۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۸ جامعه‌شناسی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«سیاستِ هویت»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • جامعه‌شناسی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۸۲ تا ۹۲

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۸۲ تا ۸۳ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس هشتم: سیاستِ هویت

در این درس یاد می‌گیری چگونه شناسنامه ابعاد فردی و مشترک هویت را نشان می‌دهد و چرا دولت‌های مدرن برای هویت ملی و زندگی گروه‌های گوناگون در کنار هم سیاست‌گذاری کردند.

پیش از شروع

چطور ممکن است شناسنامه، هم نشان بدهد با میلیون‌ها نفر هویت مشترک داری و هم تو را از همۀ آنها متمایز کند؟

روی جلد شناسنامه، وابستگی تو به کشور و نظام سیاسی ایران دیده می‌شود؛ این بخشی از هویت مشترک ایرانیان است. اما اطلاعات درون آن، مثل شمارۀ ملی و مشخصات تولد، تو را به‌عنوان فردی مشخص معرفی می‌کند. پس یک سند می‌تواند چند بُعد هویت را هم‌زمان نشان دهد.

یک سند، یک هویت مشترک

یک سند، یک هویت مشترک

تصور کن شناسنامۀ دو نفر از دو شهر و دو قوم متفاوت را کنار هم گذاشته‌ای. حتی پیش از بازکردن آنها، نشان و عبارت «جمهوری اسلامی ایران» روی جلد، از یک تعلق مشترک خبر می‌دهد: هر دو نفر تبعۀ ایران‌اند.

پس شناسنامه فقط نمی‌گوید «این فرد کیست»؛ نشان می‌دهد او به کدام جامعه و کشور تعلق دارد. یکسان‌بودن رنگ، شکل و اندازۀ شناسنامه‌ها نیز بیانگر هویت ملی مشترک ایرانیان است؛ تفاوت در قوم، مذهب، جنسیت یا ثروت، این تعلق مشترک را از بین نمی‌برد.

این سند با حقوق و مسئولیت‌ها هم پیوند دارد. دولت با صدور آن، هویت فرد و حقوق و مسئولیت‌های او را به رسمیت می‌شناسد. در بیان کتاب، همۀ ایرانیان حقوق و مسئولیت‌های برابر دارند؛ از جمله موظف‌اند برای پاسداری از کشور و استقلال، آزادی و آبادانی آن بکوشند. بنابراین، هویت ملی مشترک به معنای یکسان‌بودن همۀ ویژگی‌های افراد نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

ردّ هویت در مشخصات فردی

ردّ هویت در مشخصات فردی

فرض کن شناسنامه‌ای را باز کرده‌ای. آیا اطلاعاتش فقط کمک می‌کند صاحب آن را با شخص دیگری اشتباه نگیری؟ مشخصات شناسنامه هم فرد را متمایز می‌کند و هم نشانه‌هایی از ابعاد گوناگون هویت او به دست می‌دهد.

مثلاً شمارۀ ملی، نشانۀ اختصاصی هر فرد است؛ اما تاریخ تولد، سن او را هم مشخص می‌کند. نام و نام‌خانوادگی می‌تواند نشانی از هویت خانوادگی باشد و محل تولد، پیوند او را با یک مکان نشان می‌دهد. ثبت تاریخ با تقویم‌های هجری شمسی و هجری قمری نیز ردّی از زمینۀ فرهنگی جامعه دارد.

حتی عکس، فقط وسیله‌ای برای شناسایی چهره نیست؛ ممکن است نشانه‌هایی از سن و هویت فرهنگی فرد داشته باشد. البته از روی عکس یا محل تولد نمی‌توان همۀ ویژگی‌های کسی را با اطمینان شناخت؛ مثلاً زادگاه به‌تنهایی زبان یا قومیت او را قطعی نمی‌کند. پس شناسنامه را می‌توان مجموعه‌ای از نشانه‌های هویتی دانست، نه شرح کامل هویت یک انسان.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

پیدایش هویت ملی در جهان متجدد

پیدایش هویت ملی در جهان متجدد

تا اینجا دیدیم شناسنامه چگونه هویت فردی و ملی را نشان می‌دهد. حالا یک قدم عقب برویم: هویت ملی چگونه در جهان متجدد برجسته شد؟

در جهان متجدد، دولت‌های جدیدی شکل گرفتند که دیگر خود را با هویت دینی مسیحی تعریف نمی‌کردند. آنها برای معرفی خود، بر عواملی مانند تاریخ، جغرافیا، قومیت یا نژاد تکیه کردند. با این تغییر، نوعی هویت برجسته شد که ملی‌گرایی و وطن‌دوستی از ویژگی‌های اصلی آن بود.

برای نزدیک‌شدن به موضوع، تصور کن کسی در معرفی کشورش، از سرزمین، گذشتۀ تاریخی و تبار مردم آن سخن بگوید؛ این معرفی با معرفی یک کشور بر پایۀ دین مسیحی تفاوت دارد.

