درس ۱ · صفحهٔ ۱۹ تا ۲۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس سوم: نظم اجتماعی
در این درس یاد میگیری نظمهای پنهان زندگی روزمره را تشخیص بدهی و توضیح بدهی قواعد رسمی و غیررسمی چگونه رفتار دیگران را قابل پیشبینی و همکاری را ممکن میکنند.
پیش از شروع
اگر در یک ورزشگاه شلوغ، ترافیک و دعوا و بینظمی ببینی، میتوانی نتیجه بگیری که آنجا هیچ نظمی وجود ندارد؟ پس مسابقه چطور برگزار میشود؟
نه؛ در همان ورزشگاه، حاضر شدن بازیکنان، زمان شروع مسابقه و رعایت قواعد بازی نشانههای نظماند. بینظمیها بیشتر توجه ما را جلب میکنند، چون به بسیاری از نظمهای زندگی عادت کردهایم.
نظمهای پنهان را ببین
نظمهای پنهان را ببین
تصور کن وارد ورزشگاهی شدهای که جلوی درِ آن ازدحام است و چند نفر هم با یکدیگر بحث میکنند. احتمالاً همین صحنهها توجهت را جلب میکنند؛ اما آیا رسیدن بازیکنان به زمین و شروع مسابقه در زمان تعیینشده هم به همان اندازه به چشمت میآید؟
ما معمولاً بینظمی را زودتر میبینیم، چون به نظم عادت کردهایم. مثلاً وقتی بیشتر همکلاسیها بهموقع به کلاس میآیند، تعجب نمیکنیم؛ ولی ورود یک دانشآموز پس از شروع درس، توجهمان را جلب میکند.
جامعهشناسان برای دیدن این نظمهای پنهان از آشناییزدایی کمک میگیرند: به موقعیت آشنا طوری نگاه میکنند که انگار نخستین بار است آن را میبینند. تو هم میتوانی فردا ورود دانشآموزان به کلاس را از نگاه یک تازهوارد ببینی: چگونه هرکس جایی مینشیند و با آمدن معلم، فعالیت کلاس آغاز میشود؟ هدف این نگاه، نادیده گرفتن بینظمی نیست؛ دیدن نظم در کنار آن است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰
قواعد، پایهٔ نظم
قواعد، پایهٔ نظم
فرض کن وارد نانوایی شدهای. چند نفر منتظرند و کسی که تازه رسیده، پشت سر بقیه میایستد. چرا هرکس مستقیم سراغ گرفتن نان نمیرود؟ چون افراد قاعدهٔ رعایت نوبت را پذیرفتهاند؛ همین قاعده مشخص میکند چه کسی زودتر و چه کسی دیرتر نان بگیرد.
نظم یعنی هر پدیده در جای خودش قرار بگیرد؛ قواعد مشخص میکنند این جای درست کجاست. منظور از «جای خود» فقط مکان فیزیکی نیست؛ نوبت انجام کار هم میتواند بخشی از آن باشد. در نانوایی، قاعدهٔ نوبت تعیین میکند چه زمانی نوبت هر فرد است.
نظم اجتماعی هم بر پایهٔ قواعدی شکل میگیرد که انسانها برای زندگی با یکدیگر پذیرفتهاند. پس برای شناختن نظم، فقط به مرتب بودن ظاهر یک جمع نگاه نکن؛ بپرس: «چه قاعدهای کارها و جای افراد را مشخص میکند؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱
پیشبینی و همکاری
پیشبینی و همکاری
وقتی سوار تاکسی میشوی، از راننده انتظار داری تو را به مقصد برساند؛ راننده هم انتظار دارد کرایه را بپردازی. لازم نیست هر بار از اول دربارهٔ رفتار یکدیگر توافق کنید. همین انتظارهای مشخص، همکاری شما را آسان میکنند.
