درس ۱ · صفحهٔ ۵۴ تا ۵۵ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ششم: قدرت اجتماعی
در این درس یاد میگیری … قدرت، ثروت و دانش را از نظر هدف و پیامدهایشان بررسی کنی و توضیح بدهی چرا زندگی جمعی، هم تصمیمگیری مشترک میخواهد و هم میتواند زمینهٔ اختلاف باشد.
پیش از شروع
آیا بیشتر شدن قدرت، ثروت و دانش، همیشه زندگی انسانها را بهتر میکند؟
این سه میتوانند به بهتر شدن زندگی کمک کنند، اما گسترش آنها همیشه فقط نتیجههای خوشایند ندارد؛ جنگ، نابرابری و تخریب طبیعت هم میتوانند همراه آن باشند. پس برای ارزیابی آنها باید بپرسیم در خدمت چه هدفی قرار میگیرند و چه پیامدهایی دارند.
وسیله یا هدف؟
وسیله یا هدف؟
فرض کن برای رسیدن به مقصد، دوچرخهای میخری. دوچرخه وسیلهٔ رسیدن است، نه خودِ مقصد. در نگاه مطرحشده در آغاز درس، قدرت، ثروت و دانش هم چنین جایگاهی دارند: ارزششان از این میآید که میتوانند انسان را به سعادت و کمال حقیقی برسانند.
به مقصد نهایی، ارزش غایی و به آنچه راه رسیدن به آن را فراهم میکند، ارزش واسطهای میگوییم. مثلاً اگر دانش را برای رسیدن به کمال به کار بگیریم، دانش ارزش واسطهای دارد؛ نباید وسیله را با هدف نهایی اشتباه بگیریم.
اما واسطهای دانستن این سه، به معنای ارزیابی اخلاقی یکسانشان نبوده است. طبق روایت آغاز درس، انسانها معمولاً دانش را کاملاً مثبت، ثروت را خاکستری یا خنثی، و قدرت را بیشتر منفی ارزیابی میکردند. پس میان «وسیلهٔ رسیدن به سعادت بودن» و «داوری دربارهٔ عملکرد آن وسیله» تفاوت وجود دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴
پیشرفت و پیامدهایش
پیشرفت و پیامدهایش
آیا ممکن است یک پیشرفت، هم سودمند باشد و هم آسیب ایجاد کند؟ در روایت کتاب از جهان مدرن، برخی معتقد بودند داوری اخلاقی دربارهٔ قدرت و ثروت، مانع گسترش آنهاست. بنابراین این داوری را کنار گذاشتند تا افزایش قدرت و ثروت، آسایش دنیوی بیشتری فراهم کند. دانش نیز به علوم تجربی و ابزاری محدود شد و در خدمت همین هدف قرار گرفت؛ یعنی دانشی برای شناخت و بهکارگیری پدیدهها در جهت رسیدن به هدفهای عملی.
این مسیر دستاوردهای چشمگیری داشت، اما همراه آن، پیامدهایی مانند فقر، نابرابری، سرکوب، جنگ و تخریب طبیعت نیز آشکار شد. دیدن این پیامدهای ناخوشایند، زمینهساز اعتراضها و جنبشهای اجتماعی شد.
برای نزدیک شدن موضوع به زندگی روزمره، کارخانهای را تصور کن که تولید را افزایش میدهد و کالاهای بیشتری در دسترس مردم میگذارد، اما پسماندش رودخانه را آلوده میکند. افزایش تولید یک دستاورد است؛ آلودگی و اعتراض ساکنان هم پیامدهای همان فعالیتاند. پس نباید فقط با دیدن دستاوردها، پیامدهای دیگر را نادیده گرفت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵
فراتر از منفعت مادی
فراتر از منفعت مادی
فرض کن دانشی به ساخت محصولی پرفروش کمک کند، اما تولید آن به طبیعت آسیب بزند. آیا درآمد بیشتر، برای ارزشمند دانستن این کاربرد دانش کافی است؟ اینجا پرسش فقط «چقدر سود دارد؟» نیست؛ میپرسیم «چه پیامدی دارد و در خدمت چه هدفی است؟»
در روایت کتاب، ابتدا واکنشهای اعتراضی متوجه ثروت شد؛ منتقدان آن را ریشهٔ بسیاری از ستمها دانستند. سپس دانش هم زیر سؤال رفت: چیزی که پیشتر داور اختلافها بر سر قدرت و ثروت به شمار میآمد، خودش موضوع اختلاف شد.