همراه با شکل‌گیری دولت ـ ملت‌ها، ناسیونالیسم یا ملی‌گرایی پدید آمد و دولت ـ ملت‌ها در تعریف هویت نقش اصلی گرفتند. دقت کن: بحث دربارۀ تغییر مبنای تعریف هویت دولت‌هاست؛ نه اینکه همۀ مردم ناگهان باورهای دینی خود را کنار گذاشته باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

چرا سیاست‌گذاری هویتی؟

چرا سیاست‌گذاری هویتی؟

وقتی یک کشور از گروه‌هایی با زبان‌ها، قومیت‌ها و مذاهب گوناگون تشکیل شده باشد، دولت با یک پرسش مهم روبه‌روست: این گروه‌ها چگونه در کنار هم زندگی کنند و در هویت ملی سهیم باشند؟

موضوع فقط نام و نشان مشترک نیست؛ توزیع فرصت‌ها و مزایا هم مطرح است. مثلاً تصمیم‌گیری دربارۀ دسترسی گروه‌های مختلف به امکانات آموزشی و فرهنگی، با نیازها و درخواست‌های آنان ارتباط دارد. دولت باید هم دربارۀ هویت ملی تصمیم بگیرد و هم به چگونگی توزیع فرصت‌های سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی توجه کند. این ضرورت، دولت‌ها را به سیاست‌گذاری هویتی واداشت.

برای نزدیک‌شدن به موضوع، مدرسه‌ای را تصور کن که دانش‌آموزانش زبان‌ها و پیشینه‌های متفاوتی دارند. تصمیم‌های مدرسه دربارۀ برنامه‌های مشترک و توجه به نیازهای متفاوت آنان، مسئلۀ زندگی در کنار هم را ملموس می‌کند؛ البته سیاست‌گذاری دولت بسیار گسترده‌تر است.

در دورۀ مدرن، الگوی رایج سیاست‌گذاری هویتی «همانندسازی» بود. فعلاً نام این الگو را به خاطر بسپار؛ در این بخش، چگونگی اجرای آن توضیح داده نشده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

مثال حل‌شده

در کشوری با گروه‌های قومی، زبانی و مذهبی گوناگون، دولت یک هویت ملی مشترک تعریف کرده است. چرا هنوز به سیاست‌گذاری دربارۀ فرصت‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نیاز دارد؟

  1. ابتدا دو موضوع را جدا می‌کنیم: داشتن هویت ملی مشترک و داشتن نیازها و درخواست‌های گوناگون.

  2. گروه‌ها می‌توانند به یک کشور تعلق داشته باشند، اما نیازها و درخواست‌های متفاوتی داشته باشند.

  3. دولت باید دربارۀ چگونگی توزیع مزایا و فرصت‌ها میان این گروه‌ها و پاسخ‌گویی به درخواست‌هایشان تصمیم بگیرد.

  4. پس سیاست‌گذاری هویتی تنها تعریف هویت ملی نیست؛ چگونگی زندگی گروه‌های گوناگون در کنار هم را نیز در بر می‌گیرد.

جواب: این دولت هم باید هویت ملی را تعریف کند و هم دربارۀ توزیع فرصت‌ها و پاسخ‌گویی به نیازهای گروه‌های گوناگون تصمیم بگیرد؛ بنابراین تعریف نام و نشان مشترک به‌تنهایی کافی نیست.

نکات مهم

  • شناسنامه هم هویت ملی مشترک ایرانیان و به‌رسمیت‌شناختن حقوق و مسئولیت‌های آنان را نشان می‌دهد و هم اطلاعاتی از ابعاد فردی هویت دارد.
  • در جهان متجدد، دولت‌های جدید با تکیه بر تاریخ، جغرافیا، قومیت یا نژاد خود را تعریف کردند و با شکل‌گیری دولت‌ـ‌ملت‌ها، ناسیونالیسم پدید آمد.
  • تنوع گروه‌های اجتماعی، دولت‌ها را به سیاست‌گذاری دربارۀ هویت ملی، توزیع فرصت‌ها و پاسخ‌گویی به نیازها واداشت و همانندسازی الگوی رایج دورۀ مدرن بود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۸۳ تا ۸۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تَنازُع هویت‌ها: وحدت یا کثرت هویت‌ها

در این درس یاد می‌گیری همانندسازی، تکثرگرایی و تعارف را مقایسه کنی و توضیح بدهی سیاست‌های هویتی چگونه می‌توانند به درگیری یا همزیستی گروه‌های متفاوت کمک کنند.

پیش از شروع

فرض کن دانش‌آموزان مدرسه‌ای زبان‌ها و رسم‌های متفاوتی دارند. آیا برای اینکه مدرسه یکپارچه بماند، همه باید شبیه هم شوند، یا می‌توان متفاوت بود و در کنار هم ماند؟

یکپارچگی لزوماً به معنای شبیه‌شدن همه نیست؛ اما تأکید بر تفاوت‌ها هم به‌تنهایی همزیستی را تضمین نمی‌کند. در این درس می‌بینیم سیاست‌های هویتی چگونه میان حذف تفاوت‌ها، حفظ آن‌ها و شناخت متقابل راه‌های متفاوتی پیش می‌گیرند.

همانندسازی؛ حرکت به سوی یکسانی

همانندسازی؛ حرکت به سوی یکسانی

به مدرسه‌ای فکر کن که دانش‌آموزانش زبان‌ها و رسم‌های متفاوتی دارند. اگر مدیر بخواهد همه فقط رسم و شیوهٔ زندگی یک گروه را بپذیرند، یکپارچگی را از راه شبیه‌شدن به یک الگو دنبال کرده است.

