درس ۱ · صفحهٔ ۹۳ تا ۹۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
منزلت علم
در این درس یاد میگیری جایگاه علم در اسلام و معیار سودمندی دانش را توضیح بدهی و نشان بدهی شناخت جامعه و تاریخ و توجه قرآن به زندگی اجتماعی چگونه با هدایت انسان پیوند دارد.
پیش از شروع
چرا پیامبر در یک ماجرا به جمعِ مشغولِ یادگیری پیوست، اما در ماجرایی دیگر، دانستههای فردی را که «علّامه» مینامیدند، سودمند ندانست؟
این دو ماجرا نشان میدهند که در نگاه اسلامی، یادگیری جایگاه والایی دارد، اما هر دانستنی به یک اندازه ارزشمند نیست. برای شناخت علم نافع باید بپرسیم این دانش چه کمکی به زندگی، شناخت و هدایت انسان میکند.
ارزش علم و تفاوت دانشها
ارزش علم و تفاوت دانشها
اگر کسی اطلاعات فراوانی داشته باشد، آیا هر چیزی که یاد گرفته به یک اندازه ارزشمند است؟ دو ماجرای پیامبر در آغاز درس، ما را به همین پرسش میرسانند: ایشان به جمعِ مشغول یادگیری پیوست، اما دانستن نسبهای اعراب و رویدادهای جاهلیت را بهخودیخود سودمند ندانست.
در نگاه اسلامی، علم جایگاهی بنیادی دارد. قرآن، علم را هدف آفرینش و علت برتری انسان بر فرشتگان معرفی میکند؛ تعلیم و تربیت نیز از هدفهای فرستادهشدن پیامبران است. پس یادگیری کاری کماهمیت یا صرفاً سرگرمکننده نیست.
اما از این جایگاه بلند نباید نتیجه بگیریم که همهٔ آموختنیها ارزش یکسان دارند. مثلاً یادگرفتن راه کمک به فرد آسیبدیده را با حفظکردن اطلاعاتی بیفایده مقایسه کن؛ هر دو دانستناند، اما ارزش یادگیریشان یکسان نیست. در اسلام، آموختن برخی دانشها ضروری دانسته شده و آموختن برخی، مانند سحر، منع شده است. بنابراین، علاوه بر «چقدر میدانیم؟»، باید بپرسیم: «چه چیزی میآموزیم؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴
علم نافع، فراتر از ابزار
علم نافع، فراتر از ابزار
وقتی میشنوی «دانش سودمند»، شاید اول به پزشکی یا مهندسی فکر کنی. درست است؛ این دانشها به درمان بیماری، ساختن خانه و برطرفکردن نیازهای روزمره کمک میکنند. علوم پایه هم که پشتوانهٔ این دانشها هستند، در شمار علوم نافع قرار میگیرند. اما در نگاه اسلامی، سودمندی فقط به ساختن وسیله و رفع نیازهای روزمره محدود نیست.
فرض کن دانش فنی به ما کمک کرده دستگاه پزشکی تازهای بسازیم. هنوز پرسش مهمی باقی است: از این امکان چگونه استفاده کنیم که عادلانه باشد؟ دانشی که دربارهٔ شیوهٔ استفاده از ابزارها، هدفهای انسان و ارزشهایی مانند عدالت بحث میکند نیز نافع است؛ چون به انتخاب مسیر زندگی کمک میکند.
پرسشهای «من چه حقیقتی دارم؟»، «آغاز و پایان زندگی انسان چیست؟» و «خدا را چگونه بشناسیم؟» هم بیرون از دایرهٔ دانش سودمند نیستند. در این نگاه، شناخت نفس، توحید و شناخت مبدأ و معاد از نافعترین دانشها هستند. پس علم نافع هم به امکانات زندگی مربوط است و هم به هدف و معنای آن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵
چه زمانی تاریخ به کار میآید؟
چه زمانی تاریخ به کار میآید؟
اگر تاریخ فقط فهرستی از نامها و رویدادها باشد، چه کمکی به تصمیمهای امروز ما میکند؟ در نگاه این درس، سودمندیِ شناخت جامعه و تاریخ به هدف ما از یادگیری آنها بستگی دارد: از رفتار گذشتگان درس بگیریم، قوانین اجتماعی را بشناسیم و این شناخت را در حال و آینده به کار ببریم.
مثلاً فرض کن میخواهیم بدانیم چرا همکاری مردم در یک محله کم شده است. بررسی تجربههای گذشته میتواند کمک کند بفهمیم بیاعتمادی چگونه شکل گرفته و چه رفتارهایی همکاری را تقویت کردهاند. آنوقت از گذشته فقط خبر نگرفتهایم؛ برای حل مسئلهٔ امروز هم چیزی آموختهایم.
