکم پناه بگیرد؛ رفتن به پله یا آسانسور انتخاب ایمنی نیست.
او باید از سرش محافظت کند، برای جلوگیری از جابهجایی میز پایهٔ آن را محکم بگیرد و تا پایان لرزش پناهگاهش را ترک نکند.
جواب: سارا باید پیش از حادثه گلدان آویز را محکم کند و هنگام لرزش از شیشهها فاصله بگیرد، زیر میز محکم پناه بگیرد، از سرش محافظت کند و تا پایان لرزش همانجا بماند.
نکات مهم
هشدار لرزهای فرصتی برای واکنش سریع است، نه پیشبینی قطعی زمان زلزله؛ مقاومسازی، دوری از گسلهای فعال و آمادگی امدادی همچنان ضروریاند.
پیش از زلزله، با آموزش و تمرین، شناخت نقاط امن، مهار وسایل سقوطکردنی و آمادهکردن کیف کمکهای اولیه، محیط زندگی را آماده میکنیم.
هنگام لرزش، داخل ساختمان پناه میگیریم و میمانیم، در خیابان از عوامل سقوط فاصله میگیریم و در خودرو پس از توقف در جای مناسب تا پایان لرزش میمانیم.
درس ۱۱ · صفحهٔ ۱۰۳ تا ۱۰۴ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
مدیریت بعد از زمینلرزه
در این درس یاد میگیری چگونه پس از زمینلرزه از خطرهای بیشتر پیشگیری کنی و هماهنگ کمک برسانی، و چگونه فعالیتهای انسانی و روشهای سازهای بر خسارت و مدیریت سیل اثر میگذارند.
پیش از شروع
وقتی لرزش زمین تمام میشود، آیا خطر هم تمام شده است؟ چرا حتی قدمزدن روی آوار میتواند جان کسی را تهدید کند؟
پایان لرزش به معنی پایان خطر نیست؛ پسلرزه، آتشسوزی و آسیبدیدگی تأسیسات میتوانند خسارتهای تازهای ایجاد کنند. حرکت روی آوار هم ممکن است فضای خالیِ محل زندهماندن افراد گرفتار را فرو بریزد؛ پس کمککردن باید آگاهانه و هماهنگ باشد.
پایان لرزش، پایان خطر نیست
پایان لرزش، پایان خطر نیست
فرض کن لرزش زمین تمام شده و کسی میگوید: «دیگر خطری نیست؛ برگردیم داخل ساختمان!» آیا تمامشدن لرزش برای چنین تصمیمی کافی است؟
پس از زمینلرزه، خطر فقط به آسیبهای همان لحظه محدود نیست. آتشسوزی، انفجار لولههای گاز، لغزش زمین و اتصال کابلهای برق میتوانند خسارت و تلفات را بیشتر کنند. به اینها خطرهای ثانویه میگوییم؛ یعنی خطرهایی که پس از رویداد اصلی پیش میآیند.
یکی از این خطرها پسلرزه است؛ لرزشی که پس از زمینلرزهٔ اصلی رخ میدهد. ساختمان نیمهمخروبه ممکن است هنوز ایستاده باشد، اما این به معنای ایمنبودن آن نیست؛ پسلرزه میتواند باعث فروریختنش شود.
مثلاً اگر دیوارهای ساختمانی آسیب دیدهاند، برای برداشتن کیف یا تلفن به آن نزدیک نشو. پایان لرزش را نشانهٔ پایان خطر ندان و از ساختمانهای نیمهمخروبه فاصله بگیر.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳
ایمنی پیش از هر اقدام
ایمنی پیش از هر اقدام
بعد از زمینلرزه، عجله برای برداشتن وسایل یا رسیدن به دیگران ممکن است خطر تازهای ایجاد کند. اول باید از بیشترشدن آسیب جلوگیری کنیم. اگر دسترسی ایمن داریم، برق را قطع کنیم، شیرهای آب و گاز را ببندیم و محل آسیبدیده را ترک کنیم. برای رسیدن به شیرها یا کلید برق نباید وارد بخش خطرناک ساختمان شویم.
نکتهٔ مهم دیگر، پرهیز از حرکت روی آوار است. آوار همیشه تودهای فشرده نیست؛ ممکن است میان قطعات آن فضای خالی وجود داشته باشد و کسی در آن زنده مانده باشد. فشار قدمهای ما میتواند قطعات را جابهجا کند و آن فضای خالی را فرو بریزد.
مثلاً اگر کیفمان آنسوی آوار افتاده است، رفتن روی آوار برای برداشتن آن تصمیم ایمنی نیست؛ حفظ جان خودمان و کسانی که شاید زیر آوار باشند، از برداشتن وسایل مهمتر است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳
کمک مؤثر، کمک هماهنگ
کمک مؤثر، کمک هماهنگ
بعد از زمینلرزه، خانوادهای که خانهاش آسیب دیده، هم به سرپناه موقت نیاز دارد و هم ممکن است به رسیدگی درمانی نیازمند باشد. بنابراین برپا کردن چادرهای امداد، اسکان موقت و استقرار مراکز درمانی در مکانهای مناسب باید سریع و دقیق انجام شود؛ شتابزدگی بدون توجه به محل و نیاز آسیبدیدگان کافی نیست.
در زلزلههای بزرگ، حجم نیازها آنقدر زیاد است که دولت بهتنهایی نمیتواند به همهٔ آنها رسیدگی کند. اینجاست که نوعدوستی و همیاری مردم اهمیت پیدا میکند؛ اما کمک مؤثر باید با نظم و هماهنگی نیروهای امدادی همراه باشد.
مثلاً اگر برای کمک داوطلب شدهای، بهجای ورود خودسرانه به محل امدادرسانی، با مسئولان امداد هماهنگ کن و کاری را که به تو سپردهاند انجام بده. اینگونه، همیاری مردم مکمل کار امدادگران میشود، نه مانعی بر سر راه آنها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳
نقش انسان در خسارت سیل
نقش انسان در خسارت سیل
بارندگی یک پدیدهٔ طبیعی است؛ اما تصمیمهای انسان میتوانند خسارت سیل را بیشتر کنند. در ایران، گسترش سکونتگاهها، تغییر کاربری زمینها و ساختوساز در حریم سیلگیر رودخانهها از علتهای اصلی افزایش خسارت سیلابها بودهاند.
حریم سیلگیر را فقط با نگاهکردن به مسیر آب در یک روز معمولی نمیتوان شناخت. زمینی که امروز کنار رودخانه خشک است، ممکن است هنگام سیلاب زیر آب برود. اگر در آن خانه یا مغازه بسازیم، مردم و داراییهایشان را در معرض خطر قرار میدهیم.