با شکل‌گیری دولت‌ـ‌ملت‌های مدرن، هویت ملی اهمیت یافت؛ اما بیشتر کشورها از گروه‌های قومی، زبانی و مذهبی گوناگون تشکیل شده بودند. دولت‌ها برای تعیین هویت ملی، پاسخ‌دادن به نیازهای گروه‌ها و توزیع فرصت‌ها میان آن‌ها، به سیاست‌گذاری هویتی نیاز داشتند. الگوی رایج آن دوره، «همانندسازی» بود: گروه‌های دیگر، ارزش‌ها و سبک زندگی یک گروه را می‌پذیرفتند تا تفاوت‌های هویتی کاهش یابد یا از میان برود.

این فرایند همیشه شکل یکسانی نداشت. گاهی با اجبار و روش‌های خشونت‌آمیز، مانند جابه‌جایی اجباری، همراه بود؛ گاهی هم گروه‌ها در ارتباط با یکدیگر فرهنگی آمیخته می‌ساختند؛ حالتی که برخی جامعه‌شناسان آن را «دیگچهٔ همانندسازی» می‌نامند. پس همانندسازی را فقط با خشونت تعریف نکن؛ ویژگی اصلی آن، حرکت به سوی همسان‌شدن هویت‌هاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

چرخش به سوی تفاوت‌ها

چرخش به سوی تفاوت‌ها

آیا یکپارچگی جامعه حتماً به معنای شبیه‌شدن همه است؟ در روایت کتاب، در دورهٔ پسامدرن، همانندسازی نقد شد و توجه به هویت‌های کوچک‌تر، محلی و فردی افزایش یافت. به‌جای تأکید بر یکسانی و ثبات هویت‌ها، تفاوت، تنوع و تغییر آن‌ها ارزشمند دانسته شد.

برای روشن‌شدن موضوع، یک انجمن دانش‌آموزی را تصور کن: اعضا فقط دربارهٔ امکانات مدرسه بحث نمی‌کنند؛ بعضی می‌خواهند زبان محلی یا رسم‌های فرهنگی‌شان هم دیده شود. حالا موضوع گفت‌وگو فقط «چه امکاناتی داریم؟» نیست؛ «ما چه کسانی هستیم و هویت ما چقدر به رسمیت شناخته می‌شود؟» هم اهمیت دارد.

در این چرخش، خود گروه‌های اجتماعی هویتشان را تعریف می‌کنند، نه فقط دولت‌ها. هویت نیز در کنار ثروت و قدرت به یکی از محورهای کشمکش تبدیل می‌شود. کتاب اصطلاح سیاستِ هویت را برای تأکید این دوره بر تفاوت‌ها و هویت‌های خاص به کار می‌برد؛ پس آن را با مفهوم کلی‌ترِ «سیاست‌گذاری هویتی» دولت‌های مدرن یکی ندان.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

جهانی‌شدن؛ آمیختگی و مقاومت

جهانی‌شدن؛ آمیختگی و مقاومت

آیا بیشترشدن ارتباط میان مردم جهان، همه را شبیه هم می‌کند؟ لزوماً نه؛ جهانی‌شدن می‌تواند دو جریان هم‌زمان ایجاد کند.

از یک سو، گسترش ارتباطات باعث می‌شود فرهنگ‌ها بیشتر با هم برخورد کنند و از هم تأثیر بگیرند. در نتیجه، فرهنگ‌ها کاملاً خالص و ثابت نمی‌مانند و هویت‌ها تغییر می‌کنند. مثلاً نوجوانی را تصور کن که از راه اینترنت با موسیقی و پوشش کشورهای دیگر آشنا می‌شود و بخشی از سلیقه‌اش تغییر می‌کند.

از سوی دیگر، بعضی گروه‌ها احساس می‌کنند هویتی از بیرون به آن‌ها تحمیل می‌شود. آن‌ها برای حفظ زبان، رسم‌ها یا شیوهٔ زندگی خود دست به مقاومت می‌زنند؛ گاهی به هویت پیشین خود بازمی‌گردند و گاهی هویتی خاص برای خود می‌سازند. مثلاً گروهی از جوانان در همان فضای اینترنت، برای زنده نگه‌داشتن زبان محلی‌شان محتوا تولید می‌کنند.

پس آمیختگی فرهنگی و دفاع از هویت می‌توانند هم‌زمان رخ دهند؛ این دو، پیامدهای متضاد اما قابل‌جمع جهانی‌شدن‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

تکثرگرایی و دو چهرهٔ سیاست هویت

تکثرگرایی و دو چهرهٔ سیاست هویت

آیا حفظ زبان‌ها و رسم‌های متفاوت، حتماً به معنای جداشدن گروه‌ها از یکدیگر است؟ در الگوی تکثرگرا، تفاوت‌های قومی و زبانی حفظ می‌شوند و حتی ممکن است پررنگ‌تر شوند؛ اما گروه‌ها همچنان در یک ساختار سیاسی و اقتصادی مشترک زندگی می‌کنند. پس تکثرگرایی به معنای حذف هرگونه پیوند مشترک نیست.