نظم اجتماعی، رفتار دیگران را قابل پیشبینی میکند؛ یعنی کمک میکند بدانی معمولاً چه رفتاری از دیگران انتظار داشته باشی و خودت چگونه رفتار کنی. اگر هیچ انتظاری از رفتار هم نداشتیم، حتی کار سادهای مثل خرید از مغازه دشوار میشد.
اما «قابل پیشبینی بودن» به معنای «قطعی بودن» نیست. ممکن است رانندهای برخلاف انتظار رفتار کند یا فروشندهای نوبت را رعایت نکند. چنین اتفاقی نشان میدهد انتظار ما همیشه برآورده نمیشود، نه اینکه هیچ نظمی وجود ندارد. وجود نظم کمک میکند با وجود این موارد، همچنان بتوانیم با دیگران همکاری کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱
فراتر از قوانین رسمی
فراتر از قوانین رسمی
فرض کن به خانۀ دوستی رفتهای. پیش از برداشتن یکی از وسایلش، از او اجازه میگیری. آیا برای این رفتار، قانونی رسمی نوشته شده است؟ زندگی اجتماعی فقط با قوانین رسمی، مثل قوانین راهنمایی و رانندگی، سامان نمیگیرد؛ قواعد غیررسمی هم در آن نقش دارند.
قواعد غیررسمی، مانند اجازه گرفتن برای استفاده از وسایل دیگران یا رعایت نوبت در گفتوگو، معمولاً در معاشرتهای روزمره آموخته میشوند. غیررسمی بودن به معنای بیاهمیت بودن نیست؛ رعایت نکردن این قواعد هم میتواند باعث دلخوری و اعتراض دیگران شود.
جامعهشناسان فقط قواعد را شناسایی نمیکنند؛ میپرسند این قواعد چگونه پدید میآیند، چگونه دوام میآورند و چگونه تغییر میکنند. مثلاً با رواج پیامرسانها، میتوان بررسی کرد که انتظارِ اجازه گرفتن پیش از افزودن دیگران به گروهها چگونه شکل گرفته و چه چیزی به ماندگاری آن کمک میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲
مثال حلشده
در کتابخانه، مراجعان برای امانت گرفتن کتاب، آن را نزد کتابدار ثبت میکنند. بسیاری هم بدون دیدن تابلوی سکوت، آرام صحبت میکنند. یک نفر با صدای بلند تلفنی حرف میزند و توجه تو را جلب میکند. با آشناییزدایی توضیح بده چه نظمهایی ممکن است از چشمت پنهان مانده باشند و این نظمها چه فایدهای دارند.
ابتدا توجه را از تنها رفتارِ خلاف انتظار بردار و مانند کسی که نخستین بار کتابخانه را میبیند، رفتار همۀ افراد را بررسی کن.
ثبت کتاب نزد کتابدار را تشخیص بده؛ این کار تابع یک قاعدۀ رسمی کتابخانه است.
آرام صحبت کردن بدون تابلو و تذکر را هم ببین؛ در این موقعیت، مراجعان یک قاعدۀ غیررسمی را رعایت میکنند.
نتیجه بگیر که این قواعد، انتظار افراد از رفتار یکدیگر را روشن میکنند و امکان استفاده از فضای مشترک را فراهم میسازند؛ صدای بلند یک نفر به معنای نبودِ همۀ این نظمها نیست.
نکات مهم
- با آشناییزدایی، یعنی نگاه کردن به امور آشنا از دید یک غریبه، نظمهایی را میبینیم که به آنها عادت کردهایم.
- قواعد اجتماعی جای پدیدهها را تعیین میکنند و با قابل پیشبینی کردن رفتار دیگران، همکاری را ممکن میسازند، هرچند تخلف هم رخ میدهد.
- زندگی اجتماعی با قواعد رسمی و غیررسمی سامان مییابد و جامعهشناسان پیدایش، دوام و تغییر این قواعد را بررسی میکنند.