از بین بردن پوشش گیاهی هم خطر را بیشتر میکند؛ چون گیاهان به نفوذ آب در خاک و کندشدن حرکت آب روی زمین کمک میکنند. برای مثال، تبدیل دامنهای پوشیده از گیاه به زمین ساختهشده میتواند رواناب بیشتری به سوی پاییندست بفرستد.
پس برای فهم افزایش خسارت سیل، نباید فقط به باران نگاه کنیم؛ باید بپرسیم انسان کجا ساخته و با زمین چه کرده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴
مدیریت سیل با سازهها
مدیریت سیل با سازهها
اگر آب باران در حیاط جمع شود، ممکن است با ساختن آبراه، مسیر مشخصی برای خروج آن ایجاد کنیم. در مقیاسی بزرگتر، روشهای سازهای مدیریت سیل نیز با ساختن یا اصلاح سازهها به کنترل جریان آب کمک میکنند.
این کار پیش از وقوع سیل انجام میشود و ترتیب مهمی دارد: ابتدا شدت جریان سیل با روشهای علمیِ مربوط به آب، یعنی روشهای هیدرولوژی، برآورد میشود؛ سپس سازهٔ مناسب را برای هدایت، انحراف یا مهار سیل طراحی و اجرا میکنند. پس انتخاب سازه نباید بدون شناخت جریان آب باشد.
برای نمونه، کانال انحرافی مسیر عبور سیلاب را تغییر میدهد و دیوارهٔ مهارکننده به کنترل آن کمک میکند. اصلاح بستر رودخانه و ساخت سدهای ذخیرهای و تنظیمی هم از همین روشها هستند. در نمونهٔ حبلهرود، احداث سد تنظیمی با کاهش شیب مسیر رودخانه به مهار و کنترل سیلابهای دورهای کمک کرده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴
مثال حلشده
در کنار رودخانهای سد تنظیمی ساختهاند. فردی میگوید: «حالا دیگر ساخت خانه در حریم سیلگیر رودخانه مشکلی ندارد.» با تکیه بر درس، استدلال او را بررسی کن.
ابتدا نقش سد تنظیمی را مشخص میکنیم: این سازه از روشهای سازهای مدیریت سیل است و به هدایت جریان و اصلاح شیب آبراهه کمک میکند.
سپس عامل انسانی خطر را بررسی میکنیم: ساختوساز در حریم سیلگیر رودخانه از علتهای افزایش خسارت سیل است.
میان کاهش خطر و حذف کامل خطر تفاوت میگذاریم؛ وجود یک سازهٔ کنترلی بهتنهایی دلیل بیخطر شدن حریم سیلگیر نیست.
نتیجه میگیریم که برای کاهش خسارت، هم مدیریت جریان سیلاب اهمیت دارد و هم پرهیز از ساختوساز در حریم سیلگیر.
جواب: این ادعا درست نیست؛ سد تنظیمی میتواند در کنترل سیلاب نقش داشته باشد، اما ادامهٔ ساختوساز در حریم سیلگیر همچنان عامل افزایش خسارت است.
نکات مهم
پس از زمینلرزه، باید مراقب پسلرزهها و خطرهای ثانویه باشیم، تأسیسات را با رعایت ایمنی قطع کنیم و از ساختمانهای نیمهمخروبه و حرکت روی آوار بپرهیزیم.
اسکان و درمان سریع و دقیق آسیبدیدگان، همراه با همیاری مردمیِ منظم و هماهنگ، از پایههای مدیریت پس از زمینلرزه است.
فعالیتهای انسانی میتوانند خسارت سیل را بیشتر کنند و روشهای سازهای با برآورد جریان و احداث سازه، به هدایت، انحراف یا مهار سیلاب کمک میکنند.
درس ۱۲ · صفحهٔ ۱۰۴ تا ۱۰۷ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
مدیریت سیل
در این درس یاد میگیری علتهای انسانی افزایش خسارت سیل را توضیح بدهی و راهکارهای مدیریت آن را پیش از وقوع، هنگام وقوع و پس از وقوع تشخیص بدهی.
پیش از شروع
اگر کنار یک رودخانه سد بسازیم، آیا دیگر میتوانیم با خیال راحت در حاشیهٔ آن خانه بسازیم؟
نه؛ سازههای مهار سیل بهتنهایی ایمنی کامل ایجاد نمیکنند و ساختوساز در محدودهٔ سیلگیر همچنان خطرناک است. مدیریت سیل هم به پیشگیری پیش از حادثه نیاز دارد، هم به واکنش درست هنگام سیل و رسیدگی پس از آن.
نقش ما در خسارت سیل
نقش ما در خسارت سیل
تصور کن کنار یک رودخانه، زمینهای پوشیده از گیاه به خانه و خیابان تبدیل شوند. اگر رودخانه طغیان کند، این تغییرها چه اثری بر خسارت آن دارند؟
افزایش خسارت سیل فقط به بارندگی مربوط نیست؛ رفتار ما با زمین هم مهم است. گسترش سکونتگاهها و ساختوساز در حریم سیلگیر، خانهها و داراییهای مردم را در جایی قرار میدهد که ممکن است هنگام سیلاب زیر آب برود. حریم سیلگیر فقط مسیر معمول و کمآب رودخانه نیست؛ زمینهای اطراف آن هم ممکن است هنگام طغیان درگیر شوند.
از طرف دیگر، نابودی پوشش گیاهی باعث میشود آب باران کمتر فرصت نفوذ به خاک پیدا کند و بیشتر روی سطح زمین جاری شود. مثلاً تبدیل یک دامنهٔ گیاهدار به زمینِ بدون پوشش میتواند رواناب را افزایش دهد.
پس فعالیتهای نادرست انسان هم میتوانند جریان سطحی آب را بیشتر کنند و هم انسانها و ساختمانهای بیشتری را در معرض سیل قرار دهند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴
کنترل سیل با سازهها
کنترل سیل با سازهها
اگر جریان سیلاب به سوی یک سکونتگاه حرکت کند، چگونه میتوان مسیر یا شدت آن را کنترل کرد؟ یکی از راهها، استفاده از روشهای سازهای است؛ یعنی ساخت سازههای مهندسی یا اصلاح بستر رودخانه برای کنترل جریان آب.
این کار با ساختوسازِ بدون بررسی شروع نمیشود. ابتدا متخصصان، پیش از وقوع سیل، شدت جریان احتمالی را با روشهای آبشناسی برآورد میکنند؛ سپس سازهٔ مناسب را برای هدایت، انحراف یا مهار سیل طراحی میکنند.
