۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۹ جامعه‌شناسی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«پیشینهٔ علوم اجتماعی در جهان اسلام»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • جامعه‌شناسی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۹۳ تا ۱۰۴

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۹۳ تا ۹۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

منزلت علم

در این درس یاد می‌گیری جایگاه علم در اسلام و معیار سودمندی دانش را توضیح بدهی و نشان بدهی شناخت جامعه و تاریخ و توجه قرآن به زندگی اجتماعی چگونه با هدایت انسان پیوند دارد.

پیش از شروع

چرا پیامبر در یک ماجرا به جمعِ مشغولِ یادگیری پیوست، اما در ماجرایی دیگر، دانسته‌های فردی را که «علّامه» می‌نامیدند، سودمند ندانست؟

این دو ماجرا نشان می‌دهند که در نگاه اسلامی، یادگیری جایگاه والایی دارد، اما هر دانستنی به یک اندازه ارزشمند نیست. برای شناخت علم نافع باید بپرسیم این دانش چه کمکی به زندگی، شناخت و هدایت انسان می‌کند.

ارزش علم و تفاوت دانش‌ها

ارزش علم و تفاوت دانش‌ها

اگر کسی اطلاعات فراوانی داشته باشد، آیا هر چیزی که یاد گرفته به یک اندازه ارزشمند است؟ دو ماجرای پیامبر در آغاز درس، ما را به همین پرسش می‌رسانند: ایشان به جمعِ مشغول یادگیری پیوست، اما دانستن نسب‌های اعراب و رویدادهای جاهلیت را به‌خودی‌خود سودمند ندانست.

در نگاه اسلامی، علم جایگاهی بنیادی دارد. قرآن، علم را هدف آفرینش و علت برتری انسان بر فرشتگان معرفی می‌کند؛ تعلیم و تربیت نیز از هدف‌های فرستاده‌شدن پیامبران است. پس یادگیری کاری کم‌اهمیت یا صرفاً سرگرم‌کننده نیست.

اما از این جایگاه بلند نباید نتیجه بگیریم که همهٔ آموختنی‌ها ارزش یکسان دارند. مثلاً یادگرفتن راه کمک به فرد آسیب‌دیده را با حفظ‌کردن اطلاعاتی بی‌فایده مقایسه کن؛ هر دو دانستن‌اند، اما ارزش یادگیری‌شان یکسان نیست. در اسلام، آموختن برخی دانش‌ها ضروری دانسته شده و آموختن برخی، مانند سحر، منع شده است. بنابراین، علاوه بر «چقدر می‌دانیم؟»، باید بپرسیم: «چه چیزی می‌آموزیم؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴

علم نافع، فراتر از ابزار

علم نافع، فراتر از ابزار

وقتی می‌شنوی «دانش سودمند»، شاید اول به پزشکی یا مهندسی فکر کنی. درست است؛ این دانش‌ها به درمان بیماری، ساختن خانه و برطرف‌کردن نیازهای روزمره کمک می‌کنند. علوم پایه هم که پشتوانهٔ این دانش‌ها هستند، در شمار علوم نافع قرار می‌گیرند. اما در نگاه اسلامی، سودمندی فقط به ساختن وسیله و رفع نیازهای روزمره محدود نیست.

فرض کن دانش فنی به ما کمک کرده دستگاه پزشکی تازه‌ای بسازیم. هنوز پرسش مهمی باقی است: از این امکان چگونه استفاده کنیم که عادلانه باشد؟ دانشی که دربارهٔ شیوهٔ استفاده از ابزارها، هدف‌های انسان و ارزش‌هایی مانند عدالت بحث می‌کند نیز نافع است؛ چون به انتخاب مسیر زندگی کمک می‌کند.

پرسش‌های «من چه حقیقتی دارم؟»، «آغاز و پایان زندگی انسان چیست؟» و «خدا را چگونه بشناسیم؟» هم بیرون از دایرهٔ دانش سودمند نیستند. در این نگاه، شناخت نفس، توحید و شناخت مبدأ و معاد از نافع‌ترین دانش‌ها هستند. پس علم نافع هم به امکانات زندگی مربوط است و هم به هدف و معنای آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵

چه زمانی تاریخ به کار می‌آید؟

چه زمانی تاریخ به کار می‌آید؟

اگر تاریخ فقط فهرستی از نام‌ها و رویدادها باشد، چه کمکی به تصمیم‌های امروز ما می‌کند؟ در نگاه این درس، سودمندیِ شناخت جامعه و تاریخ به هدف ما از یادگیری آن‌ها بستگی دارد: از رفتار گذشتگان درس بگیریم، قوانین اجتماعی را بشناسیم و این شناخت را در حال و آینده به کار ببریم.

مثلاً فرض کن می‌خواهیم بدانیم چرا همکاری مردم در یک محله کم شده است. بررسی تجربه‌های گذشته می‌تواند کمک کند بفهمیم بی‌اعتمادی چگونه شکل گرفته و چه رفتارهایی همکاری را تقویت کرده‌اند. آن‌وقت از گذشته فقط خبر نگرفته‌ایم؛ برای حل مسئلهٔ امروز هم چیزی آموخته‌ایم.

