درس ۱ · صفحهٔ ۱۰ تا ۱۱ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس دوم: علوم اجتماعی
در این درس یاد میگیری علوم اجتماعی چه چیزی را مطالعه میکند، چه نسبتی با علوم انسانی دارد و چگونه آن را از علوم طبیعی تشخیص بدهی.
پیش از شروع
چرا همان دانشآموزان در همان اتاق، وقتی کلاس درس به جشن تبدیل میشود، طور دیگری رفتار میکنند؛ مگر آدمها و وسایل عوض شدهاند؟
فقط آدمها و وسایل نیستند که موقعیت را میسازند؛ انتظارات و قواعد جمع هم بر رفتار ما اثر میگذارند. ما هم با کنشهایمان این جمعها را شکل میدهیم و تغییر میدهیم؛ علوم اجتماعی همین رابطۀ دوطرفه را به روش علمی بررسی میکند.
ما و اجتماع؛ تأثیر دوطرفه
ما و اجتماع؛ تأثیر دوطرفه
همان اتاق و همان آدمها را تصور کن: یک روز کلاس درس است و روز دیگر جشن. رفتارها فرق میکند، چون جمع ما فقط مجموعهای از آدمها و وسایل نیست؛ موقعیت اجتماعی هم بر رفتارمان اثر میگذارد. در کلاس معمولاً برای صحبتکردن نوبت میگیریم، اما در جشن ممکن است دستهجمعی آواز بخوانیم.
این تأثیر یکطرفه نیست. ما هم با کارهایمان اجتماع را میسازیم، ادامه میدهیم یا تغییر میدهیم. مثلاً روال نوبتگرفتن در کلاس، رفتار دانشآموزان را هدایت میکند؛ از طرف دیگر، رعایت همین روال از سوی دانشآموزان به ماندگاری آن کمک میکند.
علوم اجتماعی این رابطۀ دوطرفه را به روش علمی مطالعه میکند: اجتماعات انسانی چگونه بر کنشها و شیوۀ زندگی ما اثر میگذارند و ما چگونه بر آنها اثر میگذاریم؟ پس فقط نمیپرسد «کلاس با ما چه میکند؟»؛ میپرسد «ما با کلاس چه میکنیم؟» هم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰
علوم انسانی چه چیزی را میشناسد؟
علوم انسانی چه چیزی را میشناسد؟
تصور کن دوستت در کلاس دستش را بالا میبرد. آیا فقط با دیدن حرکت دست او میتوانی بفهمی چه کرده است؟ شاید میخواهد سؤال بپرسد، شاید برای پاسخدادن داوطلب شده یا میخواهد از معلم اجازه بگیرد. حرکت ظاهری یکسان است، اما هدف و معنای آن میتواند متفاوت باشد.
به کاری که انسان با آگاهی و اراده انجام میدهد، «کنش» میگوییم. برای شناخت کنش، دیدن حرکت بدن کافی نیست؛ باید بفهمیم فرد چه منظوری دارد و میخواهد به چه هدفی برسد.
علوم انسانی، کنشهای انسان و آثار و پیامدهای آنها را مطالعه میکند. مثلاً درسخواندن برای یادگیری، یک کنش است و افزایش آگاهی میتواند از پیامدهای آن باشد. اما هر اتفاقی که در بدن انسان رخ میدهد کنش نیست؛ تپش غیرارادی قلب را با آگاهی و اراده انجام نمیدهیم، پس موضوع مطالعۀ علوم انسانی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱
چرا پزشکی علوم انسانی نیست؟
چرا پزشکی علوم انسانی نیست؟
پزشکی دربارۀ انسان است؛ پس چرا آن را جزو علوم انسانی نمیدانیم؟ چون برای دستهبندی یک علم، فقط نمیپرسیم «دربارۀ چه موجودی است؟»؛ باید ببینیم چه نوع پدیدهای را بررسی میکند.
