۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ جامعه‌شناسی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«نظم اجتماعی»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • جامعه‌شناسی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۹ تا ۳۱

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۹ تا ۲۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس سوم: نظم اجتماعی

در این درس یاد می‌گیری نظم‌های پنهان زندگی روزمره را تشخیص بدهی و توضیح بدهی قواعد رسمی و غیررسمی چگونه رفتار دیگران را قابل پیش‌بینی و همکاری را ممکن می‌کنند.

پیش از شروع

اگر در یک ورزشگاه شلوغ، ترافیک و دعوا و بی‌نظمی ببینی، می‌توانی نتیجه بگیری که آنجا هیچ نظمی وجود ندارد؟ پس مسابقه چطور برگزار می‌شود؟

نه؛ در همان ورزشگاه، حاضر شدن بازیکنان، زمان شروع مسابقه و رعایت قواعد بازی نشانه‌های نظم‌اند. بی‌نظمی‌ها بیشتر توجه ما را جلب می‌کنند، چون به بسیاری از نظم‌های زندگی عادت کرده‌ایم.

نظم‌های پنهان را ببین

نظم‌های پنهان را ببین

تصور کن وارد ورزشگاهی شده‌ای که جلوی درِ آن ازدحام است و چند نفر هم با یکدیگر بحث می‌کنند. احتمالاً همین صحنه‌ها توجهت را جلب می‌کنند؛ اما آیا رسیدن بازیکنان به زمین و شروع مسابقه در زمان تعیین‌شده هم به همان اندازه به چشمت می‌آید؟

ما معمولاً بی‌نظمی را زودتر می‌بینیم، چون به نظم عادت کرده‌ایم. مثلاً وقتی بیشتر هم‌کلاسی‌ها به‌موقع به کلاس می‌آیند، تعجب نمی‌کنیم؛ ولی ورود یک دانش‌آموز پس از شروع درس، توجهمان را جلب می‌کند.

جامعه‌شناسان برای دیدن این نظم‌های پنهان از آشنایی‌زدایی کمک می‌گیرند: به موقعیت آشنا طوری نگاه می‌کنند که انگار نخستین بار است آن را می‌بینند. تو هم می‌توانی فردا ورود دانش‌آموزان به کلاس را از نگاه یک تازه‌وارد ببینی: چگونه هرکس جایی می‌نشیند و با آمدن معلم، فعالیت کلاس آغاز می‌شود؟ هدف این نگاه، نادیده گرفتن بی‌نظمی نیست؛ دیدن نظم در کنار آن است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

قواعد، پایهٔ نظم

قواعد، پایهٔ نظم

فرض کن وارد نانوایی شده‌ای. چند نفر منتظرند و کسی که تازه رسیده، پشت سر بقیه می‌ایستد. چرا هرکس مستقیم سراغ گرفتن نان نمی‌رود؟ چون افراد قاعدهٔ رعایت نوبت را پذیرفته‌اند؛ همین قاعده مشخص می‌کند چه کسی زودتر و چه کسی دیرتر نان بگیرد.

نظم یعنی هر پدیده در جای خودش قرار بگیرد؛ قواعد مشخص می‌کنند این جای درست کجاست. منظور از «جای خود» فقط مکان فیزیکی نیست؛ نوبت انجام کار هم می‌تواند بخشی از آن باشد. در نانوایی، قاعدهٔ نوبت تعیین می‌کند چه زمانی نوبت هر فرد است.

نظم اجتماعی هم بر پایهٔ قواعدی شکل می‌گیرد که انسان‌ها برای زندگی با یکدیگر پذیرفته‌اند. پس برای شناختن نظم، فقط به مرتب بودن ظاهر یک جمع نگاه نکن؛ بپرس: «چه قاعده‌ای کارها و جای افراد را مشخص می‌کند؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱

پیش‌بینی و همکاری

پیش‌بینی و همکاری

وقتی سوار تاکسی می‌شوی، از راننده انتظار داری تو را به مقصد برساند؛ راننده هم انتظار دارد کرایه را بپردازی. لازم نیست هر بار از اول دربارهٔ رفتار یکدیگر توافق کنید. همین انتظارهای مشخص، همکاری شما را آسان می‌کنند.