برای مثال، کانال انحرافی میتواند بخشی از جریان سیلاب را به مسیر دیگری ببرد. دیوارههای مهارکننده و سدهای ذخیرهای نیز از ابزارهای کنترل سیلاند. سدهای تنظیمی با اصلاح شیب آبراهه به کنترل جریان کمک میکنند؛ نمونهٔ آن در مسیر حبلهرود ساخته شده است.
پس نکتهٔ اصلی فقط «ساختن سد» نیست؛ برآورد جریان و انتخاب سازهٔ مناسب دو گام پیوستهاند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴
پیشگیری بدون ساخت سازه
پیشگیری بدون ساخت سازه
آیا برای کاهش خطر سیل حتماً باید سد و دیوار ساخت؟ نه؛ گاهی تغییر رفتار و برنامهریزی درست هم بهاندازهٔ ساختوساز اهمیت دارد. این کارها را روشهای غیرسازهای مینامیم.
تقویت پوشش گیاهی و اجرای آبخیزداری کمک میکند آب باران بیشتر در خاک نفوذ کند و رواناب کمتری به راه بیفتد. تعیین محدودههای سیلگیر و جلوگیری از ساختوساز در آنها نیز خانهها را از مسیر احتمالی سیلاب دور نگه میدارد. مثلاً کمآب بودن رودخانه در روز بازدید، دلیل امن بودن زمین کنار آن برای خانهسازی نیست!
حریم سیلگیر را با بررسی آماری آبدهی گذشتهٔ رودخانه و برآورد سطح احتمالی آب در سیلابهای آینده تعیین میکنند؛ میلههای حریم، نشانهٔ این محدودهاند. ایجاد پایگاه امداد و نصب دستگاههای هشدار سیل هم آمادگی مردم را بیشتر میکند.
این روشها معمولاً کمهزینهترند و پیامدهای نامطلوب زیستمحیطی کمتری دارند؛ اما در بیشتر موارد، مکمل سازهها هستند، نه جایگزین کامل آنها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۵
هنگام سیل چه کنیم؟
هنگام سیل چه کنیم؟
فرض کن باران شدیدی میبارد و از رادیو یا تلویزیون دربارهٔ وقوع سیل در منطقهات هشدار میشنوی. آیا باید صبر کنی تا آب را نزدیک خودت ببینی؟ هشدار برای اقدام بهموقع است، نه فقط باخبر شدن. هنگام وقوع سیل، باید هشدارهای هواشناسی را جدی بگیری و سریع به سوی نواحی مرتفع حرکت کنی.
برای مثال، اگر در بخش کمارتفاع یک آبادی کنار رودخانه باشی، رفتن به نقطهای بالاتر و دور از مسیر سیلاب، اقدام مناسب است؛ نه ماندن برای تماشای بالا آمدن آب. آب به سوی قسمتهای پایینتر جریان پیدا میکند؛ پس حرکت به ارتفاعات کمک میکند از مسیر آن فاصله بگیری.
دو کار اصلی این مرحله را به خاطر بسپار: توجه به هشدارها و حرکت سریع به نواحی مرتفع.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۵
رسیدگی پس از سیل
رسیدگی پس از سیل
باران قطع شده و آب فروکش کرده است؛ آیا کار مدیریت سیل تمام شده؟ نه؛ حالا باید به آسیبدیدگان کمک کرد و از خطرهای بعدی کاست. سه اقدام مهم این مرحله را به خاطر بسپار:
اسکان و درمان در جای امن: محل اسکان موقت، چادرهای امداد و مراکز درمانی باید دور از خطر سیلاب باشند تا آسیبدیدگان هنگام استراحت یا درمان دوباره در معرض خطر قرار نگیرند.
مرمت فوری راههای ارتباطی: راههای آسیبدیده باید زود ترمیم شوند تا خدمات و تجهیزات موردنیاز به مردم برسد.
تأمین نیازهای ضروری، بهویژه آب بهداشتی: رساندن آب آشامیدنی سالم، از جمله با تانکر، به جلوگیری از شیوع بیماریهای عفونی کمک میکند.
مثلاً در روستایی که سیل راه دسترسی و آبرسانی آن را مختل کرده، برپا کردن چادر بهتنهایی کافی نیست؛ کمکرسانی باید هم جای امن فراهم کند، هم مسیر رسیدن تجهیزات را باز کند و هم آب سالم به مردم برساند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶
مثال حلشده
در ناحیهای کنار رودخانه، بخشی از پوشش گیاهی از بین رفته و خانههایی در حریم سیلگیر ساخته شدهاند. مسئولان پیشنهاد میکنند فقط دیوارهٔ مهارکننده بسازند. آیا این برنامه کافی است؟ دلیل بیاور و آن را کامل کن.
ابتدا عوامل افزایش خسارت را شناسایی میکنیم: کاهش پوشش گیاهی و قرارگرفتن خانهها در محدودهٔ سیلگیر.
ساخت دیواره را یک روش سازهای میدانیم که به مهار جریان و حفاظت از سکونتگاهها کمک میکند.
بررسی میکنیم چه چیزی حلنشده مانده است: دیواره بهتنهایی پوشش گیاهی را بازنمیگرداند و ضرورت رعایت حریم را از بین نمیبرد.
برنامه را با روشهای غیرسازهای، یعنی تقویت پوشش گیاهی، جلوگیری از ساختوساز در حریم سیلگیر و هشدار بهموقع کامل میکنیم.
جواب: خیر؛ دیوارهٔ مهارکننده بهتنهایی کافی نیست. باید در کنار آن پوشش گیاهی حوضه تقویت شود، از ساختوساز در حریم سیلگیر جلوگیری شود و هشدار بهموقع نیز در نظر گرفته شود.
نکات مهم
ساختوساز در حریم سیلگیر و نابودی پوشش گیاهی از دخالتهای انسانی افزایشدهندهٔ خسارت سیلاند.
پیش از سیل، روشهای سازهای برای هدایت، انحراف یا مهار جریان، در کنار روشهای غیرسازهای مانند رعایت حریم و تقویت پوشش گیاهی به کار میروند.
هنگام سیل، توجه به هشدارها و رفتن به نواحی مرتفع ضروری است و پس از آن، اسکان و درمان در جای امن، مرمت راهها و تأمین آب بهداشتی اهمیت دارد.
درس ۱۳ · صفحهٔ ۱۰۷ تا ۱۰۸ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
مدیریت زمینلغزش
در این درس یاد میگیری چگونه اقدامات پیش از وقوع، هنگام وقوع و پس از وقوع زمینلغزش را تشخیص بدهی و توضیح بدهی که هرکدام چگونه به کاهش خسارت کمک میکنند.