علوم طبیعی، پدیدههایی را مطالعه میکند که وجود و سازوکارشان وابسته به اراده، هدف و معنای مورد نظر انسان نیست. مثلاً گردش زمین با تصمیم ما انجام نمیشود. در بدن ما هم فعالیتهای غیرارادی، مانند کار کلیهها، با انتخاب و هدفگذاری ما رخ نمیدهند. پزشکی که بدن، سلامت و بیماری را بررسی میکند، در گروه علوم طبیعی قرار میگیرد.
فرض کن برای تب به پزشک مراجعه میکنی. تصمیم تو برای مراجعه یک کنش هدفدار است؛ اما بالا رفتن دمای بدنت کنش تو نیست. پزشک برای بررسی تب، سراغ فرایندهای بدن میرود، نه معنایی که تو از تب در ذهن داری. پس هر علمی که موضوعش به انسان مربوط باشد، لزوماً علوم انسانی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱
علوم اجتماعی در دل علوم انسانی
علوم اجتماعی در دل علوم انسانی
آیا «علوم انسانی» و «علوم اجتماعی» دو نام برای یک چیزند؟ در نگاه این کتاب، نه. علوم انسانی کنشهای انسان و پیامدهای آنها را بررسی میکند؛ علوم اجتماعی بر کنشهای اجتماعی و پیامدهای آنها تمرکز دارد. پس موضوع علوم انسانی گستردهتر است و علوم اجتماعی بخشی از آن به شمار میآید.
برای تصور این رابطه، دایرهای بزرگ با نام «علوم انسانی» در نظر بگیر و درون آن دایرهای کوچکتر با نام «علوم اجتماعی» بکش. دایرۀ کوچک بیرون از دایرۀ بزرگ نیست، اما تمام آن را هم پُر نمیکند.
مثلاً بررسی همکاری دانشآموزان برای برگزاری یک جشن، به کنشهای اجتماعی و پیامدهایشان مربوط است؛ بنابراین در قلمرو علوم اجتماعی و در عین حال علوم انسانی قرار میگیرد. کتاب، جامعهشناسی را نمونهای از علوم اجتماعی و روانشناسی را نمونهای از علوم انسانی معرفی میکند.
نکتۀ اصلی این است: نباید همۀ کنشهای انسان را به کنشهای اجتماعی او محدود کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱
مثال حلشده
در مدرسه دو پژوهش انجام میشود: یکی بررسی میکند قانون نوبتگیری در بوفه چگونه بر رفتار دانشآموزان اثر گذاشته است؛ دیگری فرایند غیرارادی گوارش غذا را بررسی میکند. هر پژوهش به کدام حوزۀ علمی مربوط است؟ چرا؟
ابتدا موضوع هر پژوهش را مشخص میکنیم؛ محل انجام پژوهش بهتنهایی تعیینکنندۀ حوزۀ علمی آن نیست.
پژوهش نخست، رابطۀ یک قاعدۀ اجتماعی با رفتار دانشآموزان در ارتباط با یکدیگر را بررسی میکند؛ پس در حوزۀ علوم اجتماعی است.
چون علوم اجتماعی بخشی از علوم انسانی است، پژوهش نخست در قلمرو کلی علوم انسانی هم قرار میگیرد.
پژوهش دوم دربارۀ فرایندی غیرارادی در بدن است، نه کنشی دارای هدف و معنای مورد نظر انسان؛ پس در حوزۀ علوم طبیعی قرار میگیرد.
نکات مهم
- علوم اجتماعی رابطۀ دوطرفۀ اجتماعات انسانی و کنشها و شیوۀ زندگی انسانها را به روش علمی بررسی میکند.
- علوم انسانی کنشهای آگاهانه و ارادی و پیامدهای آنها را بررسی میکند؛ پس هر علمی که دربارۀ انسان باشد، لزوماً علوم انسانی نیست.
- در نگاه کتاب، علوم اجتماعی با مطالعۀ کنشهای اجتماعی و پیامدهای آنها، بخشی از علوم انسانی است.