برای نزدیک‌شدن موضوع به ذهنت، مدرسه‌ای را تصور کن که دانش‌آموزانش می‌توانند زبان‌ها و رسم‌های خانوادگی خود را معرفی کنند، اما همگی عضو یک مدرسه‌اند و مقررات مشترکی دارند. این مثال، حفظ تفاوت‌ها در کنار پیوند مشترک را نشان می‌دهد.

بااین‌حال، سیاست هویت دو چهره دارد: می‌تواند گروه‌هایی را که نادیده گرفته شده‌اند به رسمیت بشناسد و از آن‌ها حمایت کند؛ یا با تأکید افراطی بر تفاوت‌ها، جامعه را از نظر سیاسی و فرهنگی چندپاره کند. بنابراین، صرفِ توجه به تفاوت‌ها برای داوری کافی نیست؛ باید دید این توجه به حمایت از گروه‌ها می‌انجامد یا به گسستن پیوندهای جامعه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

تعارف؛ شناخت به جای تنازع

تعارف؛ شناخت به جای تنازع

آیا برای کنار هم ماندن باید تفاوت‌هایمان را کنار بگذاریم؟ الگوی تعارف راه دیگری پیشنهاد می‌کند: یکدیگر را بشناسیم، تفاوت‌ها را بفهمیم و پیوندهای مشترک بسازیم. تعارف در اینجا به معنای تعارف‌کردنِ روزمره نیست؛ یعنی شناخت متقابل.

مثلاً دانش‌آموزان یک مدرسه می‌توانند با زبان‌ها و رسم‌های خانوادگی یکدیگر آشنا شوند، به آن‌ها احترام بگذارند و برای بهترشدن مدرسه همکاری کنند. نه لازم است همه یک رسم داشته باشند، نه متفاوت‌بودن باید آن‌ها را از هم جدا کند. این‌گونه، وحدت و کثرت کنار هم قرار می‌گیرند.

در الگوی قرآنیِ تعارف، تفاوت‌های قومی و قبیله‌ای فرصتی برای شناخت‌اند، نه دلیلی برای برتر دانستن خود. معیار برتری، تقواست، نه وابستگی به یک قوم یا گروه. پس هدف، تبدیل تفاوت به شناخت و همکاری است، نه تبدیل آن به رقابت بر سر برتری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

مثال حل‌شده

برای برنامهٔ فرهنگی یک مدرسه سه پیشنهاد مطرح شده است: اول، همهٔ دانش‌آموزان فقط رسم‌های یک گروه را اجرا کنند و رسم‌های دیگر کنار گذاشته شود؛ دوم، هر گروه رسم‌های خود را در چارچوب مقررات مشترک مدرسه معرفی کند؛ سوم، گروه‌ها ضمن معرفی رسم‌هایشان، دربارهٔ معنا و شباهت‌های آن‌ها گفت‌وگو کنند و برنامه‌ای مشترک بسازند. هر پیشنهاد به کدام الگوی هویتی نزدیک‌تر است؟

  1. ابتدا هدف هر پیشنهاد را پیدا می‌کنیم: حذف تفاوت‌ها، حفظ تفاوت‌ها یا شناخت متقابل.

  2. در پیشنهاد اول، رسم‌های یک گروه جای رسم‌های دیگر را می‌گیرد؛ پس این پیشنهاد به همانندسازی نزدیک است.

  3. در پیشنهاد دوم، تفاوت‌های گروه‌ها همراه با چارچوب مشترک حفظ می‌شود؛ پس به تکثرگرایی نزدیک است.

  4. در پیشنهاد سوم، گروه‌ها تفاوت‌ها را می‌شناسند و از راه گفت‌وگو پیوند مشترک می‌سازند؛ پس به الگوی تعارف نزدیک است.

جواب: پیشنهاد اول به همانندسازی، پیشنهاد دوم به تکثرگرایی و پیشنهاد سوم به تعارف نزدیک است؛ زیرا سومی علاوه بر احترام به تفاوت‌ها، شناخت متقابل و ساختن پیوند را دنبال می‌کند.

نکات مهم

  • همانندسازی، الگوی رایج دورهٔ مدرن، به یکسان‌شدن گروه‌ها گرایش داشت؛ در دورهٔ پسامدرن، تأکید بر هویت‌های خاص و محلی برجسته شد.
  • جهانی‌شدن هم زمینهٔ آمیختگی فرهنگ‌ها و هم مقاومت هویتی را فراهم می‌کند و تکثرگرایی می‌کوشد تفاوت‌ها را در ساختاری مشترک حفظ کند.
  • سیاست هویت می‌تواند حمایت‌گر یا چندپارگی‌آفرین باشد؛ الگوی تعارف بر شناخت متقابل، احترام به تفاوت‌ها و تقویت اشتراکات تکیه دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۸۷ تا ۸۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

تَعارفِ هویت‌ها: وحدت و کثرت هویت‌ها

در این درس یاد می‌گیری چگونه الگوی تَعارف میان تنوع هویت‌ها و همدلی پیوند برقرار می‌کند و چرا رویکرد انتقادی و برخی جریان‌های تفسیری دربارهٔ نقش علم در رهایی انسان اختلاف دارند.