پس مسیر را این‌طور به خاطر بسپار: شناخت گذشته ← درس‌آموختن و شناخت قوانین اجتماعی ← استفاده در امروز و فردا. منظور از قوانین اجتماعی، قانون‌های مصوب نیست؛ منظور، روابط و الگوهای حاکم بر زندگی اجتماعی است.

حالا تو این معیار را در یک موقعیت به کار ببر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵

راه‌های گوناگون شناخت

راه‌های گوناگون شناخت

آیا برای پاسخ به هر پرسشی باید آزمایشگاه داشته باشیم؟ فرض کن می‌خواهیم بدانیم یک دارو چه اثری بر بدن دارد؛ مشاهده و آزمایش به ما کمک می‌کنند. اما پرسشِ «چرا باید عادلانه رفتار کنیم؟» را نمی‌توان فقط با آزمایش یک ماده یا اندازه‌گیری بدن پاسخ داد. روش شناخت باید با موضوع پرسش تناسب داشته باشد.

در نگاه مطرح‌شده در این درس، علوم ابزاری از روش تجربی بهره می‌برند؛ ولی شناخت ارزش‌هایی مثل عدالت و مسئولیت، یا اندیشیدن دربارهٔ آغاز و انجام زندگی انسان، از راه‌های عقلانی و وحیانی نیز صورت می‌گیرد. در روش عقلانی، استدلال می‌کنیم و در شناخت وحیانی، از آموزه‌های وحی بهره می‌بریم.

پس در جهان اسلام، تجربه تنها راه شناخت علمی نیست؛ عقل و وحی هم به رسمیت شناخته می‌شوند. به همین دلیل، دانش سودمند فقط دانشی نیست که ابزار بسازد یا نیاز روزمره‌ای را برطرف کند؛ شناخت هدف‌ها و ارزش‌های زندگی نیز می‌تواند علم نافع باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵

نگاه قرآن به زندگی اجتماعی

نگاه قرآن به زندگی اجتماعی

اگر بخواهی وضعیت همکاری در مدرسه‌ات را بررسی کنی، می‌توانی بپرسی: «چه اتفاقی می‌افتد؟ چرا؟ چه رفتارهایی درست یا نادرست‌اند؟ و وضعیت مطلوب چیست؟» این پرسش‌ها، تفاوت چند نوع نگاه به زندگی اجتماعی را روشن می‌کنند.

قرآن نیز در مسیر هدایت انسان، به زندگی اجتماعی توجه دارد:

  • توصیف و تبیین: بیان می‌کند در جامعه‌ها چه می‌گذرد و چرا چنین وضعی پدید می‌آید.
  • نقد و ارزیابی: رفتار و فرهنگ گذشتگان را می‌سنجد؛ رفتار خردمندانه را تأیید و رفتار جاهلانه را نقد می‌کند.
  • معرفی جامعهٔ آرمانی: جامعهٔ مطلوب را جامعه‌ای می‌داند که در آن روابط بر پایهٔ عدالت و قسط باشد.

همچنین، قرآن قوانین حاکم بر ماندگاری و دگرگونی جامعه‌ها را سنت‌های الهی می‌نامد و انسان‌ها را به شناخت آن‌ها دعوت می‌کند. پس توجه قرآن به گذشته، فقط نقل سرگذشت‌ها نیست؛ شناخت قوانین زندگی اجتماعی و راهنمایی انسان برای زندگی بهتر نیز اهمیت دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶

مثال حل‌شده

گروهی وسیله‌ای برای آسان‌تر شدن زندگی مردم می‌سازند. یکی از اعضا می‌گوید: «فقط دانش فنی ما نافع است؛ بررسی اینکه این وسیله چگونه عادلانه در دسترس مردم قرار بگیرد، علم نافع نیست.» آیا استدلال او با این درس سازگار است؟

  1. معیار را مشخص می‌کنیم: علم نافع تنها دانشی نیست که نیاز روزمره را با ساختن ابزار برطرف کند.

  2. دانش فنیِ این گروه، چون به رفع نیاز مردم کمک می‌کند، نمونه‌ای از دانش ابزاریِ نافع است.

  3. بررسی دسترسی عادلانه، به ارزش عدالت و چگونگی استفاده از ابزار مربوط می‌شود؛ این موضوع نیز در گسترهٔ علوم نافع قرار می‌گیرد.

  4. پس عضو گروه در نافع دانستن دانش فنی درست می‌گوید، اما در کنار گذاشتن دانش مربوط به عدالت اشتباه می‌کند.

جواب: خیر؛ این برداشت سودمندی علم را بیش از حد محدود می‌کند، زیرا دانش‌های مربوط به ارزش‌ها و چگونگی استفاده از ابزارها نیز می‌توانند نافع باشند.