نظم اجتماعی، رفتار دیگران را قابل پیش‌بینی می‌کند؛ یعنی کمک می‌کند بدانی معمولاً چه رفتاری از دیگران انتظار داشته باشی و خودت چگونه رفتار کنی. اگر هیچ انتظاری از رفتار هم نداشتیم، حتی کار ساده‌ای مثل خرید از مغازه دشوار می‌شد.

اما «قابل پیش‌بینی بودن» به معنای «قطعی بودن» نیست. ممکن است راننده‌ای برخلاف انتظار رفتار کند یا فروشنده‌ای نوبت را رعایت نکند. چنین اتفاقی نشان می‌دهد انتظار ما همیشه برآورده نمی‌شود، نه اینکه هیچ نظمی وجود ندارد. وجود نظم کمک می‌کند با وجود این موارد، همچنان بتوانیم با دیگران همکاری کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱

فراتر از قوانین رسمی

فراتر از قوانین رسمی

فرض کن به خانۀ دوستی رفته‌ای. پیش از برداشتن یکی از وسایلش، از او اجازه می‌گیری. آیا برای این رفتار، قانونی رسمی نوشته شده است؟ زندگی اجتماعی فقط با قوانین رسمی، مثل قوانین راهنمایی و رانندگی، سامان نمی‌گیرد؛ قواعد غیررسمی هم در آن نقش دارند.

قواعد غیررسمی، مانند اجازه گرفتن برای استفاده از وسایل دیگران یا رعایت نوبت در گفت‌وگو، معمولاً در معاشرت‌های روزمره آموخته می‌شوند. غیررسمی بودن به معنای بی‌اهمیت بودن نیست؛ رعایت نکردن این قواعد هم می‌تواند باعث دلخوری و اعتراض دیگران شود.

جامعه‌شناسان فقط قواعد را شناسایی نمی‌کنند؛ می‌پرسند این قواعد چگونه پدید می‌آیند، چگونه دوام می‌آورند و چگونه تغییر می‌کنند. مثلاً با رواج پیام‌رسان‌ها، می‌توان بررسی کرد که انتظارِ اجازه گرفتن پیش از افزودن دیگران به گروه‌ها چگونه شکل گرفته و چه چیزی به ماندگاری آن کمک می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

مثال حل‌شده

در کتابخانه، مراجعان برای امانت گرفتن کتاب، آن را نزد کتابدار ثبت می‌کنند. بسیاری هم بدون دیدن تابلوی سکوت، آرام صحبت می‌کنند. یک نفر با صدای بلند تلفنی حرف می‌زند و توجه تو را جلب می‌کند. با آشنایی‌زدایی توضیح بده چه نظم‌هایی ممکن است از چشمت پنهان مانده باشند و این نظم‌ها چه فایده‌ای دارند.

  1. ابتدا توجه را از تنها رفتارِ خلاف انتظار بردار و مانند کسی که نخستین بار کتابخانه را می‌بیند، رفتار همۀ افراد را بررسی کن.

  2. ثبت کتاب نزد کتابدار را تشخیص بده؛ این کار تابع یک قاعدۀ رسمی کتابخانه است.

  3. آرام صحبت کردن بدون تابلو و تذکر را هم ببین؛ در این موقعیت، مراجعان یک قاعدۀ غیررسمی را رعایت می‌کنند.

  4. نتیجه بگیر که این قواعد، انتظار افراد از رفتار یکدیگر را روشن می‌کنند و امکان استفاده از فضای مشترک را فراهم می‌سازند؛ صدای بلند یک نفر به معنای نبودِ همۀ این نظم‌ها نیست.

جواب: در کتابخانه هم نظم رسمی، مانند ثبت امانت، وجود دارد و هم نظم غیررسمی، مانند آرام صحبت کردن بدون تذکر؛ با دیدن این قواعد می‌فهمیم رفتار مراجعان چگونه قابل پیش‌بینی و استفادۀ مشترک از کتابخانه ممکن می‌شود.