پیش از شروع

اگر دانش‌آموزان یک مدرسه زبان‌ها و فرهنگ‌های متفاوتی داشته باشند، برای همدل‌شدن باید شبیه یکدیگر شوند؟

در الگوی تَعارف، همدلی به معنای حذف تفاوت‌ها نیست؛ شناخت یکدیگر می‌تواند هم احترام به تفاوت‌ها را بیشتر کند و هم زمینه‌های مشترک بسازد. اینجا تَعارف یعنی شناخت متقابل، نه صرفاً اصرارهای معمول هنگام پذیرایی!

شناخت به‌جای جدایی

شناخت به‌جای جدایی

برای همدل‌شدنِ دانش‌آموزان یک مدرسه، آیا لازم است همه زبان و آداب یکسانی داشته باشند؟ الگوی تَعارف راه دیگری پیشنهاد می‌کند: یکدیگر را بشناسیم، تفاوت‌ها را بفهمیم و زمینه‌های مشترک بسازیم.

اینجا «تَعارف» به معنای شناخت متقابل است، نه صرفاً اصرارکردن برای پذیرایی! این الگو نه می‌خواهد تفاوت هویت‌ها را حذف کند و همه را یک‌شکل سازد، نه می‌خواهد آن‌قدر بر تفاوت‌ها تأکید کند که گروه‌ها از هم جدا شوند. در برابرِ تنازع و کشمکش، بر شناخت و ارتباط تکیه دارد.

مثلاً دو دانش‌آموز با زبان‌های محلی متفاوت می‌توانند دربارهٔ قصه‌ها و رسم‌های خانوادگی‌شان گفت‌وگو کنند. با این کار، هم تفاوت‌هایشان را بهتر می‌فهمند و هم شاید علاقه‌ای مشترک به قصه‌گویی پیدا کنند و با هم یک برنامهٔ مدرسه بسازند. نزدیک‌شدن، لزوماً به معنای شبیه‌شدن نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

متفاوت، اما همدل

متفاوت، اما همدل

آیا همدل‌بودن یعنی همه به یک زبان حرف بزنند و از یک قوم باشند؟ در الگوی قرآنیِ تَعارف، پاسخ منفی است: تنوع زبان‌ها و قومیت‌ها با وحدت سازگار است. انسان‌ها می‌توانند تفاوت‌هایشان را حفظ کنند و در عین حال، برای یکدیگر احترام قائل باشند و هدف‌های مشترک داشته باشند. زبان، رنگ پوست و قومیت هم ملاک برتری افراد نیست؛ در این نگاه، معیار برتری، تقواست.

مثلاً در یک گروه درسی، دانش‌آموزانی با زبان‌های مادری متفاوت می‌توانند بدون کنارگذاشتن هویت خود، برای یادگیری با هم همکاری کنند. وحدت، یکسان‌شدن نیست.

کتاب، شکوفایی جهان اسلام در قرن‌های سوم و چهارم هجری را به پیروی از این الگو و احترام متقابل اقوام پیوند می‌دهد. نمونه‌اش سیبویه است: ایرانی‌بودن او مانع جایگاه برجسته‌اش در دانش زبان عربی نبود. پس تفاوت هویت‌ها، اگر با احترام همراه باشد، می‌تواند در کنار همکاری و شکوفایی قرار بگیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

از ناآگاهی تا آشتی

از ناآگاهی تا آشتی

تا حالا پیش آمده پیش از آشناشدن با کسی، درباره‌اش قضاوت کنی و بعد نظرت عوض شود؟ وقتی دیگران را نمی‌شناسیم، ممکن است رفتارهای ناآشنای آن‌ها را تهدیدآمیز بدانیم. این ناآگاهی می‌تواند بدبینی و دوری ایجاد کند؛ شناخت متقابل راهی برای کاهش این بدبینی است.

مثلاً دانش‌آموزی تازه‌وارد در جمع کم‌حرف است. هم‌کلاسی‌ها ممکن است او را مغرور بدانند؛ اما با گفت‌وگو بفهمند هنوز با زبان رایج آن جمع راحت نیست. حالا به‌جای فاصله‌گرفتن، می‌توانند به او کمک کنند.

این فرصت آشنایی همیشه خودبه‌خود فراهم نمی‌شود. حکومت می‌تواند در سطح محلی، ملی و منطقه‌ای زمینهٔ شناخت مردم از یکدیگر را فراهم کند؛ مثلاً با حمایت از برنامه‌هایی برای معرفی فرهنگ‌ها و گفت‌وگوی گروه‌های مختلف. هدف فقط کنار هم بودن نیست؛ شناخت بهتر می‌تواند زمینهٔ آشتی و همدلی را بسازد. البته این به معنای حل‌شدن خودکار همهٔ اختلاف‌ها نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

علم برای نقد سلطه

علم برای نقد سلطه

اگر در مدرسه فقط دانش‌آموزان بانفوذ بتوانند دربارهٔ مقررات تصمیم بگیرند، آیا پذیرفته‌شدن یک مقررات یعنی عادلانه‌بودن آن؟ رویکرد انتقادی می‌گوید علوم اجتماعی باید بتواند چنین روابطی را بررسی و سلطهٔ پنهان در آن‌ها را آشکار کند؛ یعنی نشان دهد چگونه بعضی افراد یا گروه‌ها بر دیگران مسلط می‌شوند.

