درس ۱ · صفحهٔ ۱۰۵ تا ۱۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس دهم: افق علوم اجتماعی در جهان اسلام
در این درس یاد میگیری نقش اجتماعی فقه و آرمانهای آن را توضیح بدهی، الگوهای مشروطه و انقلاب اسلامی را مقایسه کنی و ظرفیتهای گستردهتر علوم اجتماعی جهان اسلام را بشناسی.
پیش از شروع
چطور یک دانش دینی میتواند در یک قرن، پشتوانهٔ دو انقلاب با دو الگوی سیاسی متفاوت باشد؟
در روایت این درس، فقه شیعه پشتوانهٔ نظری انقلاب مشروطه و انقلاب اسلامی بوده است. تفاوت شرایط تاریخی و اجتماعی باعث شد میرزای نائینی و امام خمینی دو مسیر متفاوت برای نزدیکشدن به جامعهٔ مطلوب مطرح کنند.
فقه؛ از شناخت تا راهنمای عمل
فقه؛ از شناخت تا راهنمای عمل
فرض کن در یک بازار، بعضی فروشندگان کمفروشی میکنند. میتوان پرسید: «کمفروشی چقدر رایج است؟» یا «چرا رخ میدهد؟» پرسش اول دنبال توصیف وضعیت است و پرسش دوم دنبال تبیین علتها. اما پرسش دیگری هم داریم: «فروشنده چگونه باید رفتار کند؟» اینجا به قلمرو قواعد و داوری دربارهٔ رفتار وارد میشویم.
در این درس، فقه یکی از شاخههای مهم علوم اجتماعی مسلمانان معرفی میشود که قواعد رفتار فرد و جامعهٔ اسلامی را بیان میکند. کار آن در این جایگاه، توصیف رویدادها یا توضیح علتهایشان نیست؛ بلکه مشخص میکند چه رفتاری باید انجام شود و چه رفتاری نباید انجام شود.
فقه دو نقش بههمپیوسته دارد:
- انتقادی: رفتارها و هنجارهای موجود را با معیارهای خود میسنجد و دربارهٔ آنها داوری میکند.
- تجویزی: ویژگیهای جامعهٔ مطلوب و راه حرکت از وضعیت موجود به سوی آن را پیشنهاد میکند.
پس فقه فقط نمیگوید چه چیزی نامطلوب است؛ برای بهترشدن وضعیت نیز راهنمای عمل ارائه میدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶
مدارا، مقاومت و عدالت
مدارا، مقاومت و عدالت
آیا مدارا یعنی با هر رفتاری کنار بیاییم، حتی تجاوز و ستم؟ در چارچوبی که کتاب از فقه اسلامی معرفی میکند، پاسخ منفی است. مدارا، مقاومت و عدالت مکمل یکدیگرند، نه مانع هم.
تفاوت قومی، زبانی یا مذهبی، بهخودیخود مانع همزیستی نیست. فقه اسلامی با پذیرفتن این تفاوتها، زمینهٔ همبستگی مسلمانان را فراهم میکند و مدارا را شامل همهٔ کسانی میداند که خواهان زندگی صلحآمیزند. اما در برابر تهاجم به مرزهای جهان اسلام، وظیفهٔ مقاومت را مطرح میکند. همچنین دفاع از مظلوم را به همزبانان، همنژادان یا هممذهبان محدود نمیکند.
برای نزدیکشدن به این منطق، محلهای را تصور کن که ساکنانش زبانها و باورهای متفاوتی دارند: تفاوتهایشان دلیل دشمنی نیست؛ اما اگر کسی به همسایهای زور بگوید، احترام به تفاوتها به معنای سکوت در برابر زورگویی نیست.
پس معیار را گم نکن: تفاوت داشتن با دیگران، با تجاوز کردن به حقوق آنان یکی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷
مشروطه؛ بهترین امکان آن روز
مشروطه؛ بهترین امکان آن روز
آیا اگر نتوانیم همهٔ ویژگیهای وضعیت مطلوب را محقق کنیم، باید از هر اصلاحی دست بکشیم؟ میرزای نائینی در آغاز قرن بیستم، با توجه به شرایط ایران، راهی برای اصلاح ممکن پیشنهاد کرد.
در نگاه فقه شیعه، جامعهٔ مطلوب دو ویژگی دارد: روابط و ساختارهای عادلانه با مشارکت مردم، و حاکمانی که هم عدالت را بشناسند و هم به آن عمل کنند. نائینی معتقد بود در شرایط آن روز، تغییر نظام پادشاهی و تحقق ویژگی مربوط به حاکمان امکانپذیر نیست؛ اما میتوان با تشکیل مجلس، ساختارها و مقررات را عادلانهتر کرد.
پس «مشروطه» یعنی قدرت حاکمان بیقید نباشد و حکومت در چارچوب مقررات عادلانهٔ مجلس عمل کند. مردم نیز با حمایت از تشکیل مجلس در این اصلاح نقش دارند.