پیش از شروع
اگر حرکت خاک و سنگ در یک دامنه متوقف شود، آیا میتوانیم بگوییم خطر زمینلغزش تمام شده است؟
نه؛ همان دامنه ممکن است دوباره بلغزد و تأسیسات آسیبدیده هم خطر ایجاد کنند. برای همین، مدیریت زمینلغزش فقط واکنش هنگام حادثه نیست؛ پیشگیری، اقدام فوری و رسیدگی پس از حادثه را هم در بر میگیرد.
پیش از حادثه؛ انتخاب و ایمنسازی
پیش از حادثه؛ انتخاب و ایمنسازی
فرض کن میخواهی در منطقهای کوهستانی خانه بسازی. منظرهٔ زیبای یک دامنه کافی نیست؛ باید بپرسی: آیا زمین برای ساختوساز مناسب و پایدار است؟
نخستین اقدام پیشگیرانه، انتخاب محل مناسب است. باید از ساختن بنا روی شیبهای تند، لبهٔ پرتگاهها، کنارههای پرشیب رودها و دامنههای پرشیب درهها پرهیز کرد. انتخاب درست محل، از همان ابتدا میتواند خسارت احتمالی را کاهش دهد.
اگر قرار است در سطحی شیبدار ساختوساز شود، پیش از شروع کار باید خاک و پایداری زمین بررسی شود. ظاهر آرام یک دامنه، جای این بررسی را نمیگیرد.
گام دیگر، ایمنسازی دامنه و تأسیسات است؛ مانند پایدارسازی سطح شیبدار و مقاومسازی لولههای انتقال انرژی. برای نمونه، شمعکوبی یکی از روشهای پایدارسازی دامنه است که در تصاویر کتاب میبینی.
پس پیشگیری فقط محکمساختن خودِ ساختمان نیست؛ محل بنا، وضعیت زمین و ایمنی تأسیسات هم اهمیت دارند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷
هنگام حادثه؛ خروج از مسیر خطر
هنگام حادثه؛ خروج از مسیر خطر
اگر خاک و سنگِ دامنه شروع به حرکت کند، اولویت فوری، خارجشدن سریع از مسیر لغزش و جریان گلولای است؛ نه تماشای حادثه یا برداشتن وسایل. برای مثال، اگر کنار جادهای هستی و موادِ دامنه به سوی آن حرکت میکنند، برای فیلمگرفتن توقف نکن و از مسیر حرکت مواد دور شو.
اقدام مهم دیگر، خبرکردن سازمانهای امداد و نجات است تا کمک تخصصی برسد. بعضی افراد هم ممکن است برای ترک محل به کمک نیاز داشته باشند؛ مثلاً سالمندی که بهکندی حرکت میکند. اگر میتوانی بدون بهخطرانداختن خودت کمک کنی، او را برای دورشدن از مسیر خطر همراهی کن. واردشدن به مسیر لغزش برای کمک، ممکن است خودِ کمککننده را هم گرفتار کند.
پس هنگام حادثه، خروج از مسیر خطر را در اولویت بگذار و اطلاعرسانی و کمک ایمن به دیگران را فراموش نکن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸
پس از حادثه؛ بازسازی و پیشگیری دوباره
پس از حادثه؛ بازسازی و پیشگیری دوباره
توقف حرکت خاک و سنگ، به معنی پایان خطر نیست. پس از زمینلغزش باید هم آسیبها را برطرف کرد و هم احتمال حادثۀ دوباره را بررسی کرد. این کار سه بخش مهم دارد:
بازسازی تأسیسات: بخشهای آسیبدیدۀ منطقه، بهویژه خطوط آب، برق و گاز، باید تعمیر و بازسازی شوند.
ساماندهی زهکشی: زهکشی یعنی فراهمکردن راه مناسب برای خارجشدن آب. با اصلاح مسیرهای تخلیۀ آب و هدایت آنها به یک کانال، آب باران سریعتر از سطح تودۀ لغزشی خارج میشود و فرصت کمتری برای نفوذ به زمین پیدا میکند؛ در نتیجه، خطر لغزش کاهش مییابد.
ارزیابی لغزش مجدد: باید بررسی شود که آیا توده هنوز استعداد حرکت دوباره دارد یا نه.
مثلاً در جادۀ آسیبدیدۀ کنار یک دامنه، تعمیر سطح جاده بهتنهایی کافی نیست؛ مسیر خروج آب و احتمال لغزش دوبارۀ دامنه هم باید بررسی شود. پس مدیریت پس از حادثه فقط بازسازی گذشته نیست؛ کاهش خطر آینده هم هست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸
مثال حلشده
پس از زمینلغزش کنار یک جادۀ کوهستانی، بخش آسیبدیدۀ جاده تعمیر شده، اما آب باران روی تودۀ لغزشی جمع میشود و احتمال لغزش دوباره بررسی نشده است. آیا مدیریت پس از حادثه کامل است؟
مرحله را تشخیص میدهیم: چون لغزش رخ داده است، مسئله به اقدامات پس از وقوع مربوط میشود.
کار انجامشده را مشخص میکنیم: تعمیر جاده بخشی از بازسازی منطقه است.
وضعیت آب را بررسی میکنیم: شبکۀ زهکشی باید ساماندهی شود تا آب باران سریعتر تخلیه شود و کمتر در تودۀ لغزشی نفوذ کند.
خطر باقیمانده را در نظر میگیریم: برای پیشگیری از خطرهای آینده، ارزیابی احتمال لغزش مجدد نیز لازم است.
جواب: نه؛ تعمیر جاده لازم است، اما کافی نیست: باید زهکشی دامنه ساماندهی و احتمال لغزش مجدد نیز ارزیابی شود.
نکات مهم
پیش از زمینلغزش، پرهیز از ساختوساز در محلهای پرخطر، بررسی خاک و پایداری زمین و ایمنسازی دامنه و تأسیسات به کاهش خسارت کمک میکند.
هنگام زمینلغزش، باید سریع از مسیر حرکت مواد خارج شد، امدادگران را خبر کرد و بدون بهخطرانداختن خود به افراد نیازمند کمک رساند.
پس از زمینلغزش، بازسازی تأسیسات، ساماندهی زهکشی و ارزیابی احتمال لغزش مجدد ضروری است.
درس ۱۴ · صفحهٔ ۱۰۸ تا ۱۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
مدیریت خشکسالی
در این درس یاد میگیری چرا کشاورزی ایران در برابر خشکسالی آسیبپذیر است، راهکارهای اصلی مدیریت خشکسالی چیست و دادههای دما و بارش چگونه به شناخت زمان کمبود آب کمک میکنند.