این رویکرد ریشه در رویکرد تفسیری دارد، اما فقط به فهم معنای رفتارها بسنده نمی‌کند؛ به دنبال ملاک‌هایی برای داوری علمی دربارهٔ ارزش‌ها و هنجارها هم هست. چرا؟ چون اگر علم نتواند دربارهٔ آن‌ها داوری کند، تعیین ارزش‌های حاکم ممکن است به دست صاحبان قدرت و ثروت بیفتد.

در مثال مدرسه، پژوهشگر انتقادی فقط نمی‌پرسد «دانش‌آموزان مقررات را چگونه می‌فهمند؟»؛ می‌پرسد «چه کسانی در تصمیم‌گیری حذف شده‌اند و این مقررات به سود چه کسانی است؟» پس هدف، صرفاً توصیف وضعیت نیست؛ نقد سلطه و کمک به رهایی انسان نیز هست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

وقتی علم متهم می‌شود

وقتی علم متهم می‌شود

آیا علم همیشه به رهایی انسان کمک می‌کند؟ برخی جریان‌های برخاسته از رویکرد تفسیری پاسخ متفاوتی دارند: از نگاه آن‌ها، خودِ علم هم می‌تواند ابزار سلطه باشد.

استدلالشان این است که وقتی علم چیزی را «خوب» یا «بد» معرفی می‌کند، این داوری ممکن است به خوب یا بد شمردن افراد و گروه‌ها تبدیل شود؛ در نتیجه، برخی گروه‌ها با پشتوانهٔ اعتبار علمی، دیگران را کنار می‌زنند یا سرکوب می‌کنند.

برای نزدیک‌شدن به این استدلال، تصور کن شیوهٔ سخن‌گفتن یک گروه، با عنوان «داوری علمی»، نشانهٔ پایین‌بودن جایگاه آن‌ها معرفی شود. این برچسب می‌تواند وسیله‌ای برای تحقیر و محروم‌کردن آن گروه شود.

تفاوت اصلی اینجاست: رویکرد انتقادی می‌خواهد با کمک علم، سلطه را آشکار کند؛ اما این جریان‌ها خودِ داوری علمی را سلطه‌گر می‌دانند و راه رهایی را بیرون از علم می‌جویند. دقت کن که این دیدگاهِ برخی جریان‌هاست، نه همهٔ رویکردهای تفسیری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

مثال حل‌شده

پژوهشگری پیشنهاد می‌کند بررسی کنیم آیا امکانات فرهنگی شهر به‌طور نابرابر میان گروه‌ها توزیع شده است و سپس با آشکارکردن این نابرابری، راه اصلاح آن را نشان دهیم. این پیشنهاد به کدام دیدگاه دربارهٔ نقش علوم اجتماعی نزدیک‌تر است و دیدگاه مقابل چه ایرادی به آن می‌گیرد؟

  1. ابتدا نقش علم را در پیشنهاد پیدا می‌کنیم: پژوهش قرار است روابط میان گروه‌ها را بررسی و نابرابری را آشکار کند.

  2. سپس هدف را مشخص می‌کنیم: شناخت علمی قرار است به اصلاح روابط و کاهش سلطه کمک کند.

  3. این نقش با رویکرد انتقادی سازگار است که برای علوم اجتماعی ظرفیت افشاگری و رهایی‌بخشی قائل است.

  4. برخی جریان‌های برخاسته از رویکرد تفسیری اعتراض می‌کنند که خودِ علم با درست و غلط یا خوب و بد دانستن امور می‌تواند به ابزار سلطه تبدیل شود.

جواب: این پیشنهاد با رویکرد انتقادی سازگارتر است، زیرا از پژوهش برای شناسایی و نقد سلطه کمک می‌گیرد؛ جریان‌های مقابل، خودِ داوری علمی را نیز ممکن است ابزار سلطه بدانند.

نکات مهم

  • الگوی تَعارف با تکیه بر شناخت متقابل، احترام به تفاوت‌ها را با یافتن زمینه‌های مشترک و همدلی همراه می‌کند.
  • در الگوی قرآنی، تنوع قومی و زبانی مانع وحدت نیست و حکومت می‌تواند با فراهم‌کردن فرصت آشنایی، به کاهش بدبینی و تقویت همدلی کمک کند.
  • رویکرد انتقادی علم را دارای توان نقد سلطه می‌داند، اما برخی جریان‌های تفسیری داوری‌های علم را ابزار سلطه می‌شمارند و رهایی را بیرون از علم می‌جویند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۸۹ تا ۹۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

علوم اجتماعی و سیاست هویت

در این درس یاد می‌گیری … نسبت علوم اجتماعی با سیاست هویت را توضیح بدهی، تفاوت دو نگاه به نقش علم در رهایی انسان را تشخیص بدهی و پیامد انکار هر معیار مشترک برای شناخت و گفت‌وگو را بررسی کنی.