نکات مهم

  • در اسلام، علم جایگاهی والا دارد، اما ارزش یادگیری همهٔ دانش‌ها یکسان نیست.
  • علم نافع به علوم ابزاری محدود نمی‌شود و شناخت ارزش‌ها، حقیقت انسان و جامعه و تاریخِ عبرت‌آموز را نیز دربر می‌گیرد؛ راه شناخت هم فقط تجربه نیست.
  • قرآن در مسیر هدایت، زندگی اجتماعی را توصیف، تبیین و نقد می‌کند، به شناخت سنت‌های الهی فرامی‌خواند و جامعهٔ آرمانیِ عادلانه را معرفی می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۹۶ تا ۹۷ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

علوم اجتماعی در قرآن

در این درس یاد می‌گیری نگاه قرآن به شناخت و ارزیابی جامعه، سنت‌های الهی و جامعهٔ مطلوب را توضیح بدهی و دریابی که چرا فارابی داشتن دانش ابزاری را برای دانایی جامعه کافی نمی‌داند.

پیش از شروع

آیا جامعه‌ای که فناوری پیشرفته دارد، اما دربارهٔ عدالت و هدف زندگی چیزی نمی‌داند، از نگاه فارابی جامعه‌ای داناست؟

از نگاه فارابی، داشتن دانشِ ساختن ابزارها به‌تنهایی برای دانایی یک جامعه کافی نیست. او جامعه‌ای را که از دانش عقلی دربارهٔ ارزش‌ها و حقیقت زندگی بی‌بهره باشد، «مدینهٔ جاهله» می‌نامد؛ حتی اگر دانش ابزاری داشته باشد.

نگاه قرآن به زندگی اجتماعی

نگاه قرآن به زندگی اجتماعی

اگر بخواهی وضعیت مدرسه‌ات را بهتر کنی، آیا فقط دانستن اینکه «چه اتفاقی می‌افتد» کافی است؟ باید علت اتفاق‌ها را هم بفهمی، وضعیت را بسنجی و بدانی مدرسهٔ مطلوب چه ویژگی‌هایی دارد.

قرآن کتاب هدایت انسان است و در این مسیر، به زندگی اجتماعی هم توجه می‌کند. این توجه چند جنبه دارد:

  • توصیف و تبیین: در جامعه چه می‌گذرد و چرا چنین وضعی پدید آمده است؟ توصیف، وضعیت را بیان می‌کند و تبیین، علت آن را توضیح می‌دهد.
  • نقد و ارزیابی: کدام رفتارها و ویژگی‌های جامعه پذیرفتنی‌اند و کدام نیاز به اصلاح دارند؟
  • ترسیم جامعهٔ آرمانی: جامعهٔ مطلوب چگونه جامعه‌ای است؟

برای نمونه، دربارهٔ همکاری دانش‌آموزان، می‌توان میزان همکاری و علت کم‌وزیاد شدن آن را بررسی کرد؛ سپس رفتارها را سنجید و تصویری از مدرسهٔ مطلوب ارائه داد. این مثال کمک می‌کند تفاوت این جنبه‌ها را بفهمیم: شناخت وضع موجود، سنجیدن آن و نشان دادن وضع مطلوب.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶

قانون‌های زندگی جامعه‌ها

قانون‌های زندگی جامعه‌ها

چرا بعضی جامعه‌ها دوام می‌آورند و بعضی دگرگون می‌شوند؟ برای پاسخ، فقط دانستن نام حاکمان و تاریخ رویدادها کافی نیست؛ باید قانون‌های حاکم بر زندگی جامعه‌ها را هم شناخت. قرآن این قانون‌های مربوط به تداوم و تغییر جامعه‌ها را «سنت‌های الهی» می‌نامد و انسان را به شناخت آنها دعوت می‌کند. پس «سنت» در اینجا به معنای رسم قدیمی، مثل آداب مهمانی، نیست.

برای نزدیک‌شدن به موضوع، فرض کن می‌خواهیم بدانیم چه چیزهایی باعث دوام همکاری میان مردم یک محله می‌شود. به‌جای گزارش یک اتفاق، دنبال رابطه‌ها و قانون‌های حاکم بر این همکاری می‌گردیم.

شناخت سنت‌های الهی به موارد بیان‌شده در قرآن محدود نیست. طبق نگاه کتاب، اگر قانون حاکم بر زندگی اجتماعی را با تجربه و عقل بشناسیم، آن قانون هم سنت الهی است؛ راه کشف قانون، الهی‌بودن آن را تغییر نمی‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶

عدالت، نه ستمگری و نه ستم‌پذیری

عدالت، نه ستمگری و نه ستم‌پذیری

اگر جامعه‌ای به دیگران ستم نکند، اما در برابر ستم هم بی‌تفاوت بماند، آیا به جامعهٔ مطلوب قرآن رسیده است؟

در نگاه قرآن، جامعهٔ آرمانی بر عدالت و قسط و فرهنگ حق استوار است؛ یعنی هم روابط درون جامعه باید عادلانه باشد و هم رابطهٔ آن با جامعه‌های دیگر. پس فقط ستم‌نکردن کافی نیست: این جامعه نه به دیگران ظلم می‌کند، نه ظلم دیگران را می‌پذیرد و تا جایی که بتواند، به ستم‌دیدگان و مستضعفان جهان کمک می‌کند.

