درس ۱ · صفحهٔ ۶۹ تا ۷۰ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس هفتم نابرابری اجتماعی
در این درس یاد میگیری دیدگاههای مطرحشده دربارۀ پرداخت دستمزد را مقایسه کنی و تفاوت اسمی، نابرابری طبیعی و نابرابری اجتماعی را از هم تشخیص بدهی.
پیش از شروع
اگر دو کارمند داشته باشی که یکی مهارت بیشتری دارد و دیگری نیاز مالی بیشتری، دستمزد بیشتر را به کدام میدهی؟ آیا بازار بهتنهایی میتواند این اختلاف را حل کند؟
پاسخ به این پرسش به معیاری بستگی دارد که برای پرداخت عادلانه انتخاب میکنیم: شایستگی افراد یا نیازهایشان. در مثال کتاب، طرفداران شایستگی به سازوکار بازار تکیه میکنند، اما طرفداران نیاز، دخالت دولت برای کنترل بازار را لازم میدانند. پشت این اختلاف، مسئلۀ چگونگی برخورد با نابرابریهای اجتماعی قرار دارد.
دستمزد بر اساس چه معیاری؟
دستمزد بر اساس چه معیاری؟
فرض کن مدیر یک شرکت هستی: یک کارمند مهارت بیشتری دارد و کارمند دیگر نیاز مالی بیشتری. برای تعیین دستمزد، کدام ویژگی را مهمتر میدانی؟ در مثال کتاب، دو دیدگاه مطرح میشود:
- دیدگاه اول: شایستگی و بازار. دستمزد باید متناسب با شایستگی افراد باشد؛ پس توانایی، انگیزه و مهارت اهمیت دارند. این گروه رقابت برای تولید بیشتر را ضروری میداند و معتقد است بازار میتواند با عرضه و تقاضا، قیمت کار را تعیین کند.
- دیدگاه دوم: نیاز و کنترل بازار. از هر فرد باید متناسب با توانش کار خواست، اما دستمزد را متناسب با نیازش پرداخت کرد. این گروه حمایت از افراد کمتوان را در اولویت میگذارد و دخالت دولت برای کنترل بازار را لازم میداند.
مثلاً اگر در روز تعطیل فقط یک لولهکش آمادهٔ کار باشد، ممکن است دستمزد زیادی بخواهد. دیدگاه دوم میپرسد: آیا این مبلغ حتماً ارزش واقعی کار اوست؟
پس اختلاف دو گروه هم بر سر معیار پرداخت است و هم بر سر شیوهٔ تعیین قیمت کار.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹
هر تفاوتی نابرابری نیست
هر تفاوتی نابرابری نیست
دو نفر را تصور کن که رنگ پوست متفاوتی دارند. آیا همین تفاوت نشان میدهد یکی بالاتر و دیگری پایینتر است؟ نه؛ متفاوتبودن همیشه به معنای نابرابربودن نیست.
تفاوت اسمی یعنی تفاوتی که نمیتوان بر اساس آن افراد را رتبهبندی کرد. برای مثال، رنگ پوست و جنسیت افراد متفاوت است، اما این تفاوتها به معنای برتری یکی بر دیگری نیستند.
در مقابل، تفاوت رتبهای یعنی افراد از یک ویژگی، کمتر یا بیشتر برخوردارند و میتوان آنها را از نظر همان ویژگی رتبهبندی کرد. مثلاً میتوان افراد را بر اساس قد یا میزان تحصیلات مرتب کرد.
نکتۀ مهم این است که رتبهبندی فقط به همان ویژگی مربوط است، نه ارزش انسانی افراد. بلندقدتر بودن، یعنی داشتن قد بیشتر؛ نه بهتر بودنِ یک انسان نسبت به انسانی دیگر.
پس برای تشخیص این دو نوع تفاوت، از خودت بپرس: «آیا این تفاوت نشاندهندۀ کمتر یا بیشتر داشتنِ یک ویژگی است؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰
نابرابری طبیعی یا اجتماعی؟
نابرابری طبیعی یا اجتماعی؟
دو نفر ممکن است از نظر قد نابرابر باشند؛ دو نفر دیگر هم از نظر میزان تحصیلات. هر دو تفاوت، رتبهایاند، چون میتوان گفت یکی از آن ویژگی بیشتر و دیگری کمتر برخوردار است. اما سرچشمۀ این نابرابریها یکسان نیست.
در دستهبندی این درس، تفاوت در قد و ضریب هوشی نمونههای نابرابری طبیعی هستند. در مقابل، تفاوت در ثروت و تحصیلات نابرابری اجتماعی است؛ یعنی در جامعه شکل میگیرد.
مثلاً دو همکلاسی را تصور کن: یکی به کتاب و کلاس آموزشی دسترسی بیشتری دارد و دیگری برای کمک به خانواده کار میکند و فرصت کمتری برای درسخواندن دارد. موقعیت خانوادگی میتواند در مسیر تحصیلی آنها اثر بگذارد. البته تلاش خود افراد هم در شکلگیری نابرابری اجتماعی نقش دارد؛ پس اجتماعی بودن به معنای بیاثر بودن تلاش نیست.
برای جمعبندی، دو پرسش بپرس: آیا تفاوت امکان رتبهبندی میدهد؟ اگر بله، با نابرابری طبیعی روبهرو هستیم یا نابرابریای که در جامعه شکل گرفته است؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰
مثال حلشده
دو نفر لهجههای متفاوتی دارند و یکی از آنها سالهای بیشتری تحصیل کرده است. آیا این دو تفاوت از یک نوعاند؟ استدلال کن.
ابتدا میپرسیم آیا خودِ هر ویژگی، امکان رتبهبندی افراد را میدهد یا فقط تفاوت آنها را نشان میدهد.
لهجههای متفاوت بهخودیخود بالاتر یا پایینتر نیستند؛ پس تفاوت لهجه، اسمی است.
میزان تحصیلات را میتوان از نظر کمتر یا بیشتر بودن مقایسه کرد؛ پس این تفاوت، رتبهای است.
تحصیلات در جامعه و در ارتباط با فرصتها و تلاش افراد شکل میگیرد؛ بنابراین تفاوت در میزان تحصیلات، نابرابری اجتماعی است.
نکات مهم
- در مثال شرکت، یک دیدگاه بر شایستگی و تعیین دستمزد در بازار تأکید دارد و دیدگاه دیگر بر نیاز و کنترل بازار بهوسیلۀ دولت.
- تفاوت اسمی، مانند تفاوت زبان، مبنای رتبهبندی افراد نیست؛ اما تفاوت رتبهای نشاندهندۀ برخورداری کمتر یا بیشتر از یک ویژگی است.
- نابرابری رتبهای میتواند طبیعی، مانند تفاوت قد، یا اجتماعی، مانند تفاوت ثروت و تحصیلات، باشد.