پیش از شروع

آیا علمی که قرار است به رهایی انسان کمک کند، ممکن است خودش وسیله‌ای برای سرکوب انسان‌ها شود؟

رویکرد انتقادی از علوم اجتماعی انتظار دارد سلطه را آشکار کند و به رهایی انسان کمک کند. اما برخی جریان‌های برخاسته از رویکرد تفسیری، خودِ دانش را هم درگیر سلطه می‌دانند. اختلاف این دو نگاه، ما را به پرسشی مهم می‌رساند: چگونه هم هویت‌های گوناگون را به رسمیت بشناسیم و هم امکان شناخت و داوری را حفظ کنیم؟

رهایی با علم یا بیرون از علم؟

رهایی با علم یا بیرون از علم؟

اگر علم بتواند سلطه را آشکار کند، آیا می‌توان برای رهایی انسان به آن تکیه کرد؟ رویکرد انتقادی پاسخ مثبت می‌دهد: علوم اجتماعی باید روابط میان افراد، گروه‌ها و فرهنگ‌ها را نقد کند و نشان دهد کجا سلطه وجود دارد. این رویکرد می‌خواهد داوری درباره ارزش‌ها علمی باشد؛ وگرنه ممکن است قدرت و ثروت تعیین کنند کدام ارزش‌ها بر جامعه مسلط شوند.

برای نمونه، فرض کن پژوهشی نشان دهد در یک محیط کاری، فرصت پیشرفت ناعادلانه تقسیم می‌شود. از نگاه انتقادی، آشکارکردن این رابطه می‌تواند گامی برای رفع سلطه باشد.

اما برخی جریان‌های دیگرِ برخاسته از رویکرد تفسیری به خودِ علم هم بدگمان‌اند. از نگاه آنها، علم با درست یا غلط شمردن امور، می‌تواند برخی گروه‌ها را معتبر و برخی دیگر را بی‌اعتبار کند؛ پس خودش نیز ابزار سلطه می‌شود. آنها راه رهایی را بیرون از علم جست‌وجو می‌کنند.

تفاوت اصلی اینجاست: یکی علم را ابزار نقد سلطه می‌خواهد؛ دیگری خودِ علم را سلطه‌گر می‌داند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

دانش و سیاست هویت

دانش و سیاست هویت

اگر کسی دربارهٔ تو فقط با برچسب «شاگرد تنبل» حرف بزند، آیا صرفاً تو را توصیف کرده است؟ این نام‌گذاری می‌تواند بر نگاه دیگران به تو و حتی فرصت‌هایی که در اختیارت می‌گذارند اثر بگذارد.

جریان‌های مورد بحث درس، هشدار مشابهی به علوم اجتماعی می‌دهند: موضوع مطالعهٔ شما اشیا نیست؛ انسان‌ها و فرهنگ‌هایی هستند که هویت و ارزش دارند. از نگاه این جریان‌ها، جامعه‌شناس از دریچهٔ فرهنگی و هویتی معینی به دیگران نگاه می‌کند؛ بنابراین، توصیف‌ها و داوری‌هایش ممکن است برخی هویت‌ها را ارزشمند و برخی دیگر را کم‌ارزش نشان دهد.

مثلاً اگر پژوهشگری شیوهٔ زندگی یک گروه را معیار بگیرد و شیوهٔ زندگی گروهی دیگر را صرفاً به‌دلیل تفاوت با آن «عقب‌مانده» بنامد، داوری او می‌تواند به تقویت جایگاه گروه اول و تضعیف گروه دوم کمک کند. درگیر شدن دانش در تقویت یا تضعیف هویت‌ها همان چیزی است که این جریان‌ها در بحث سیاست هویت بر آن تأکید می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

از چشم خود دیدن

از چشم خود دیدن

فرض کن کسی بخواهد زندگی دانش‌آموزان را فقط با پرسیدن از بزرگ‌ترها توضیح دهد و هیچ‌وقت نظر خود دانش‌آموزان را نپرسد. احتمال دارد تجربه‌هایی مهم از نگاهش پنهان بماند. گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده هم درباره علوم اجتماعی موجود، اعتراضی شبیه این دارند.

نکته این است که نظریه‌ها در زمینه‌ای فرهنگی و تاریخی شکل می‌گیرند. بنابراین باید پرسید: تجربه و نگاه چه کسانی در ساختن یک نظریه حضور داشته و صدای چه کسانی شنیده نشده است؟

به روایت کتاب، نظریه‌پردازان فمینیست، آفریقایی‌تبار و بومی آمریکا معتقدند آنچه پیش‌تر دانشِ جهان‌شمول معرفی می‌شد، بیشتر بازتاب نگاه مردان سفیدپوست اروپایی بود و تجربه دیگران را نادیده می‌گرفت. منظور از جهان‌شمول، دانشی است که ادعا دارد درباره همه انسان‌ها و فرهنگ‌ها اعتبار دارد.

این گروه‌ها نمی‌خواهند فقط موضوع مطالعه دیگران باشند؛ می‌خواهند خودشان هم در تولید دانش مشارکت کنند و تجربه جامعه‌شان را از نگاه خود توضیح دهند. پس پیدایش این نظریه‌ها پاسخی به مطالبه شنیده‌شدن و دیده‌شدن هویت‌های کنارگذاشته‌شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

مرز تنوع و نسبی‌گرایی

مرز تنوع و نسبی‌گرایی

احترام به تفاوت فرهنگ‌ها ارزشمند است؛ اما آیا از این احترام نتیجه می‌شود که هیچ دانشی را نمی‌توان درست‌تر از دانش دیگر دانست؟ نقد کتاب متوجه همین جهش است، نه اصل تنوع فرهنگی.