برای مقایسه، اگر نتوانی همهٔ مشکلات مدرسه را یکباره حل کنی، مشارکت در تنظیم مقررات منصفانه همچنان ارزشمند است. بهترین راهِ ممکن در یک موقعیت، لزوماً همان وضعیت کاملاً مطلوب نیست. نائینی نیز مشروطه را با همین توجه به امکانات زمان خود ارزیابی میکرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹
انقلاب اسلامی؛ دو ویژگی جامعهٔ مطلوب
انقلاب اسلامی؛ دو ویژگی جامعهٔ مطلوب
آیا داشتن قانون عادلانه کافی است، اگر اجراکنندهٔ آن آگاه و عادل نباشد؟ برای نمونه، در مدرسه هم مقررات منصفانه لازم است و هم مسئولی که آنها را بشناسد و بدون تبعیض اجرا کند.
در توضیح کتاب از الگوی امام خمینی، جامعهٔ مطلوب دو ویژگی را با هم دارد:
- روابط و ساختارهای اجتماعی با مشارکت مردم عادلانه میشوند.
- حاکمان و کارگزاران، هم عدالت را میشناسند و هم به آن عمل میکنند؛ یعنی عالم و عادلاند.
برخلاف ارزیابی نائینی از امکانات زمان مشروطه، امام خمینی تحقق هر دو ویژگی را با حضور فعال مردم امکانپذیر میدانست.
در این الگو، مشارکت مردم از دو مسیر توضیح داده میشود: مجلس شورای اسلامی وظیفه دارد به تحقق قوانین و ساختارهای عادلانه کمک کند. مجلس خبرگان نیز وظیفه دارد رهبر را بر پایهٔ معیارهای اسلامی شناسایی و معرفی کند و بر عملکرد او نظارت داشته باشد. پس نقش این دو مجلس یکسان نیست؛ هر کدام با یکی از ویژگیهای جامعهٔ مطلوب پیوند دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۹
افقی فراتر از فقه
افقی فراتر از فقه
آیا علوم اجتماعی جهان اسلام فقط میگوید چه کاری درست است و چه باید کرد؟ نه؛ توصیف و تبیین زندگی اجتماعی هم بخشی از کار آن است. توصیف یعنی بیان ویژگیهای یک پدیده؛ تبیین یعنی روشنکردن چرایی و چگونگی شکلگیری آن.
مثلاً دربارهٔ یک گروه دانشآموزی، بیان تعداد اعضا و مسئولیتهایشان «توصیف» است؛ توضیح اینکه چرا همکاری میان اعضا افزایش یافته، «تبیین» است. داوری دربارهٔ عادلانهبودن تقسیم مسئولیتها «نقد» و پیشنهاد راه بهتر برای تقسیم کار «تجویز» است.
فارابی پدیدههای اجتماعی را ساختهٔ آگاهی و ارادهٔ انسانها میدانست. علامه طباطبایی نیز پدیدههایی مانند گروه، خانواده و قانون را اعتباریات مینامد: با خواست و ارادهٔ انسانها پدید میآیند، اما ممکن است پیامدهایی داشته باشند که کسی قصدشان را نداشته است.
عالمان مسلمان معاصر برای شناخت مسائل اجتماعی از نظریههای جدید هم کمک گرفتهاند. این تعامل میتواند به گسترش نظریههای علوم اجتماعی جهان اسلام و بررسی مسائل جهانی، مانند بحران معنا، کمک کند؛ پس افق این علوم به فقه یا مسائل جوامع اسلامی محدود نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱
مثال حلشده
پژوهشگری در یک جامعهٔ اسلامی ابتدا میزان نابرابری در دسترسی به آموزش و علتهای آن را بررسی میکند؛ سپس این وضعیت را با معیار عدالت میسنجد و برای دسترسی عادلانهتر پیشنهاد میدهد. آیا همهٔ کار او صرفاً توصیف جامعه است؟
بررسی میزان نابرابری نشان میدهد وضعیت موجود چگونه است؛ این بخش «توصیف» است.
جستوجوی علتهای نابرابری به چرایی پدیده میپردازد؛ این بخش «تبیین» است.
سنجیدن وضعیت با معیار عدالت، داوری دربارهٔ وضع موجود است؛ این بخش نقش «انتقادی» دارد.
پیشنهاد راهی برای دسترسی عادلانهتر، مشخصکردن مسیر تغییر است؛ این بخش «تجویزی» است.
نکات مهم
- فقه با داوری دربارهٔ رفتارها و پیشنهاد راه رسیدن به جامعهٔ مطلوب، نقشی انتقادی و تجویزی دارد و مدارا، مقاومت و عدالت را کنار هم قرار میدهد.
- در روایت کتاب، نائینی مشروطه را بهترین امکان زمان خود برای عادلانهکردن ساختارها میدانست و امام خمینی تحقق همزمان ساختارهای عادلانه و حاکمان عالم و عادل را ممکن میدید.
- علوم اجتماعی جهان اسلام به فقه محدود نیست و توصیف و تبیین پدیدههای اجتماعی و تعامل با نظریههای جدید را نیز در بر میگیرد.