نکات مهم

  • با آشنایی‌زدایی، یعنی نگاه کردن به امور آشنا از دید یک غریبه، نظم‌هایی را می‌بینیم که به آن‌ها عادت کرده‌ایم.
  • قواعد اجتماعی جای پدیده‌ها را تعیین می‌کنند و با قابل پیش‌بینی کردن رفتار دیگران، همکاری را ممکن می‌سازند، هرچند تخلف هم رخ می‌دهد.
  • زندگی اجتماعی با قواعد رسمی و غیررسمی سامان می‌یابد و جامعه‌شناسان پیدایش، دوام و تغییر این قواعد را بررسی می‌کنند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۲۳ تا ۲۵ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

نظام اجتماعی

در این درس یاد می‌گیری ساختار اجتماعی را از نظام اجتماعی تشخیص بدهی، پویایی نظام را با مثال توضیح بدهی و هم‌تغییری پدیده‌ها را از پرسش دربارهٔ علت آن‌ها متمایز کنی.

پیش از شروع

اگر ساعت شروع مدرسه تغییر کند، چرا ممکن است برنامهٔ خانواده‌ها و رفت‌وآمد محله هم تغییر کند؟

مدرسه، خانواده و رفت‌وآمد، بخش‌های جدا و بی‌ارتباط زندگی اجتماعی نیستند؛ تغییر در یکی می‌تواند بر دیگری اثر بگذارد. برای فهمیدن این پیوندها، باید هم رابطهٔ میان بخش‌ها را بشناسیم و هم تأثیری را که بر یکدیگر می‌گذارند.

ساختار؛ نقشهٔ پیوندها

ساختار؛ نقشهٔ پیوندها

مدرسه فقط مجموعه‌ای از دانش‌آموزان، معلمان و مدیر نیست؛ چگونگی ارتباط آن‌ها با یکدیگر هم اهمیت دارد. مثلاً معلم مسئول تدریس و ارزشیابی است، دانش‌آموز وظیفهٔ انجام تکالیف را دارد و مدیر برنامهٔ کار مدرسه را هماهنگ می‌کند. این نقش‌ها جدا از هم نیستند؛ حقوق و تکالیف هرکدام، آن‌ها را به دیگران پیوند می‌دهد.

ساختار اجتماعی یعنی چگونگی رابطه و پیوند میان پدیده‌های اجتماعی. پس برای شناخت ساختار مدرسه، فقط نمی‌پرسیم «چه کسانی در آن حضور دارند؟»؛ می‌پرسیم «چه ارتباطی با هم دارند و در برابر یکدیگر چه حقوق و تکالیفی دارند؟»

در سازمان‌های رسمی، این پیوندها روشن‌تر دیده می‌شوند؛ چون مسئولیت‌ها و مسیر ارتباط افراد معمولاً مشخص است. برای نمونه، وقتی دربارهٔ برنامهٔ امتحان پرسشی داری، دانستن مسئولیت هر نقش کمک می‌کند بدانی باید به چه کسی مراجعه کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳

نظام؛ ساختار در حرکت

نظام؛ ساختار در حرکت

نقشهٔ ارتباط نقش‌ها در مدرسه را در نظر بگیر: مدیر، معلم و دانش‌آموز هرکدام جایگاهی دارند. این نقشه، ساختار را نشان می‌دهد؛ اما وقتی تصمیم مدیر بر کار معلم و برنامهٔ دانش‌آموز اثر می‌گذارد و واکنش آن‌ها هم بر تصمیم‌های بعدی مدیر اثر دارد، با نظام اجتماعی روبه‌رو هستیم؛ یعنی ساختار اجتماعی در حالت پویا.

برای تصور این تفاوت، ساختار را مانند خودروی پارک‌شده و نظام را مانند همان خودرو در حال کار در نظر بگیر. پویایی یعنی بخش‌ها بر یکدیگر اثر می‌گذارند و از هم اثر می‌پذیرند، نه فقط اینکه زمان می‌گذرد.