فرض کن دو پژوهشگر درباره علت ترک تحصیل دانش‌آموزان توضیح‌های متفاوتی ارائه کنند. توجه به شرایط فرهنگی هر پژوهشگر مهم است؛ اما اگر بگوییم هر توضیح فقط برای فرهنگ تولیدکننده‌اش اعتبار دارد و هیچ معیار مشترکی برای سنجیدنشان نیست، چگونه تشخیص بدهیم کدام توضیح با واقعیت سازگارتر است؟

وقتی دانش را تماماً محصول شرایط اجتماعی و فرهنگی بدانیم و هیچ ملاکی برای داوری میان دانش‌ها نپذیریم، به نسبی‌گرایی می‌رسیم. در این حالت، مسئله فقط متفاوت بودن دیدگاه‌ها نیست؛ امکان تشخیص شناخت صحیح را از دست می‌دهیم. همچنین اگر بر تفاوت هویت‌ها چنان تأکید کنیم که اشتراک انسان‌ها انکار شود، فرصت گفت‌وگوی فرهنگ‌ها نیز آسیب می‌بیند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

افقی برای گفت‌وگو و شناخت

افقی برای گفت‌وگو و شناخت

آیا برای احترام گذاشتن به تفاوت‌ها باید از هرگونه داوری دست بکشیم؟ بخش پایانی درس ما را دعوت می‌کند دنبال راه دیگری بگردیم: هم تفاوت‌های انسان‌ها و فرهنگ‌ها را بفهمیم، هم اشتراک‌هایشان را ببینیم و امکان تشخیص درست از نادرست را حفظ کنیم.

مثلاً دو دانش‌آموز از دو فرهنگ متفاوت درباره رسم مهمان‌نوازی گفت‌وگو می‌کنند. اگر یکی رسم خودش را تنها شکل پذیرفتنی بداند، دیگری را درست نمی‌فهمد. اگر هم بگویند هیچ فهم و داوری مشترکی ممکن نیست، راه بررسی متقابل را می‌بندند. راهی که باید جست‌وجو کنند، شنیدن معنای رسم دیگری و یافتن زمینه‌ای مشترک برای فهم و بررسی آن است.

کتاب در این بخش پاسخ نهایی و آماده‌ای ارائه نمی‌کند؛ با پرسش‌هایش افقی برای اندیشیدن می‌گشاید: چه ظرفیت‌هایی از انسان نادیده مانده است و چگونه می‌توان بدون حذف تفاوت‌ها، از گرفتار شدن در نسبی‌گرایی پرهیز کرد؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

مثال حل‌شده

گروهی از دانش‌آموزان می‌گویند: «گزارش‌های مربوط به فرهنگ محلی ما فقط از نگاه دیگران نوشته شده‌اند؛ خودمان هم باید در تهیهٔ آنها مشارکت کنیم.» یکی از آنها نتیجه می‌گیرد: «پس هیچ گزارشی را نمی‌توان دقیق‌تر از گزارش دیگر دانست.» با استفاده از درس، خواستهٔ گروه و نتیجه‌گیری این دانش‌آموز را جداگانه بررسی کن.

  1. ابتدا دو ادعا را جدا می‌کنیم: حق مشارکت در معرفی هویت خود، و ناممکن دانستن داوری میان گزارش‌ها.

  2. خواستهٔ گروه را به زمینهٔ فرهنگی نظریه‌ها مرتبط می‌کنیم؛ آنان نمی‌خواهند فقط از نگاه دیگران شناخته شوند و تجربه‌شان نادیده بماند.

  3. نتیجه‌گیری دانش‌آموز را می‌سنجیم: متفاوت بودن نگاه‌ها، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که سنجش درستی و دقت گزارش‌ها ناممکن است.

  4. جمع‌بندی می‌کنیم: می‌توان به روایت‌های گروه‌های مختلف مجال حضور داد، بدون آنکه امکان نقد، داوری و شناخت مشترک را کنار گذاشت.

جواب: خواستهٔ دانش‌آموزان برای مشارکت در معرفی فرهنگ خود، با نقد نادیده‌گرفتن هویت‌ها سازگار است؛ اما نتیجهٔ دوم، تفاوت فرهنگی را به نبود هر معیار داوری تبدیل می‌کند و به نسبی‌گرایی می‌انجامد.

نکات مهم

  • رویکرد انتقادی به رهایی از راه نقد علمی سلطه امید دارد، اما برخی جریان‌های برخاسته از رویکرد تفسیری، خودِ علم را سلطه‌گر می‌دانند.
  • توجه به زمینهٔ تاریخی و فرهنگی نظریه‌ها، گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده را به مطالبهٔ مشارکت در تولید دانش و بازنمایی هویت خود سوق داده است.
  • درس ضمن ارزشمند دانستن مقابله با حذف هویت‌ها، انکار معیارهای شناخت و اشتراک‌های انسانی را مانعی برای داوری و گفت‌وگو می‌داند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۸ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۸ جامعه‌شناسی دوازدهم · رایگان