درس ۱ · صفحهٔ ۸۲ تا ۸۳ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس هشتم: سیاستِ هویت
در این درس یاد میگیری چگونه شناسنامه ابعاد فردی و مشترک هویت را نشان میدهد و چرا دولتهای مدرن برای هویت ملی و زندگی گروههای گوناگون در کنار هم سیاستگذاری کردند.
پیش از شروع
چطور ممکن است شناسنامه، هم نشان بدهد با میلیونها نفر هویت مشترک داری و هم تو را از همۀ آنها متمایز کند؟
روی جلد شناسنامه، وابستگی تو به کشور و نظام سیاسی ایران دیده میشود؛ این بخشی از هویت مشترک ایرانیان است. اما اطلاعات درون آن، مثل شمارۀ ملی و مشخصات تولد، تو را بهعنوان فردی مشخص معرفی میکند. پس یک سند میتواند چند بُعد هویت را همزمان نشان دهد.
یک سند، یک هویت مشترک
یک سند، یک هویت مشترک
تصور کن شناسنامۀ دو نفر از دو شهر و دو قوم متفاوت را کنار هم گذاشتهای. حتی پیش از بازکردن آنها، نشان و عبارت «جمهوری اسلامی ایران» روی جلد، از یک تعلق مشترک خبر میدهد: هر دو نفر تبعۀ ایراناند.
پس شناسنامه فقط نمیگوید «این فرد کیست»؛ نشان میدهد او به کدام جامعه و کشور تعلق دارد. یکسانبودن رنگ، شکل و اندازۀ شناسنامهها نیز بیانگر هویت ملی مشترک ایرانیان است؛ تفاوت در قوم، مذهب، جنسیت یا ثروت، این تعلق مشترک را از بین نمیبرد.
این سند با حقوق و مسئولیتها هم پیوند دارد. دولت با صدور آن، هویت فرد و حقوق و مسئولیتهای او را به رسمیت میشناسد. در بیان کتاب، همۀ ایرانیان حقوق و مسئولیتهای برابر دارند؛ از جمله موظفاند برای پاسداری از کشور و استقلال، آزادی و آبادانی آن بکوشند. بنابراین، هویت ملی مشترک به معنای یکسانبودن همۀ ویژگیهای افراد نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲
ردّ هویت در مشخصات فردی
ردّ هویت در مشخصات فردی
فرض کن شناسنامهای را باز کردهای. آیا اطلاعاتش فقط کمک میکند صاحب آن را با شخص دیگری اشتباه نگیری؟ مشخصات شناسنامه هم فرد را متمایز میکند و هم نشانههایی از ابعاد گوناگون هویت او به دست میدهد.
مثلاً شمارۀ ملی، نشانۀ اختصاصی هر فرد است؛ اما تاریخ تولد، سن او را هم مشخص میکند. نام و نامخانوادگی میتواند نشانی از هویت خانوادگی باشد و محل تولد، پیوند او را با یک مکان نشان میدهد. ثبت تاریخ با تقویمهای هجری شمسی و هجری قمری نیز ردّی از زمینۀ فرهنگی جامعه دارد.
حتی عکس، فقط وسیلهای برای شناسایی چهره نیست؛ ممکن است نشانههایی از سن و هویت فرهنگی فرد داشته باشد. البته از روی عکس یا محل تولد نمیتوان همۀ ویژگیهای کسی را با اطمینان شناخت؛ مثلاً زادگاه بهتنهایی زبان یا قومیت او را قطعی نمیکند. پس شناسنامه را میتوان مجموعهای از نشانههای هویتی دانست، نه شرح کامل هویت یک انسان.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳
پیدایش هویت ملی در جهان متجدد
پیدایش هویت ملی در جهان متجدد
تا اینجا دیدیم شناسنامه چگونه هویت فردی و ملی را نشان میدهد. حالا یک قدم عقب برویم: هویت ملی چگونه در جهان متجدد برجسته شد؟
در جهان متجدد، دولتهای جدیدی شکل گرفتند که دیگر خود را با هویت دینی مسیحی تعریف نمیکردند. آنها برای معرفی خود، بر عواملی مانند تاریخ، جغرافیا، قومیت یا نژاد تکیه کردند. با این تغییر، نوعی هویت برجسته شد که ملیگرایی و وطندوستی از ویژگیهای اصلی آن بود.