برای نزدیک‌شدن موضوع به ذهن، گروهی از هم‌کلاسی‌ها را تصور کن که حق کسی را پایمال نمی‌کنند، در برابر زورگویی می‌ایستند و هم‌کلاسیِ آسیب‌دیده را تنها نمی‌گذارند. این مثال کوچک نشان می‌دهد که پرهیز از ستم، مقاومت در برابر ستم و یاری به ستم‌دیده با هم معنا پیدا می‌کنند. مقاومت در برابر ظلم، با ستم‌کردن به دیگران یکی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

راه‌های شناخت جامعه

راه‌های شناخت جامعه

اگر بخواهی دربارهٔ همکاری دانش‌آموزان در مدرسه تحقیق کنی، از کجا شروع می‌کنی؟ می‌توانی رفتارشان را ببینی و نمونه‌های همکاری را ثبت کنی. این راه، استفاده از حس و تجربه است؛ اما آیا شناخت جامعه فقط به مشاهده محدود می‌شود؟

در نگاه قرآن، پاسخ منفی است. انسان باید دربارهٔ آنچه مشاهده می‌کند تعقل هم بکند؛ مثلاً بیندیشد که آیا شواهدش برای نتیجه‌گیری دربارهٔ همهٔ دانش‌آموزان کافی است یا نه. همچنین وحی، یعنی معارفی که خداوند به پیامبران می‌رساند، راه دیگری برای شناخت حقایق اجتماعی است.

پس قرآن مشاهدهٔ آثار و رفتار جامعه‌ها را ارزشمند می‌داند، اما راه شناخت را به آن محدود نمی‌کند. نکتهٔ اصلی این است: پذیرفتن ارزش تجربه با تجربی دانستنِ همهٔ دانش‌ها یکسان نیست. در این نگاه، برای شناخت جامعه باید از حس و تجربه، عقل و وحی بهره گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

علم مدنی و معنای جامعهٔ جاهله

علم مدنی و معنای جامعهٔ جاهله

آیا داشتن فناوری پیشرفته برای دانا بودن یک جامعه کافی است؟ برای فهم پاسخ فارابی، باید ببینیم جامعه چه نوع دانشی دارد.

متفکران مسلمان با توجه به آموزه‌های قرآن، به مطالعهٔ جامعه‌ها پرداختند. فارابی، ابوریحان بیرونی و ابن‌خلدون از چهره‌های مهم این مسیر بودند. فارابی علم اجتماعی را بخشی از علوم انسانی می‌دانست و آن را علم مدنی می‌نامید. او با بررسی جامعه‌های گذشته و زمان خود و با استدلال عقلی، جامعه‌ها را بر اساس دانش، اندیشه، فرهنگ و رفتارشان دسته‌بندی می‌کرد.

در نگاه فارابی، مدینهٔ جاهله لزوماً جامعه‌ای بدون فناوری و مهارت نیست؛ ممکن است علم ابزاری داشته باشد، اما از علوم عقلی و دانشی که دربارهٔ ارزش‌ها، آرمان‌ها و حقیقت زندگی سخن می‌گوید، بی‌بهره باشد.

مثلاً جامعه‌ای فرضی را تصور کن که ابزارهای ارتباطی پیشرفته می‌سازد، اما دانشی دربارهٔ هدف زندگی و ارزش‌های شایسته ندارد. توانایی ساخت ابزار، به‌تنهایی این جامعه را از جاهله بودن بیرون نمی‌آورد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

مثال حل‌شده

پژوهشگری دربارهٔ یک شهر می‌گوید: «برخی محله‌ها کتابخانه ندارند.» سپس علت‌های این وضعیت را بررسی می‌کند، نابرابری در دسترسی را ناعادلانه می‌داند و شهری را پیشنهاد می‌کند که همهٔ محله‌هایش دسترسی عادلانه به کتابخانه داشته باشند. هر بخش از کار او با کدام جنبه از نگاه اجتماعی قرآن ارتباط دارد؟

  1. ابتدا گزارشِ «چه می‌گذرد» را پیدا می‌کنیم: بیان اینکه برخی محله‌ها کتابخانه ندارند، توصیف وضعیت اجتماعی است.

  2. سپس سراغ پرسشِ «چرا چنین شده» می‌رویم: بررسی علت‌های نابرابری در دسترسی، تبیین است.

  3. وقتی پژوهشگر وضعیت را با معیار عدالت می‌سنجد و آن را ناعادلانه می‌داند، نقد و ارزیابی می‌کند.