در این وضعیت، ارزش قدرت، ثروت و دانش محل تردید قرار گرفت و توجه به لذت و منفعت مادیِ آنها پررنگ شد. اما نکتهٔ اصلی این است: سودمند بودن برای زندگی مادی، پرسش از معنا و ارزش را از بین نمیبرد. انسان باز هم میپرسد این امکانات برای چه هدفی به کار میروند. پس نقدِ کاربردهای دانش، به معنای بیفایده بودن همهٔ دانشها نیست؛ فرصتی برای اندیشیدن دربارهٔ هدف و ارزش آنهاست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵
مسئلههای مشترک، آدمهای متفاوت
مسئلههای مشترک، آدمهای متفاوت
تصور کن کلاس شما میخواهد برای بازدید علمی مقصدی انتخاب کند. مقصد برای همه یکی خواهد بود، اما علاقهها یکسان نیست: بعضیها موزه را دوست دارند و بعضیها بازدید از یک کارگاه را. اینجا هم مسئلهای مشترک دارید و هم تفاوتهایی که ممکن است زمینهٔ اختلاف شوند.
زندگی جمعی همیشه مسئلههایی پیش میآورد که افراد باید با هم دربارهشان تصمیم بگیرند؛ مثلاً اهالی یک روستا باید برای تأمین آب کشاورزی یا امنیت روستا چارهاندیشی کنند. این مسائل فقط به یک نفر مربوط نیستند.
از طرف دیگر، افراد و گروهها از نظر ویژگیهای زیستی و طبیعی، شرایط جغرافیایی و پیشینهٔ تاریخی و فرهنگی متفاوتاند. حتی اعضای یک جمع کوچک هم کاملاً شبیه یکدیگر نیستند. این تفاوتها میتوانند زمینهٔ اختلاف شوند؛ نه اینکه هر تفاوتی حتماً به نزاع بینجامد. پس در زندگی جمعی، هم نیاز به تصمیمگیری مشترک داریم و هم امکان اختلاف.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵
مثال حلشده
در شهری فرضی، استفاده از دانش فنی باعث افزایش تولید و درآمد شده، اما آلودگی رودخانه و فاصلهٔ درآمدی مردم هم بیشتر شده است. کسی میگوید: «چون تولید بیشتر شده، این پیشرفت از هر نظر مثبت است.» با توجه به درس، آیا استدلال او کافی است؟
ابتدا دستاورد را مشخص میکنیم: دانش فنی به افزایش تولید و درآمد کمک کرده است.
سپس پیامدهای دیگر را میبینیم: آلودگی رودخانه و بیشتر شدن فاصلهٔ درآمدی نشان میدهد همهٔ نتایج مطلوب نبودهاند.
معیار داوری را روشن میکنیم: در نگاه آغاز درس، دانش و ثروت وسیلهٔ رسیدن به سعادتاند؛ پس صرف افزایش آنها معیار کافی نیست.
نتیجه میگیریم که برای ارزیابی این پیشرفت باید هم دستاوردها و آسیبها و هم نسبت آن با سعادت انسان را در نظر گرفت.
نکات مهم
- در نگاه آغاز درس، قدرت، ثروت و دانش ارزش واسطهای دارند و باید در نسبت با سعادت و کمال انسان ارزیابی شوند.
- در روایت کتاب از جهان مدرن، گسترش قدرت، ثروت و دانش در کنار دستاوردهایش پیامدهای ناخوشایند و واکنشهای انتقادی داشت، اما منفعت مادی نیز پرسش انسان از معنا و ارزش را پایان نداد.
- زندگی جمعی تصمیمگیری دربارهٔ مسائل مشترک را ضروری میکند و تفاوتهای افراد و گروهها میتواند زمینهٔ اختلاف را فراهم کند.