پس مسیر را اینطور به خاطر بسپار: شناخت گذشته ← درسآموختن و شناخت قوانین اجتماعی ← استفاده در امروز و فردا. منظور از قوانین اجتماعی، قانونهای مصوب نیست؛ منظور، روابط و الگوهای حاکم بر زندگی اجتماعی است.
حالا تو این معیار را در یک موقعیت به کار ببر.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵
راههای گوناگون شناخت
راههای گوناگون شناخت
آیا برای پاسخ به هر پرسشی باید آزمایشگاه داشته باشیم؟ فرض کن میخواهیم بدانیم یک دارو چه اثری بر بدن دارد؛ مشاهده و آزمایش به ما کمک میکنند. اما پرسشِ «چرا باید عادلانه رفتار کنیم؟» را نمیتوان فقط با آزمایش یک ماده یا اندازهگیری بدن پاسخ داد. روش شناخت باید با موضوع پرسش تناسب داشته باشد.
در نگاه مطرحشده در این درس، علوم ابزاری از روش تجربی بهره میبرند؛ ولی شناخت ارزشهایی مثل عدالت و مسئولیت، یا اندیشیدن دربارهٔ آغاز و انجام زندگی انسان، از راههای عقلانی و وحیانی نیز صورت میگیرد. در روش عقلانی، استدلال میکنیم و در شناخت وحیانی، از آموزههای وحی بهره میبریم.
پس در جهان اسلام، تجربه تنها راه شناخت علمی نیست؛ عقل و وحی هم به رسمیت شناخته میشوند. به همین دلیل، دانش سودمند فقط دانشی نیست که ابزار بسازد یا نیاز روزمرهای را برطرف کند؛ شناخت هدفها و ارزشهای زندگی نیز میتواند علم نافع باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵
نگاه قرآن به زندگی اجتماعی
نگاه قرآن به زندگی اجتماعی
اگر بخواهی وضعیت همکاری در مدرسهات را بررسی کنی، میتوانی بپرسی: «چه اتفاقی میافتد؟ چرا؟ چه رفتارهایی درست یا نادرستاند؟ و وضعیت مطلوب چیست؟» این پرسشها، تفاوت چند نوع نگاه به زندگی اجتماعی را روشن میکنند.
قرآن نیز در مسیر هدایت انسان، به زندگی اجتماعی توجه دارد:
- توصیف و تبیین: بیان میکند در جامعهها چه میگذرد و چرا چنین وضعی پدید میآید.
- نقد و ارزیابی: رفتار و فرهنگ گذشتگان را میسنجد؛ رفتار خردمندانه را تأیید و رفتار جاهلانه را نقد میکند.
- معرفی جامعهٔ آرمانی: جامعهٔ مطلوب را جامعهای میداند که در آن روابط بر پایهٔ عدالت و قسط باشد.
همچنین، قرآن قوانین حاکم بر ماندگاری و دگرگونی جامعهها را سنتهای الهی مینامد و انسانها را به شناخت آنها دعوت میکند. پس توجه قرآن به گذشته، فقط نقل سرگذشتها نیست؛ شناخت قوانین زندگی اجتماعی و راهنمایی انسان برای زندگی بهتر نیز اهمیت دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶
مثال حلشده
گروهی وسیلهای برای آسانتر شدن زندگی مردم میسازند. یکی از اعضا میگوید: «فقط دانش فنی ما نافع است؛ بررسی اینکه این وسیله چگونه عادلانه در دسترس مردم قرار بگیرد، علم نافع نیست.» آیا استدلال او با این درس سازگار است؟
معیار را مشخص میکنیم: علم نافع تنها دانشی نیست که نیاز روزمره را با ساختن ابزار برطرف کند.
دانش فنیِ این گروه، چون به رفع نیاز مردم کمک میکند، نمونهای از دانش ابزاریِ نافع است.
بررسی دسترسی عادلانه، به ارزش عدالت و چگونگی استفاده از ابزار مربوط میشود؛ این موضوع نیز در گسترهٔ علوم نافع قرار میگیرد.
پس عضو گروه در نافع دانستن دانش فنی درست میگوید، اما در کنار گذاشتن دانش مربوط به عدالت اشتباه میکند.
نکات مهم
- در اسلام، علم جایگاهی والا دارد، اما ارزش یادگیری همهٔ دانشها یکسان نیست.
- علم نافع به علوم ابزاری محدود نمیشود و شناخت ارزشها، حقیقت انسان و جامعه و تاریخِ عبرتآموز را نیز دربر میگیرد؛ راه شناخت هم فقط تجربه نیست.
- قرآن در مسیر هدایت، زندگی اجتماعی را توصیف، تبیین و نقد میکند، به شناخت سنتهای الهی فرامیخواند و جامعهٔ آرمانیِ عادلانه را معرفی میکند.