  4. وقتی دسترسی عادلانهٔ همهٔ محله‌ها را پیشنهاد می‌کند، تصویری از وضع مطلوب ارائه می‌دهد؛ در این مثال نیز مانند نگاه اجتماعی قرآن، شناخت واقعیت با ارزیابی و توجه به وضع مطلوب همراه شده است.

جواب: گزارش نخست توصیف، بررسی علت‌ها تبیین، ناعادلانه‌دانستن وضعیت نقد و ارزیابی، و پیشنهاد دسترسی عادلانه ترسیم وضع مطلوب است؛ نگاه اجتماعی قرآن به گزارش واقعیت محدود نمی‌شود.

نکات مهم

  • قرآن زندگی اجتماعی را توصیف و تبیین می‌کند، فرهنگ‌ها را می‌سنجد و جامعه‌ای مطلوب بر پایهٔ عدالت، مقابله با ستم و یاری به ستم‌دیدگان نشان می‌دهد.
  • سنت‌های الهی قانون‌های تداوم و تغییر جامعه‌ها هستند و برای شناخت اجتماعی می‌توان از حس و تجربه، عقل و وحی بهره گرفت.
  • فارابی علم اجتماعی را «علم مدنی» می‌نامید و وجود دانش ابزاری را برای بیرون‌آمدن جامعه از جهل دربارهٔ ارزش‌ها و حقیقت زندگی کافی نمی‌دانست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۹۷ تا ۱۰۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

علم مدنی و علم عمران

در این درس یاد می‌گیری … جامعه‌های گوناگون را از نگاه فارابی تشخیص دهی، روش‌های شناخت اجتماعیِ مسکویه و بیرونی را بشناسی، علم مدنی و علم عمران را مقایسه کنی و معنای عام عقل را توضیح دهی.

پیش از شروع

آیا ممکن است جامعه‌ای فناوری پیشرفته داشته باشد، اما فارابی آن را «مدینۀ جاهله» بداند؟

بله؛ از نگاه فارابی، داشتن دانشِ ساخت ابزار و فناوری به‌تنهایی کافی نیست. جامعه‌ای که از شناخت عقلانیِ ارزش‌ها، آرمان‌ها و حقیقت زندگی بی‌بهره باشد، حتی با وجود علم ابزاری، مدینۀ جاهله است.

از جامعۀ جاهله تا فاضله

از جامعۀ جاهله تا فاضله

آیا ممکن است جامعه‌ای فناوری پیشرفته داشته باشد، اما از نگاه فارابی «جاهله» باشد؟ بله؛ چون داشتن ابزارهای پیشرفته، لزوماً به معنای شناخت حقیقت و ارزش‌های زندگی نیست.

فارابی علم اجتماعی را بخشی از علوم انسانی می‌دانست و آن را علم مدنی می‌نامید. او با بررسی جامعه‌های گذشته و زمان خودش و با استدلال عقلی، جامعه‌ها را بر پایۀ دانش، اندیشه، فرهنگ و رفتارشان دسته‌بندی می‌کرد.

در مدینۀ جاهله، علوم عقلی جایگاهی ندارند؛ اما ممکن است علم ابزاری وجود داشته باشد. مثلاً جامعه‌ای را تصور کن که در ساخت دستگاه‌های پیشرفته توانمند است، ولی دانشی برای شناخت حقیقت زندگی، ارزش‌ها و آرمان‌ها ندارد. پیشرفت فنی به‌تنهایی آن را از جاهله‌بودن خارج نمی‌کند.

در مقابل، مدینۀ فاضله جامعۀ آرمانی فارابی است که بر محور علم سازمان می‌یابد. اینجا علم فقط تجربی نیست؛ علوم عقلی و وحیانی را هم دربرمی‌گیرد. پس تفاوت اصلی، صرفاً داشتن ابزار بهتر نیست؛ نوع دانش و جایگاه آن در زندگی اجتماعی هم اهمیت دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

دانستن، عمل‌کردن و منحرف‌شدن

دانستن، عمل‌کردن و منحرف‌شدن

آیا «دانستنِ کار درست» همیشه به «انجام‌دادنِ آن» می‌انجامد؟ فارابی با جداکردن دو نوع انحراف نشان می‌دهد که چنین نیست.

در مدینۀ فاسقه، انحراف عملی رخ می‌دهد: مردم حقیقت و عدالت را می‌شناسند یا امکان شناختشان را دارند، اما رفتارشان بر پایۀ آن نیست. برای نزدیک‌شدن موضوع به ذهن، گروهی را تصور کن که می‌دانند رعایت نوبت عادلانه است، ولی هنگام دریافت خدمات نوبت دیگران را می‌گیرند.

در مدینۀ ضالّه، انحراف نظری است: خودِ شناخت‌ها و معیارها تحریف می‌شوند و ارزش‌های غیرعقلانی، عقلانی معرفی می‌شوند. مثل اینکه همان گروه، زورگویی را نه زیرپاگذاشتن عدالت، بلکه معیارِ درستِ حق‌داشتن بداند. این مثال‌ها فقط تفاوت دو نوع انحراف را روشن می‌کنند، نه اینکه با یک رفتار بتوان کل جامعه‌ای را طبقه‌بندی کرد.