نظام اجتماعی برای تأمین نیازها و ادامهٔ حیاتش، هم در خودش و هم در محیط تغییر ایجاد می‌کند. مثلاً رشد جمعیت، تغییری در خود نظام است؛ اما برداشت از منابع تجدیدناپذیر، محیط آن را تغییر می‌دهد. پس برای شناخت نظام، باید هم ارتباط بخش‌ها و هم اثر فعالیتشان بر خود نظام و محیط را ببینیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴

هم‌تغییری؛ تغییرهای همراه

هم‌تغییری؛ تغییرهای همراه

فرض کن اطلاعات چند سالِ یک شهر نشان دهد هر وقت میزان مهارت شغلی دانش‌آموختگان بیشتر شده، میزان بیکاری آن‌ها کاهش یافته است. اینجا تغییرات دو پدیده با هم همراه‌اند؛ به چنین همراهی‌ای هم‌تغییری می‌گوییم.

دقت کن: «همراه بودن» لزوماً یعنی هر دو بیشتر یا هر دو کمتر شوند؟ نه! ممکن است یکی افزایش و دیگری کاهش پیدا کند؛ مثل همین مثال فرضیِ مهارت و بیکاری.

برخی از این همراهی‌ها را می‌توان با روش‌های کمّی و آماری بررسی کرد؛ یعنی اطلاعات قابل‌اندازه‌گیری گرد آورد و مقایسه کرد. مثلاً می‌توان با پرسشنامه دربارهٔ مهارت و وضعیت اشتغال افراد اطلاعات گرفت و سپس الگوی تغییرات را بررسی کرد.

البته همراهیِ دو تغییر، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که یکی علت دیگری است؛ ممکن است عوامل دیگری هم نقش داشته باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

تبیین؛ پرسیدن از چرایی

تبیین؛ پرسیدن از چرایی

فرض کن متوجه شده‌ای غیبت دانش‌آموزان یک مدرسه بیشتر شده است. گفتنِ «غیبت‌ها افزایش یافته» فقط نشان می‌دهد چه اتفاقی افتاده است. اما اگر بپرسی «چرا غیبت‌ها بیشتر شده؟»، وارد مسیر تبیین شده‌ای.

در تبیین می‌خواهیم علت پیدایش یا از میان رفتن یک پدیده را روشن کنیم. برای این کار، پدیده را جدا از بقیه نمی‌بینیم؛ رابطهٔ آن را با پدیده‌های دیگر بررسی می‌کنیم. مثلاً ممکن است بررسی کنیم آیا اختلال در رفت‌وآمد دانش‌آموزان باعث افزایش غیبت شده است یا نه. این علتِ احتمالی باید بررسی شود، نه اینکه از ابتدا قطعی فرض شود.

پس تفاوت مهم این است: هم‌تغییری از همراه بودن تغییرات خبر می‌دهد؛ تبیین به دنبال علت است. در مثال کتاب، نسبت دادن افزایش بیکاری به رکود اقتصادی، تلاشی برای پاسخ دادن به پرسش «چرا بیکاری بیشتر شده؟» است، نه صرفاً گزارش افزایش آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

مثال حل‌شده

دو گزارش داریم: «در دوره‌ای، رکود اقتصادی و افزایش بیکاری همراه بوده‌اند.» و «رکود اقتصادی باعث افزایش بیکاری شده است.» تفاوت این دو گزارش چیست؟

  1. ابتدا ببین گزارش اول چه می‌گوید: تغییر دو پدیده با هم همراه بوده است.

  2. این گزارش، همراهی تغییرها یا هم‌تغییری را بیان می‌کند و هنوز روشن نکرده است چرا بیکاری افزایش یافته است.

  3. گزارش دوم برای افزایش بیکاری علت معرفی می‌کند؛ پس ادعایی تبیینی است.

  4. برای ارزیابی ادعای دوم باید شواهد گردآوری کرد؛ صرفِ مشاهدهٔ همراهی تغییرها را نباید با اثبات علت یکی گرفت.