پیش از شروع
اگر امسال باران کمی ببارد، آیا برای مقابله با خشکسالی فقط باید منتظر بارندگی بعدی بمانیم؟
نه؛ مقدار بارش در اختیار ما نیست، اما میتوانیم شیوهٔ مصرف، ذخیرهسازی و استفادهٔ دوباره از آب را تغییر دهیم. مدیریت خشکسالی یعنی با مجموعهای از این کارها، آسیب کمبود آب را کاهش دهیم.
چرا کشاورزی آسیبپذیر است؟
چرا کشاورزی آسیبپذیر است؟
دو مزرعه را تصور کن: یکی بیشتر آب موردنیازش را از باران میگیرد و دیگری برای رشد محصول به آبیاری وابسته است. اگر بارندگی کم شود، مزرعهٔ دوم برای تأمین آب با دشواری بیشتری روبهرو میشود.
بخش بزرگی از ایران در قلمرو آبوهوای خشک قرار دارد. میانگین بارندگی سالانهٔ کشور حدود تا است؛ درحالیکه این میانگین برای خشکیهای زمین حدود است.
فقط حدود از سطح زمینهای کشاورزی کشور بارندگی کافی برای بینیازی از آبیاری دارد؛ حدود باقیمانده به آبیاری نیازمند است. پس تولید محصول در بیشتر زمینهای کشاورزی به دسترسی به آب برای آبیاری وابسته است.
خشکسالی این وابستگی را به یک آسیبپذیری تبدیل میکند: وقتی بارندگی کاهش مییابد، تأمین آب موردنیاز کشت دشوارتر میشود و محصول به خطر میافتد. به همین دلیل، خشکسالی مهمترین عامل تهدیدکنندهٔ کشاورزی کشور ماست؛ نه اینکه صنعت و خدمات هیچ آسیبی از آن نبینند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۸
با آب کمتر، استفادهٔ بهتر
با آب کمتر، استفادهٔ بهتر
برای مدیریت خشکسالی، فقط کمکردن مصرف کافی نیست؛ باید از آب موجود بهتر استفاده کنیم. افزایش بهرهوری آبیاری یعنی آب را طوری به گیاه برسانیم که مقدار کمتری هدر برود. روشهای آبیاری تحت فشار، مانند آبیاری قطرهای، میتوانند به این کار کمک کنند؛ البته انتخاب و اجرای درست روش مهم است.
انتخاب محصول هم اهمیت دارد. اگر در منطقهای کمآب، محصولی با نیاز آبی زیاد بکاریم، فشار بیشتری بر منابع آب وارد میشود. انتخاب گیاهان مقاوم به خشکی و محصولات کمآببرِ سازگار با منطقه، راه دیگری برای کاهش این فشار است.
مثلاً کشاورزی را تصور کن که هم شیوهٔ آبیاری باغش را کارآمدتر میکند و هم برای کشت بعدی، محصولی کمآببر انتخاب میکند. او از دو مسیر، نیاز به برداشت آب را کاهش میدهد.
پرهیز از برداشت بیرویه از آبهای سطحی و زیرزمینی و استفادهٔ مجدد از فاضلاب و پساب، پس از تصفیهٔ مناسب برای کاربرد موردنظر، نیز به حفظ منابع آب کمک میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹
نگهداشت آب و حفاظت از آبخیز
نگهداشت آب و حفاظت از آبخیز
وقتی باران میبارد، چگونه میتوان بخشی از آب آن را برای روزهای کمبارش نگه داشت؟ جمعآوری و ذخیرهسازی آب باران یکی از راههاست؛ مثلاً میتوان آب را در استخرهای مصنوعی جمع کرد. اگر شرایط مناسب باشد، نفوذ دادن این آب به زمین نیز به تقویت سفرههای آب زیرزمینی کمک میکند؛ این کار نمونهای از تغذیهٔ مصنوعی آبهای زیرزمینی است.
راه مکمل، مراقبت از آبخیز است؛ یعنی محدودهای که آبهای جاری آن به سوی یک خروجی مشترک میروند. حفاظت از مراتع و پوشش گیاهی و کنترل فرسایش، به حفظ خاک و مدیریت آب این محدوده کمک میکند. برای نمونه، سدهای گابیونی که از سنگ و تور سیمی ساخته میشوند، حرکت روانآب را کند میکنند؛ در نتیجه، هم فرسایش کمتر میشود و هم فرصت نفوذ آب افزایش مییابد.
این اقدامات زمان یکسانی نمیخواهند. آمادهکردن یک مخزن کوچک جمعآوری باران میتواند زودتر انجام شود، اما احیای پوشش گیاهیِ تخریبشده به مراقبت و زمان بیشتری نیاز دارد. پس مدیریت خشکسالی هم اقدام زودهنگام میخواهد و هم برنامهریزی بلندمدت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹
از دادههای آبوهوا کمک بگیریم
از دادههای آبوهوا کمک بگیریم
اگر مسئول آبیاری یک باغ باشی، دانستن مجموع بارش سال کافی است؟ نه؛ باید بدانی باران چه زمانی میبارد و ماههای گرم چه زمانیاند. بررسی همزمان دما و بارش، برای شناخت زمان فشار بیشتر بر منابع آب کمککننده است.
برای خواندن جدول یا نمودار، اول ماههای گرمتر را پیدا کن؛ بعد ببین بارش همان ماهها چقدر است. در جدول کرمان، تیر با میانگین دمای درجهٔ سانتیگراد گرمترین ماه است، اما کمترین بارش را خرداد و شهریور دارند: هرکدام میلیمتر. پس گرمترین ماه لزوماً کمبارشترین ماه نیست.
کنار هم گذاشتن این دادهها نشان میدهد چه زمانی گرمای زیاد با بارندگی اندک همراه است؛ اطلاعاتی که برای برنامهریزی آبیاری مفید است. البته این جدول میانگین چندین سال را نشان میدهد، نه پیشبینی دقیق بارش سال آینده. همچنین، خشکبودن معمول یک فصل را نباید بهتنهایی نشانهٔ وقوع خشکسالی غیرعادی دانست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰
مثال حلشده
با استفاده از جدول ایستگاه کرمان، گرمترین و کمبارشترین ماههای سال را مشخص کن. آیا گرمترین ماه، همان کمبارشترین ماه است؟
در ردیف دما، مقدارهای ماهانه را مقایسه میکنیم؛ بیشترین مقدار، درجهٔ سانتیگراد در تیر است.
در ردیف بارش، کمترین مقدار را پیدا میکنیم؛ خرداد با و شهریور با میلیمتر کمترین بارش را دارند.
این دو مقدار برابرند؛ صفر انتهای بخش اعشاری، مقدار عدد را تغییر نمیدهد: .