پس علم مدنی فارابی فقط نمی‌پرسد جامعه چگونه است و چرا تغییر می‌کند؛ ارزش‌ها و آرمان‌های آن را نیز نقد و ارزیابی می‌کند و برای زندگی اجتماعی باید و نباید پیشنهاد می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸

از تجربۀ تاریخ تا فهم فرهنگ

از تجربۀ تاریخ تا فهم فرهنگ

اگر بخواهی از تجربه‌های گذشتگان برای امروز استفاده کنی، فقط دانستن اینکه «چه اتفاقی افتاد» کافی نیست؛ باید بپرسی «چرا اتفاق افتاد؟» ابوعلی مسکویه در کتاب «تجارب‌الامم» با نگاهی تبیینی به تاریخ پرداخت؛ یعنی در پی توضیح رویدادها بود تا تجربه‌های گذشته راهنمای آیندگان شوند.

ابوریحان بیرونی در کتاب «تحقیق مالِلْهِند» فرهنگ جامعۀ هند را بررسی کرد. او چند راه شناخت را کنار هم گذاشت:

  • با روش تجربی، رفتارها و رسم‌های مردم را مشاهده کرد.
  • با روش تفهمی، کوشید معنای باورها و رفتارها را از نگاه خود مردم بفهمد.
  • با روش عقلی، به ارزیابی انتقادی آن فرهنگ پرداخت.

مثلاً برای شناخت یک رسم محلی، می‌توانی ابتدا اجرای آن را ببینی، سپس بفهمی شرکت‌کنندگان چه معنایی برایش قائل‌اند و در پایان، با دلیل آن را ارزیابی کنی. پس فهم همدلانۀ یک فرهنگ، به معنای پذیرفتن بی‌چون‌وچرای همۀ باورهای آن نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹

علم عمران در برابر علم مدنی

علم عمران در برابر علم مدنی

اگر بخواهی شکل‌گیری یک گروه را بررسی کنی، می‌توانی سراغ تجربه‌های گذشته بروی و ببینی چه چیزی افراد را به هم پیوند داده است. ابن‌خلدون هم برای شناخت جامعه، بیشتر به شواهد حسی و تجربه‌های تاریخی توجه داشت و علم اجتماعی خود را علم عمران نامید.

او با بررسی جوامع پیرامونش، «عصبیت» را عامل شکل‌گیری جامعه دانست و این نتیجه را به همۀ جوامع تعمیم داد. برای نزدیک‌شدن به معنای عصبیت، به پیوند و همبستگی اعضای یک گروه فکر کن که آنان را به حمایت از یکدیگر وامی‌دارد؛ البته این مثال به‌تنهایی تمام معنای آن را نشان نمی‌دهد.

تفاوت مهم او با فارابی چیست؟ فارابی با بهره‌گیری از عقل، جامعۀ آرمانی را معرفی می‌کرد و جامعه‌های موجود را می‌سنجید. ابن‌خلدون به روش عقلی توجه چندانی نداشت و از جامعۀ آرمانی سخن نگفت. بنابراین، رویکرد او انتقادی نیست و در مقایسه با فارابی، محافظه‌کارانه است. اینجا محافظه‌کارانه‌بودن را باید در همین مقایسه فهمید، نه به معنای بی‌ارزش‌بودن پژوهش او.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰

عقل فقط یک معنا ندارد

عقل فقط یک معنا ندارد

وقتی می‌گوییم کسی «عقلش را به کار انداخت»، آیا حتماً منظورمان این است که پژوهش علمی انجام داده؟ نه؛ عقل در معنای عام، هرگونه تلاش ذهنی و فکری را شامل می‌شود، نه فقط فکرکردنِ دانشمندان.

مثلاً وقتی برای رسیدن به مدرسه مسیرهای مختلف را مقایسه می‌کنی و یکی را انتخاب می‌کنی، در زندگی روزمره از عقل بهره می‌بری. پژوهشگری هم که دربارۀ علت شلوغی مسیرهای شهر تحقیق می‌کند، از عقل استفاده می‌کند. اولی نمونه‌ای از کاربرد عقل در دانش عمومی است و دومی کاربرد آن در دانش علمی. البته این اشتراک به معنای یکی‌بودن روش و اعتبار این دو نوع دانش نیست.

پس عقل را نباید فقط مخصوص عالمان یا فقط به معنای یک روش علمی مشخص دانست. واژۀ «عقل» معناها و کاربردهای متفاوتی دارد؛ اینجا با معنای گستردۀ آن سروکار داریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «اگر بیرونی فرهنگ هند را همدلانه می‌فهمید، دیگر نمی‌توانست آن را نقد کند.» با توجه به روش پژوهش بیرونی، این ادعا را بررسی کن.

  1. ابتدا دو کار را جدا می‌کنیم: فهمیدن معنای رفتار و باور مردم، با داوری دربارۀ آنها یکسان نیست.