جواب: جملهٔ نخست یک هم‌تغییری را گزارش می‌کند، اما جملهٔ دوم ادعایی تبیینی دربارهٔ علت افزایش بیکاری مطرح می‌کند؛ بررسی این ادعا به شواهد نیاز دارد.

نکات مهم

  • ساختار اجتماعی چگونگی پیوند پدیده‌های اجتماعی است و نظام اجتماعی همان ساختار در حالت پویاست.
  • بخش‌های نظام اجتماعی بر یکدیگر اثر می‌گذارند و نظام برای تأمین نیازها و تداوم خود، در خود و محیط تغییر ایجاد می‌کند.
  • هم‌تغییری به همراهی تغییرات پدیده‌ها اشاره دارد، اما تبیین به دنبال روشن‌کردن چرایی پیدایش یا از میان رفتن یک پدیده است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۲۵ تا ۳۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

جامعه‌شناسی تبیینی^۱

در این درس یاد می‌گیری تبیین تجربی چیست، جامعه‌شناسی تبیینی چگونه نظم اجتماعی را مطالعه می‌کند و چرا یکسان دانستن طبیعت و جامعه با محدودیت روبه‌روست.

پیش از شروع

آیا می‌شود جامعه را مثل یک ماشین شناخت و کنترل کرد؟ اگر چنین باشد، انسان‌ها چه فرقی با پیچ‌ومهره‌های ماشین دارند؟

جامعه‌شناسی تبیینی می‌کوشد با شناخت نظم جامعه، امکان پیش‌بینی و کنترل پدیده‌های اجتماعی را فراهم کند؛ شبیه کاری که علوم طبیعی انجام می‌دهند. اما کتاب یادآوری می‌کند که جامعه، برخلاف طبیعت، ساختهٔ کنش‌های انسان‌هاست؛ پس این مقایسه محدودیت‌های مهمی دارد.

از «چه اتفاقی افتاد؟» تا «چرا؟»

از «چه اتفاقی افتاد؟» تا «چرا؟»

فرض کن می‌شنوی بیکاری در یک شهر بیشتر شده است. این خبر می‌گوید چه اتفاقی افتاده؛ اما هنوز نمی‌گوید چرا. وقتی دنبال علت افزایش بیکاری می‌گردیم، وارد تبیین شده‌ایم. تبیین یعنی روشن کنیم یک پدیده چرا به وجود آمده یا چرا از بین رفته است.

مثلاً اگر رکود اقتصادی باعث کاهش فعالیت کارخانه‌ها و افزایش بیکاری شود، با پیوند دادن این پدیده‌ها، افزایش بیکاری را تبیین کرده‌ایم.

اما تبیین تجربی چه ویژگی‌ای دارد؟ در این نوع تبیین، رابطهٔ علت و معلولی باید با حس و تجربه بررسی‌پذیر باشد؛ مثلاً بتوان برای بررسی رابطهٔ رکود و بیکاری، اطلاعات مشاهده‌پذیر و آمار گردآوری کرد.

یک نکتهٔ مهم: همراه بودن تغییرات دو پدیده، سرنخی برای بررسی رابطهٔ آنهاست؛ به‌تنهایی ثابت نمی‌کند یکی علت دیگری است. پس تبیین تجربی فقط کنار هم گذاشتن دو خبر نیست؛ تلاش برای شناخت رابطهٔ علت و معلولیِ قابل بررسی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

شناخت جامعه با الگوی علوم طبیعی

شناخت جامعه با الگوی علوم طبیعی

پزشک با شناخت کارکرد بدن می‌تواند احتمال بعضی بیماری‌ها را پیش‌بینی کند و برای پیشگیری یا درمانشان اقدام کند. جامعه‌شناسی تبیینی می‌خواهد شناخت جامعه نیز چنین کاربردی داشته باشد: نظم اجتماعی را بشناسیم تا بتوانیم پدیده‌های اجتماعی را پیش‌بینی و کنترل کنیم.