بارش تیر میلیمتر است؛ بنابراین تیر گرمترین ماه است، اما کمترین بارش به خرداد و شهریور تعلق دارد.
جواب: تیر با میانگین دمای درجهٔ سانتیگراد گرمترین ماه است؛ خرداد و شهریور هر دو با بارش میلیمتر کمبارشترین ماهها هستند. پس گرمترین ماه لزوماً کمبارشترین ماه نیست.
نکات مهم
کمبارشی بخش بزرگی از ایران و نیاز بیشتر زمینهای کشاورزی به آبیاری، کشاورزی را در برابر خشکسالی آسیبپذیر میکند.
مدیریت خشکسالی ترکیبی از مصرف کارآمد آب، انتخاب محصول مناسب، استفادهٔ دوباره از آب و حفاظت از منابع آب و خاک است.
بررسی همزمان دما و بارش ماهانه به شناخت زمانهای گرم و کمبارش و آمادگی بهتر برای مدیریت مصرف آب کمک میکند.
درس ۱۵ · صفحهٔ ۱۱۱ تا ۱۱۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
کاربرد سنجش از دور در مطالعات جغرافیایی
در این درس یاد میگیری سنجش از دور چگونه از دریافت امواج به تولید اطلاعات جغرافیایی میرسد و این اطلاعات چه کمکی به شناخت پدیدههای زمین و مطالعهٔ مخاطرات طبیعی میکنند.
پیش از شروع
چطور ممکن است یک ماهواره نشانههایی از بیماری گیاهان را شناسایی کند که با نگاهکردن معمولی به مزرعه دیده نمیشوند؟
چشم ما فقط بخش کوچکی از طیف الکترومغناطیسی را میبیند، اما سنجندههای ماهوارهای میتوانند بخشهای نامرئی آن را هم ثبت کنند. تحلیل این دادهها کمک میکند نشانههایی از وضعیت گیاهان و دیگر پدیدههای زمین را بشناسیم که با چشم دیده نمیشوند.
شناخت زمین از دور
شناخت زمین از دور
فرض کن میخواهی وضعیت جنگلی پهناور را بررسی کنی، اما نمیتوانی به همهٔ بخشهای آن سر بزنی. آیا میشود بدون رفتن به تکتک نقاط، دربارهٔ آن اطلاعات به دست آورد؟ سنجش از دور همین امکان را فراهم میکند.
در این روش، ابزارهایی به نام سنجنده اطلاعات پدیدههای سطح زمین را از فاصله دور دریافت میکنند. سطح زمین بخشی از انرژی دریافتی از منبعی مانند خورشید را بازتاب میدهد و سنجنده میتواند این امواج را ثبت کند. سپس اطلاعات ثبتشده پردازش میشوند تا برای مطالعهٔ زمین قابل استفاده باشند؛ پس فقط گرفتن تصویر کافی نیست.
سنجش از دور همیشه با ماهواره انجام نمیشده است؛ در گذشته، عکسهای گرفتهشده از بالن و هواپیما هم برای شناخت زمین به کار میرفتند. نکتهٔ اصلی، مشاهدهٔ غیرمستقیم و پردازش اطلاعات است، نه حضور پژوهشگر در کنار پدیده.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱
فراتر از توان چشم
فراتر از توان چشم
وقتی به یک مزرعه نگاه میکنی، فقط بخشی از اطلاعات آن را دریافت میکنی؛ چون چشم انسان تنها بخش مرئیِ طیف الکترومغناطیسی را میبیند. اما توان سنجندههای ماهوارهای به همین بخش محدود نیست: آنها میتوانند امواج نامرئی، مانند فروسرخ، را هم ثبت کنند.
مثلاً گرمای یک جسم همیشه با چشم دیده نمیشود، ولی سنجندهٔ مناسب میتواند اطلاعات مربوط به تابش گرمایی آن را دریافت کند. به همین دلیل، تصاویر ماهوارهای فقط منظرهای شبیه عکس معمولی نیستند؛ آنها میتوانند اطلاعاتی دربارهٔ رطوبت جو، انرژی زمینگرمایی و حتی نشانههای آفات و بیماریهای گیاهی فراهم کنند.
حالا به پرسش آغاز درس برگردیم: ماهواره برای شناسایی نشانههای بیماری گیاهان، فقط به آنچه چشم ما میبیند محدود نیست؛ ثبت طیفهای دیگر هم به شناخت وضعیت گیاه کمک میکند. همین توانایی، سنجش از دور را برای مطالعهٔ کشاورزی، جنگلها، شهرها و جو کاربردی کرده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱
از داده تا تصویر
از داده تا تصویر
سنجنده اطلاعات را ثبت کرده است؛ اما این اطلاعات چطور به تصویری تبدیل میشوند که یک پژوهشگر بتواند بررسی کند؟ میان ثبت اطلاعات در ماهواره و نمایش تصویر، چند مرحله وجود دارد:
ثبت داده: سنجنده، اطلاعات طیفهای دریافتی از سطح زمین را به شکل رقومی یا دیجیتال ثبت میکند.
ارسال به زمین: ماهواره این دادهها را به ایستگاههای زمینی، مانند ایستگاههای گیرندهٔ سازمان فضایی ایران، میفرستد.
تحلیل و تبدیل: نرمافزارهای رایانهای، دادههای دریافتشده را تحلیل میکنند و به تصاویر مورد نیاز تبدیل میکنند.
برای تصور این مسیر، به عکسگرفتن با گوشی فکر کن: ثبت اطلاعات و آمادهشدن تصویر برای نمایش، دقیقاً یک کار نیستند؛ پردازش هم لازم است. در سنجش از دور نیز دریافت داده پایان کار نیست.
مثلاً برای تهیهٔ تصویری از یک جنگل، اطلاعات ثبتشده در ماهواره باید به زمین برسند و پردازش شوند تا تصویر مورد نیاز برای مطالعهٔ جنگل آماده شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲
تصاویر در خدمت کاهش خطر
تصاویر در خدمت کاهش خطر
اگر دو تصویر از یک رودخانه داشته باشی، یکی پیش از سیل و دیگری هنگام سیل، مقایسهٔ آنها چه چیزی نشان میدهد؟ میتوانی ببینی آب تا کجا پیش رفته و کدام زمینها زیر آب رفتهاند. پس مقایسهٔ تصاویر زمانهای مختلف راهی برای شناخت تغییرات و مناطق در معرض خطر است.
تصاویر ماهوارهای فقط برای دیدن خسارتهای گذشته نیستند؛ به تصمیمگیری برای کاهش آسیب هم کمک میکنند:
سیل: تصاویر هواشناسی به دنبالکردن حرکت سامانههای بارانزا کمک میکنند. تصاویر منابع زمینی نیز برای تعیین محدودههای سیلگیر و حریم مناسب سکونتگاهها به کار میروند.