  2. بیرونی با همنشینی و مشاهدۀ همدلانه، فرهنگ هندیان را می‌شناخت و از روش تجربی و تفهمی برای توصیف آن استفاده می‌کرد.

  3. او سپس با روش عقلی به ارزیابی انتقادی این فرهنگ می‌پرداخت؛ بنابراین شناخت همدلانه به معنای تأیید همۀ باورها نبود.

  4. پس ادعا را رد می‌کنیم: می‌توان نخست یک فرهنگ را درست فهمید و سپس با دلیل آن را ارزیابی کرد.

جواب: این ادعا درست نیست؛ فهم همدلانۀ یک فرهنگ مانع ارزیابی انتقادی آن نمی‌شود و بیرونی این دو را در پژوهش خود همراه کرده است.

نکات مهم

  • در علم مدنی فارابی، جاهله از علوم عقلی بی‌بهره است، فاضله بر محور علم تجربی و عقلی و وحیانی سامان می‌یابد و فاسقه و ضالّه به‌ترتیب دچار انحراف عملی و نظری‌اند.
  • مسکویه از تجربه‌های تاریخی برای تبیین بهره می‌گیرد و بیرونی شناخت تجربی و تفهمی فرهنگ هند را با ارزیابی عقلی و انتقادی همراه می‌کند.
  • ابن‌خلدون در علم عمران بیشتر بر تجربه تکیه دارد و برخلاف فارابی جامعۀ آرمانی معرفی نمی‌کند؛ عقل در معنای عام نیز شامل تلاش فکری در دانش علمی و عمومی است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۰۲ تا ۱۰۴ · حدود ۸ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

برخی از معانی عقل

در این درس یاد می‌گیری عقل در معنای عام چه گستره‌ای دارد و چگونه عقل ابزاری، تفسیری و انتقادی را با توجه به هدف و کاربردشان از هم تشخیص بدهی.

پیش از شروع

وقتی با کسی حرف می‌زنی تا او را به کاری ترغیب کنی، حرفش را بفهمی یا به رابطه‌ای ناعادلانه اعتراض کنی، آیا در هر سه موقعیت عقل را به یک معنا به کار می‌بری؟

هر سه کار با فکر کردن همراه‌اند، اما هدف یکسانی ندارند. در این درس، ترغیب دیگری به انجام کار دلخواه نمونه‌ای از عقل ابزاری است؛ فهمیدن معنای حرف او با عقل تفسیری و داوری دربارهٔ ناعادلانه بودن رابطه با عقل انتقادی ارتباط دارد.

عقل فقط یک معنا ندارد

عقل فقط یک معنا ندارد

وقتی برای برنامه‌ریزی درس‌هایت فکر می‌کنی و وقتی یک پژوهشگر دربارهٔ زندگی اجتماعی تحقیق می‌کند، آیا هر دو از عقل استفاده می‌کنید؟ در معنای عام عقل، بله؛ چون این معنا هرگونه تلاش ذهنی و فکری را در بر می‌گیرد.

پس کاربرد عقل به دانشگاه و کار دانشمندان محدود نیست. تو برای مقایسهٔ دو پیشنهاد یا پیدا کردن راه‌حل یک مشکل روزمره فکر می‌کنی؛ دانشمند هم برای پاسخ دادن به پرسش علمی از فکر خود بهره می‌برد. هر دو زیر چتر معنای عام عقل قرار می‌گیرند، اما این به معنای یکسان بودن روش یا علمی بودن همهٔ فکرها نیست.

نکتهٔ اصلی این است: عقل همیشه با یک معنا و کاربرد به کار نمی‌رود. برای تشخیص معنای آن باید ببینیم فرد با چه هدفی و چگونه فکر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲

عقل ابزاری؛ پیش‌بینی و کنترل

عقل ابزاری؛ پیش‌بینی و کنترل

فرض کن مسئولان یک شهر می‌خواهند بدانند چرا مهاجرت به شهرشان بیشتر شده است و چگونه می‌توانند برای آن برنامه‌ریزی کنند. آن‌ها اطلاعات مربوط به فرصت‌های شغلی و میزان مهاجرت را گردآوری و بررسی می‌کنند تا رابطهٔ میان این پدیده‌ها را بشناسند. اینجا عقل ابزاری یا تجربی به کار می‌آید.

این عقل برای شناخت پدیده‌های طبیعی و مادی به آزمون‌های حسی و روش‌های تجربی تکیه می‌کند؛ یعنی شناخت را با مشاهده و بررسی تجربی می‌آزماید، نه اینکه فقط به حدس بسنده کند. برای نمونه، بررسی انبساط فلز بر اثر گرما از همین راه انجام می‌شود.