این رویکرد، جامعه را مانند طبیعت در نظر می‌گیرد؛ پس روش مطالعهٔ هر دو را هم یکسان می‌داند: مشاهده و تجربه، با نگاه از بیرون. مثلاً برای بررسی غیبت دانش‌آموزان، پژوهشگر می‌تواند اطلاعات مربوط به غیبت‌ها و فاصلهٔ خانه تا مدرسه را گردآوری کند و رابطهٔ آنها را بررسی کند. هدف این است که با شناخت روابط، امکان پیش‌بینی و کاهش غیبت فراهم شود.

موفقیت علوم طبیعی در شناخت و کنترل پدیده‌ها، الگوی این نگاه بود. اگوست کنت نیز در آغاز، نام «فیزیک اجتماعی» را برای جامعه‌شناسی انتخاب کرد.

پس زنجیرهٔ اصلی این رویکرد چنین است: مشاهده و تجربه ← شناخت نظم اجتماعی ← پیش‌بینی، پیشگیری و کنترل.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

شناخت قانون، نه تغییر قانون

شناخت قانون، نه تغییر قانون

آیا وقتی دانشمندان قانون جاذبه را شناختند، جاذبه عوض شد؟ نه؛ شناختن یک قانون طبیعی با تغییر دادن آن فرق دارد. طبیعت پیش از ما وجود داشته و قوانینش به شناخت ما وابسته نیستند. پژوهش به ما کمک می‌کند این قوانین را بهتر بشناسیم و با استفاده از آنها، در پدیده‌های طبیعی تغییر ایجاد کنیم.

مثلاً وقتی آب را در قالب داخل فریزر می‌گذاری، می‌توانی یخ‌هایی با شکل‌های گوناگون بسازی. تو شکل یخ را تغییر داده‌ای، اما قانون‌های حاکم بر یخ‌زدن آب را عوض نکرده‌ای؛ اتفاقاً برای رسیدن به نتیجه، از همان قانون‌ها استفاده کرده‌ای.

نمونهٔ کتاب هم هندوانه‌هایی با شکل‌های هندسی گوناگون است: انسان با فراهم کردن شرایط رشد در قالب، شکل میوه را تغییر می‌دهد، نه قوانین طبیعت را. پس کنترل پدیده‌های طبیعی یعنی استفاده از قوانین، در محدودهٔ امکان‌هایی که همان قوانین فراهم می‌کنند؛ نه کنار گذاشتن یا بازنویسی آنها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

انسان، سازندهٔ جامعه است

انسان، سازندهٔ جامعه است

قانون جاذبه را انسان‌ها نساخته‌اند؛ اما آیا مقررات مدرسه هم مستقل از انسان‌ها به وجود آمده است؟ جامعه، برخلاف طبیعت، با کنش‌های انسان‌ها ساخته می‌شود و ادامه پیدا می‌کند. بنابراین انسان‌ها فقط تابع نظم اجتماعی نیستند؛ در ساختن و تغییر دادن آن هم نقش دارند.

فرض کن در مدرسه‌ای، دانش‌آموزان برای امانت دادن کتاب‌هایشان گروهی تشکیل می‌دهند. با همکاری آنها، مسئولیت‌ها و مقرراتی شکل می‌گیرد. اگر شیوهٔ امانت دادن مشکل داشته باشد، می‌توانند درباره‌اش گفت‌وگو کنند و آن را تغییر دهند. این نظم، حاصل کار خود آنهاست، نه قانونی طبیعی و تغییرناپذیر.

نقد کتاب به یکسان دانستن جامعه و طبیعت همین است: اگر نظم اجتماعی را مانند قوانین طبیعت، بیرونی و مستقل از انسان بدانیم، نقش انسان به سازگار شدن با نظم موجود محدود می‌شود؛ انگار هر فرد فقط پیچ‌ومهرهٔ یک ماشین است. در این صورت، توان انسان‌ها برای دگرگون کردن بنیادین جامعه نادیده می‌ماند. البته انسانی بودن جامعه به معنای آن نیست که هر فرد بتواند به‌تنهایی و فوری هر نظمی را تغییر دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