برای نزدیکشدن به موضوع، تصور کن کسی در معرفی کشورش، از سرزمین، گذشتۀ تاریخی و تبار مردم آن سخن بگوید؛ این معرفی با معرفی یک کشور بر پایۀ دین مسیحی تفاوت دارد.
همراه با شکلگیری دولت ـ ملتها، ناسیونالیسم یا ملیگرایی پدید آمد و دولت ـ ملتها در تعریف هویت نقش اصلی گرفتند. دقت کن: بحث دربارۀ تغییر مبنای تعریف هویت دولتهاست؛ نه اینکه همۀ مردم ناگهان باورهای دینی خود را کنار گذاشته باشند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳
چرا سیاستگذاری هویتی؟
چرا سیاستگذاری هویتی؟
وقتی یک کشور از گروههایی با زبانها، قومیتها و مذاهب گوناگون تشکیل شده باشد، دولت با یک پرسش مهم روبهروست: این گروهها چگونه در کنار هم زندگی کنند و در هویت ملی سهیم باشند؟
موضوع فقط نام و نشان مشترک نیست؛ توزیع فرصتها و مزایا هم مطرح است. مثلاً تصمیمگیری دربارۀ دسترسی گروههای مختلف به امکانات آموزشی و فرهنگی، با نیازها و درخواستهای آنان ارتباط دارد. دولت باید هم دربارۀ هویت ملی تصمیم بگیرد و هم به چگونگی توزیع فرصتهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی توجه کند. این ضرورت، دولتها را به سیاستگذاری هویتی واداشت.
برای نزدیکشدن به موضوع، مدرسهای را تصور کن که دانشآموزانش زبانها و پیشینههای متفاوتی دارند. تصمیمهای مدرسه دربارۀ برنامههای مشترک و توجه به نیازهای متفاوت آنان، مسئلۀ زندگی در کنار هم را ملموس میکند؛ البته سیاستگذاری دولت بسیار گستردهتر است.
در دورۀ مدرن، الگوی رایج سیاستگذاری هویتی «همانندسازی» بود. فعلاً نام این الگو را به خاطر بسپار؛ در این بخش، چگونگی اجرای آن توضیح داده نشده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳
مثال حلشده
در کشوری با گروههای قومی، زبانی و مذهبی گوناگون، دولت یک هویت ملی مشترک تعریف کرده است. چرا هنوز به سیاستگذاری دربارۀ فرصتهای فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی نیاز دارد؟
ابتدا دو موضوع را جدا میکنیم: داشتن هویت ملی مشترک و داشتن نیازها و درخواستهای گوناگون.
گروهها میتوانند به یک کشور تعلق داشته باشند، اما نیازها و درخواستهای متفاوتی داشته باشند.
دولت باید دربارۀ چگونگی توزیع مزایا و فرصتها میان این گروهها و پاسخگویی به درخواستهایشان تصمیم بگیرد.
پس سیاستگذاری هویتی تنها تعریف هویت ملی نیست؛ چگونگی زندگی گروههای گوناگون در کنار هم را نیز در بر میگیرد.
نکات مهم
- شناسنامه هم هویت ملی مشترک ایرانیان و بهرسمیتشناختن حقوق و مسئولیتهای آنان را نشان میدهد و هم اطلاعاتی از ابعاد فردی هویت دارد.
- در جهان متجدد، دولتهای جدید با تکیه بر تاریخ، جغرافیا، قومیت یا نژاد خود را تعریف کردند و با شکلگیری دولتـملتها، ناسیونالیسم پدید آمد.
- تنوع گروههای اجتماعی، دولتها را به سیاستگذاری دربارۀ هویت ملی، توزیع فرصتها و پاسخگویی به نیازها واداشت و همانندسازی الگوی رایج دورۀ مدرن بود.