زمینلغزش: مقایسهٔ تصاویر، امکان اندازهگیری جابهجایی تودههای زمین را فراهم میکند.
زمینلرزه: تصاویر برای شناسایی گسلها و پایش تغییرات اطراف آنها کاربرد دارند؛ اما این را نباید با پیشبینی قطعی زمان وقوع زمینلرزه یکی دانست.
مثلاً برای انتخاب محل ساخت خانه کنار رودخانه، ظاهر آرام رود کافی نیست؛ بررسی محدودههای سیلگیر به انتخاب محل کمخطرتر کمک میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳
مثال حلشده
برای مکانیابی یک درمانگاه نزدیک رودخانه، تصویری ماهوارهای از یک روز کمآب در اختیار داریم که محل پیشنهادی در آن خشک است. آیا همین تصویر برای تأیید ایمنی محل در برابر سیل کافی است؟ توضیح بده چگونه میتوان از سنجش از دور بهتر استفاده کرد.
ابتدا مشخص میکنیم تصویر موجود فقط وضعیت رودخانه و زمینهای اطراف را در همان زمان نشان میدهد.
خشکبودن زمین در روز کمآب، نشان نمیدهد که هنگام سیلاب هم آب به آن نمیرسد.
تصاویر زمانهای دیگر، بهویژه هنگام سیلابهای گذشته، را تهیه و با تصویر موجود مقایسه میکنیم.
با تحلیل محدودهٔ گسترش آب، نواحی سیلگیر را شناسایی میکنیم و از این اطلاعات برای تعیین حریم ساختوساز و بررسی محل درمانگاه کمک میگیریم.
جواب: باید تصاویر دورههای مختلف را تحلیل و مقایسه کرد؛ این تصاویر میتوانند محدودهٔ گسترش آب را نشان دهند و به تعیین حریم فعالیتهای انسانی کمک کنند، اما یک تصویرِ روز کمآب برای تأیید ایمنی محل کافی نیست.
نکات مهم
سنجش از دور با دریافت اطلاعات توسط سنجنده و پردازش آنها، شناخت پدیدههای سطح زمین را بدون حضور مستقیم در محل ممکن میکند.
سنجندهها طیفهای مرئی و نامرئی را ثبت میکنند و دادههای رقومی آنها پس از ارسال به ایستگاه زمینی، با نرمافزار به تصاویر مورد نیاز تبدیل میشوند.
تحلیل و مقایسهٔ تصاویر ماهوارهای در زمانهای مختلف به پایش تغییرات محیطی و تصمیمگیری برای کاهش آسیب مخاطرات طبیعی کمک میکند.
درس ۱۶ · صفحهٔ ۱۱۳ تا ۱۲۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
استفاده از سنجش از دور در مطالعات مخاطرات طبیعی
در این درس یاد میگیری … چگونه از تصاویر ماهوارهای و مقایسۀ زمانی آنها برای پایش مخاطرات طبیعی، شناسایی پهنههای در معرض خطر و کمک به تصمیمگیریهای محیطی استفاده کنی.
پیش از شروع
رودخانهای امروز آرام و کمآب است؛ چطور میتوان با کمک تصاویر ماهوارهای فهمید کدام زمینهای اطراف آن ممکن است هنگام سیلاب زیر آب بروند؟
تصویر امروز بهتنهایی کافی نیست؛ باید آن را با تصاویر دورههای سیلابی مقایسه کنیم. این مقایسه نشان میدهد آب قبلاً تا کجا پیش رفته است و برای شناسایی زمینها و سکونتگاههای در معرض خطر به ما کمک میکند.
حرکتهای کوچک، خطرهای بزرگ
حرکتهای کوچک، خطرهای بزرگ
فرض کن هر روز از کنار دامنهای میگذری و تغییری در آن نمیبینی. آیا این یعنی دامنه اصلاً حرکت نکرده است؟ بعضی جابهجاییهای زمین آنقدر کوچکاند که با نگاه معمولی دیده نمیشوند.
سنجش از دور کمک میکند سطح زمین را از فاصله دور، با دادههای سنجندههای ماهوارهای، بررسی کنیم. با روشهای مناسب تحلیل این دادهها میتوان جابهجایی مواد روی دامنه و حرکت تودههای زمینلغزش را حتی در حد سانتیمتر اندازه گرفت. پس کاربرد تصاویر ماهوارهای فقط دیدن شکل ظاهری زمین نیست؛ اندازهگیری تغییرات کوچک آن هم هست.
این اطلاعات برای بررسی خطر در اطراف جادهها و روستاهای نزدیک دامنهها مفید است. مثلاً حرکت آهستۀ تودۀ خاک کنار یک جاده میتواند دلیلی برای بررسی دقیقتر آن محل باشد، حتی اگر هنوز خرابی آشکاری دیده نشود.
در فرونشست نیز سطح زمین به سمت پایین میرود. دادههای ماهوارهای به بررسی این تغییر کمک میکنند؛ اما اندازهگیری حرکت، بهتنهایی به معنای تعیین زمان وقوع یک حادثه نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳
از باران تا حریم رودخانه
از باران تا حریم رودخانه
فرض کن قرار است کنار رودخانه یک مجموعۀ ورزشی ساخته شود. آیا دیدن رودخانۀ آرامِ امروز برای انتخاب محل آن کافی است؟ رودخانه هنگام سیلاب میتواند زمینهای اطرافش را هم بپوشاند.
تصاویر ماهوارهای در دو بخش به تصمیمگیری کمک میکنند:
پیش از بارش: با دنبالکردن سامانههای بارانزا، میتوان جهت حرکت و زمان رسیدن آنها به منطقه را از چند روز پیش برآورد کرد؛ این اطلاعات برای هشدار زودهنگام سیلاب مفید است.
برای شناخت زمینهای در معرض خطر: تصاویر ماهوارههای منابع زمینی کمک میکنند پهنههای سیلگیر، یعنی زمینهایی را که ممکن است هنگام سیلاب زیر آب بروند، مشخص کنیم.
پس برای جانمایی مجموعۀ ورزشی، فقط به لبۀ آب در روزهای کمآبی نگاه نمیکنیم؛ پهنۀ سیلگیر را هم در نظر میگیریم. این اطلاعات به تعیین حریم فعالیتهای انسانی و محدودۀ استقرار سکونتگاهها کمک میکند. البته تصویر ماهوارهای ابزار کمک به تصمیمگیری است، نه تضمینی برای بیخطر بودن یک محل.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳
زیر نظر گرفتن گسلها
زیر نظر گرفتن گسلها
آیا دیدن یک تصویر از زمین برای فهمیدن تغییرات آن کافی است؟ پایش یعنی یک پدیده را در طول زمان زیر نظر بگیریم. تصاویر ماهوارهای به شناسایی موقعیت گسلهای لرزهخیز کمک میکنند؛ با مقایسۀ تصاویر دورههای مختلف نیز میتوان تغییرات اطراف آنها را بررسی کرد.