آیا همهٔ جامعه‌ها یک مسیر دارند؟

آیا همهٔ جامعه‌ها یک مسیر دارند؟

فرض کن کسی بگوید: «همهٔ جامعه‌ها از یک جاده می‌گذرند؛ فقط بعضی جلوترند و بعضی عقب‌تر!» آیا تفاوت جامعه‌ها فقط همین است؟

در رویکرد تبیینی، جامعه پدیده‌ای طبیعی اما پیچیده‌تر در نظر گرفته می‌شود. از این نگاه، تفاوت جامعه‌ها کمّی است؛ یعنی برخی پیچیده‌ترند و توان بیشتری برای رفع نیازهایشان دارند، پس پیشرفته‌تر به شمار می‌آیند. در نتیجه، همهٔ جامعه‌ها در یک مسیر، از سادگی به پیچیدگی حرکت می‌کنند.

نقد کتاب این است که انسان‌ها می‌توانند جامعه‌ها و تاریخ‌های گوناگونی بسازند؛ پس نباید تفاوت آنها را فقط به جلوتر یا عقب‌تر بودن در یک مسیر کاهش داد.

برای نزدیک شدن به موضوع، دو گروه دانش‌آموز را تصور کن که یکی فعالیت‌هایش را بر رقابت و دیگری بر همکاری بنا می‌کند. تفاوتشان لزوماً بیشتر یا کمتر بودن امکانات نیست؛ انتخاب‌هایشان هم متفاوت است. این مثال کمک می‌کند بفهمیم چرا تفاوت جامعه‌ها را نباید صرفاً کمّی دید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

مثال حل‌شده

مدرسه‌ای تعداد ناظران حیاط و موارد بی‌نظمی را در چند هفته ثبت می‌کند تا ببیند آیا افزایش نظارت با کاهش بی‌نظمی همراه است. مدیر نتیجه می‌گیرد: «برای داشتن نظم، فقط باید نظارت را بیشتر کنیم.» این بررسی چه نسبتی با جامعه‌شناسی تبیینی دارد و نتیجۀ مدیر چه محدودیتی دارد؟

  1. موضوع پژوهش را مشخص می‌کنیم: رابطۀ نظارت و بی‌نظمی، رابطه‌ای میان پدیده‌های اجتماعی است.

  2. روش را بررسی می‌کنیم: ثبت و مقایسۀ موارد مشاهده‌شده، استفاده از شواهد تجربی است؛ البته همراهی دو تغییر، به‌تنهایی علت بودن یکی را ثابت نمی‌کند.

  3. هدف را تشخیص می‌دهیم: مدرسه می‌خواهد رفتارها را پیش‌بینی و بی‌نظمی را کنترل کند؛ این هدف با رویکرد تبیینی سازگار است.

  4. نتیجۀ مدیر را نقد می‌کنیم: نظم فقط به کنترل بیرونی محدود نیست؛ نادیده گرفتن رضایت و همکاری دانش‌آموزان می‌تواند نیاز به نظارت و اجبار بیشتر را پیوسته افزایش دهد.

جواب: این پژوهش با بررسی تجربی رابطۀ نظارت و رفتار دانش‌آموزان، به دنبال پیش‌بینی و کنترل است و از این جهت با رویکرد تبیینی سازگار است؛ اما اگر نظم مدرسه را فقط حاصل نظارت و اجبار بداند، نقش میل، رضایت و همکاری دانش‌آموزان را نادیده می‌گیرد.

نکات مهم

  • تبیین تجربی برای پاسخ به چرایی پدیده‌ها، روابط علت و معلولیِ مشاهده‌پذیر با حس و تجربه را بررسی می‌کند.
  • جامعه‌شناسی تبیینی روش مطالعۀ جامعه و طبیعت را یکسان می‌داند و با شناخت نظم اجتماعی به دنبال پیش‌بینی، پیشگیری و کنترل است.
  • قوانین طبیعت با شناخت ما تغییر نمی‌کنند، اما جامعه ساختۀ کنش‌های انسان‌هاست و انسان‌ها می‌توانند نظم‌ها و تاریخ‌های گوناگونی پدید آورند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ جامعه‌شناسی دوازدهم · رایگان