در جامعه‌شناسی تبیینی هم هدف این است که با شناخت عوامل مؤثر بر پدیده‌های اجتماعی، بتوانیم آن‌ها را پیش‌بینی و کنترل کنیم. در مثال مهاجرت، پژوهشگر می‌کوشد پیش‌بینی کند تغییر فرصت‌های شغلی چه اثری بر مهاجرت دارد تا امکان برنامه‌ریزی و اثرگذاری بر آن فراهم شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

عقل تفسیری؛ فهم معنا

عقل تفسیری؛ فهم معنا

دوستت وسط گفت‌وگو از جایش بلند می‌شود. آیا می‌خواهد برود؟ به کسی احترام می‌گذارد؟ یا قصد دارد چیزی بیاورد؟ دیدنِ حرکت او به‌تنهایی برای فهم منظورش کافی نیست؛ باید به موقعیت، حرف‌ها و قصد او توجه کنی.

عقل تفسیری به ما کمک می‌کند معنای کنش انسان‌ها، گفتارها و متن‌ها را بفهمیم. در مثال بالا، پرسش اصلی این نیست که دوستت چه حرکتی کرد، بلکه این است که «این حرکت برای او چه معنایی داشت؟»

در گفت‌وگوی روزمره هم وقتی از کسی می‌پرسی «منظورت از این حرف چه بود؟»، برای شناخت و فهم او تلاش می‌کنی، نه صرفاً واداشتنش به انجام خواستهٔ خودت. جامعه‌شناسی تفسیری نیز از همین نوع عقل برای فهم دیگران، تفاهم و ارتباط با آنان بهره می‌گیرد؛ همچنین به معنابخشی و انسجام زندگی اجتماعی توجه دارد.

پس نشانهٔ اصلی این کاربرد عقل، جست‌وجوی معنا و رسیدن به فهم متقابل است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

عقل انتقادی؛ داوری ارزشی

عقل انتقادی؛ داوری ارزشی

فرض کن در یک کار گروهی، همه به یک اندازه زحمت کشیده‌اند، اما فقط یک نفر اجازه دارد نتیجهٔ کار را ارائه کند و نام بقیه هم گفته نمی‌شود. می‌توانی بپرسی: «این شیوه چه اثری بر همکاری اعضا دارد؟» یا «اعضا چه برداشتی از این رفتار دارند؟» اما پرسش دیگری هم هست: «آیا این رابطه عادلانه است و حق اعضا را رعایت می‌کند؟» اینجا عقل انتقادی به کار می‌آید.

عقل انتقادی، روابط و مناسبات انسانی را با توجه به ارزش‌هایی مانند عدالت و آزادی ارزیابی می‌کند. بنابراین به شناخت تجربیِ پیامدها یا فهم معنای رفتارها بسنده نمی‌کند؛ دربارهٔ خود رابطه داوری ارزشی هم می‌کند.

پس «انتقادی» را با عیب‌جویی یا مخالفت همیشگی یکی ندان. نکتهٔ اصلی، سنجیدن روابط از نظر ارزش‌هاست؛ مثلاً اینکه آیا فرصتی ناعادلانه توزیع شده یا آزادی کسی محدود شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

مثال حل‌شده

در یک گروه دانش‌آموزی، کسی اثر پاداش بر میزان مشارکت اعضا را با آزمودن و مقایسه بررسی می‌کند؛ دیگری می‌کوشد بفهمد سکوت بعضی اعضا چه معنایی دارد؛ و نفر سوم می‌پرسد آیا تقسیم وظایف عادلانه است. هر فعالیت به کدام نوع عقل مربوط است؟

  1. اول هدف هر فعالیت را پیدا می‌کنیم؛ مشترک‌بودن موضوعِ گروه، به معنای یکسان‌بودن نوع عقل نیست.

  2. فعالیت نخست با آزمون و مقایسه به دنبال شناخت اثر پاداش و راه افزایش مشارکت است؛ پس کاربرد عقل ابزاری دارد.

  3. فعالیت دوم می‌خواهد معنای سکوت اعضا را بفهمد، نه اینکه صرفاً آن را اندازه بگیرد؛ پس کاربرد عقل تفسیری دارد.

  4. فعالیت سوم تقسیم وظایف را با معیار عدالت می‌سنجد؛ پس کاربرد عقل انتقادی دارد.

جواب: بررسی تجربی اثر پاداش، ابزاری است؛ فهم معنای سکوت، تفسیری است؛ و ارزیابی عادلانه‌بودن تقسیم وظایف، انتقادی است.

نکات مهم

  • عقل در معنای عام، تلاش‌های ذهنی و فکری مردم در زندگی روزمره و عالمان در دانش علمی را شامل می‌شود.
  • عقل ابزاری بر آزمون حسی و روش تجربی تکیه دارد و در جامعه‌شناسی تبیینی برای پیش‌بینی و کنترل به کار می‌رود، اما عقل تفسیری به فهم معنا و تفاهم کمک می‌کند.
  • عقل انتقادی به شناخت تجربی و فهم معنا بسنده نمی‌کند و روابط انسانی را از نظر ارزش‌هایی مانند عدالت و آزادی می‌سنجد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۹ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۹ جامعه‌شناسی دوازدهم · رایگان