تصاویر حرارتی اطلاعاتی از وضعیت دمای سطح زمین میدهند. کتاب توضیح میدهد که تنش در امتداد گسلها میتواند با تولید گرما همراه باشد و این تصاویر برای ثبت و بررسی تغییرات دمایی کاربرد دارند. اما هر تغییر دما الزاماً نشانۀ نزدیکبودن زلزله نیست؛ بنابراین، این اطلاعات بهتنهایی زمان وقوع زلزله را قطعی مشخص نمیکنند.
برای مقایسه، اندازهگیری تب میتواند به بررسی وضعیت بدن کمک کند، اما بهتنهایی نمیگوید دقیقاً چه بیماریای داریم. در بررسی گسلها هم باید میان دیدن نشانهها و پایش تغییرات و پیشبینی قطعی زلزله تفاوت بگذاریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳
تو نقشۀ خطر را بخوان
تو نقشۀ خطر را بخوان
فرض کن کنار سفیدرود زمینی برای ساخت خانه پیشنهاد شده است. آیا دوربودن آن از آبِ امروز، برای امنبودنش کافی است؟ رودخانۀ کمآب، تمام پهنۀ سیلابی خود را نشان نمیدهد.
در فعالیت کتاب، تصاویر بالایی سفیدرود مربوط به کمآبی و تصاویر پایینی مربوط به سیلاب پس از بارندگیاند. برای مقایسه، ابتدا بخش یکسانی از مسیر رودخانه را در هر دو تصویر پیدا کن؛ پیچهای رودخانه میتوانند راهنمایت باشند. سپس ببین آب هنگام سیلاب تا کجا گسترش یافته است. در تصاویر پایینی، خط قرمز حدود بستر سیلابی را مشخص میکند؛ یعنی پهنهای که هنگام سیلاب زیر پوشش جریان آب قرار گرفته است.
حالا کاربریهای اطراف، مثل زمین کشاورزی، ساختمان یا جاده را بررسی کن. هر بخشی که داخل این محدوده باشد، در معرض سیلاب احتمالی است؛ حتی اگر در تصویر کمآبی خشک دیده شود. البته بیرونبودن از محدودۀ یک سیلاب هم بهتنهایی تضمین نمیکند که مکانی در همۀ سیلابهای آینده امن باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۴
از تصاویر گذشته تا تصمیم امروز
از تصاویر گذشته تا تصمیم امروز
اگر فقط عکس امروز یک دریاچه را ببینی، میتوانی بفهمی نسبت به گذشته چقدر تغییر کرده است؟ برای شناخت تغییرات محیطی باید تصاویر زمانهای مختلف را کنار هم بگذاریم.
در گوگل ارث، گزینۀ تصاویر تاریخی (History) امکان دیدن تصاویر گذشتۀ یک منطقه را فراهم میکند. مثلاً با مقایسۀ تصاویر دریاچۀ ارومیه میتوان تغییر پهنۀ آب و جابهجایی خط ساحلی را بررسی کرد. بهتر است تصاویر مربوط به فصلهای مشابه باشند تا تفاوت فصلی را با تغییر بلندمدت اشتباه نگیریم.
این کار شبیه مقایسۀ عکسهای پیدرپی یک باغچه است: عکسها نشان میدهند چه چیزی تغییر کرده، اما بهتنهایی همۀ علتها را روشن نمیکنند. برای توضیح علت تغییرات دریاچه، اطلاعات دیگری مانند بارش و برداشت آب هم لازم است.
بحران دریاچۀ ارومیه به تشکیل کارگروه ملّی نجات آن انجامید. مقایسۀ تصاویر میتواند به شناخت ابعاد بحران و پیگیری نتایج برنامههای احیا کمک کند؛ البته احیا علاوه بر اطلاعات، به همکاری سازمانها، متخصصان و مردم نیاز دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵
مثال حلشده
برای ساخت یک درمانگاه، دو زمین کنار رودخانه پیشنهاد شده است. در تصویر دورۀ کمآبی، هر دو خشکاند؛ اما در تصویر یک سیلاب گذشته، زمین «الف» زیر آب رفته و زمین «ب» بیرون از محدودۀ آبگرفتگی است. با تکیه بر این تصاویر، کدام گزینه برای بررسی بیشتر مناسبتر است و چرا؟
تصویر کمآبی را بهتنهایی ملاک قرار نمیدهیم؛ خشکبودن زمین در یک زمان، نشانهٔ ایمنی همیشگی نیست.
تصویر کمآبی و تصویر سیلابی را مقایسه میکنیم تا گسترش آب در زمان سیلاب مشخص شود.
زمین «الف» را در معرض سیلاب میدانیم، زیرا در تصویر سیلاب گذشته زیر آب قرار گرفته است.
زمین «ب» را برای بررسی بیشتر پیشنهاد میکنیم، اما پیش از تصمیم نهایی باید شواهد بیشتر و حریم مجاز رودخانه نیز بررسی شود.
جواب: گزینۀ «ب» از نظر شواهد سیلابی موجود مناسبتر است، چون گزینۀ «الف» در پهنۀ آبگرفتۀ تصویر سیلابی قرار دارد؛ بااینحال، بیرونبودن گزینۀ «ب» از محدودۀ همین سیلاب، ایمنی قطعی آن را ثابت نمیکند.
نکات مهم
مقایسۀ تصاویر ماهوارهای در زمانهای مختلف، به شناسایی تغییرات محیطی و پایش حرکت دامنهها، فرونشست و گسلها کمک میکند، اما به معنای پیشبینی قطعی زمان زلزله نیست.
پیگیری سامانههای بارانزا و شناسایی پهنههای سیلگیر، اطلاعات لازم برای هشدار سیلاب و تصمیمگیری دربارۀ محل سکونتگاهها و فعالیتها را فراهم میکند.
تصاویر تاریخی گوگل ارث امکان بررسی تغییرات پدیدههایی مانند دریاچۀ ارومیه را فراهم میکنند و به شناخت مسئله و برنامهریزی محیطی کمک میکنند.
در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درسها قدم به قدم پیش میرود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حلشده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت میشود و سوالهای هر درس در روزهای بعد برای مرور برمیگردند. درسهای تعاملی رایگاناند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.
ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبتنام مستقیم به همین بخش از پنل برمیگردی.