۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ جامعه‌شناسی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«علوم اجتماعی»: ۴ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • جامعه‌شناسی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۰ تا ۱۸

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۰ تا ۱۱ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس دوم: علوم اجتماعی

در این درس یاد می‌گیری علوم اجتماعی چه چیزی را مطالعه می‌کند، چه نسبتی با علوم انسانی دارد و چگونه آن را از علوم طبیعی تشخیص بدهی.

پیش از شروع

چرا همان دانش‌آموزان در همان اتاق، وقتی کلاس درس به جشن تبدیل می‌شود، طور دیگری رفتار می‌کنند؛ مگر آدم‌ها و وسایل عوض شده‌اند؟

فقط آدم‌ها و وسایل نیستند که موقعیت را می‌سازند؛ انتظارات و قواعد جمع هم بر رفتار ما اثر می‌گذارند. ما هم با کنش‌هایمان این جمع‌ها را شکل می‌دهیم و تغییر می‌دهیم؛ علوم اجتماعی همین رابطۀ دوطرفه را به روش علمی بررسی می‌کند.

ما و اجتماع؛ تأثیر دوطرفه

ما و اجتماع؛ تأثیر دوطرفه

همان اتاق و همان آدم‌ها را تصور کن: یک روز کلاس درس است و روز دیگر جشن. رفتارها فرق می‌کند، چون جمع ما فقط مجموعه‌ای از آدم‌ها و وسایل نیست؛ موقعیت اجتماعی هم بر رفتارمان اثر می‌گذارد. در کلاس معمولاً برای صحبت‌کردن نوبت می‌گیریم، اما در جشن ممکن است دسته‌جمعی آواز بخوانیم.

این تأثیر یک‌طرفه نیست. ما هم با کارهایمان اجتماع را می‌سازیم، ادامه می‌دهیم یا تغییر می‌دهیم. مثلاً روال نوبت‌گرفتن در کلاس، رفتار دانش‌آموزان را هدایت می‌کند؛ از طرف دیگر، رعایت همین روال از سوی دانش‌آموزان به ماندگاری آن کمک می‌کند.

علوم اجتماعی این رابطۀ دوطرفه را به روش علمی مطالعه می‌کند: اجتماعات انسانی چگونه بر کنش‌ها و شیوۀ زندگی ما اثر می‌گذارند و ما چگونه بر آنها اثر می‌گذاریم؟ پس فقط نمی‌پرسد «کلاس با ما چه می‌کند؟»؛ می‌پرسد «ما با کلاس چه می‌کنیم؟» هم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

علوم انسانی چه چیزی را می‌شناسد؟

علوم انسانی چه چیزی را می‌شناسد؟

تصور کن دوستت در کلاس دستش را بالا می‌برد. آیا فقط با دیدن حرکت دست او می‌توانی بفهمی چه کرده است؟ شاید می‌خواهد سؤال بپرسد، شاید برای پاسخ‌دادن داوطلب شده یا می‌خواهد از معلم اجازه بگیرد. حرکت ظاهری یکسان است، اما هدف و معنای آن می‌تواند متفاوت باشد.

به کاری که انسان با آگاهی و اراده انجام می‌دهد، «کنش» می‌گوییم. برای شناخت کنش، دیدن حرکت بدن کافی نیست؛ باید بفهمیم فرد چه منظوری دارد و می‌خواهد به چه هدفی برسد.

علوم انسانی، کنش‌های انسان و آثار و پیامدهای آنها را مطالعه می‌کند. مثلاً درس‌خواندن برای یادگیری، یک کنش است و افزایش آگاهی می‌تواند از پیامدهای آن باشد. اما هر اتفاقی که در بدن انسان رخ می‌دهد کنش نیست؛ تپش غیرارادی قلب را با آگاهی و اراده انجام نمی‌دهیم، پس موضوع مطالعۀ علوم انسانی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

چرا پزشکی علوم انسانی نیست؟

چرا پزشکی علوم انسانی نیست؟

پزشکی دربارۀ انسان است؛ پس چرا آن را جزو علوم انسانی نمی‌دانیم؟ چون برای دسته‌بندی یک علم، فقط نمی‌پرسیم «دربارۀ چه موجودی است؟»؛ باید ببینیم چه نوع پدیده‌ای را بررسی می‌کند.

علوم طبیعی، پدیده‌هایی را مطالعه می‌کند که وجود و سازوکارشان وابسته به اراده، هدف و معنای مورد نظر انسان نیست. مثلاً گردش زمین با تصمیم ما انجام نمی‌شود. در بدن ما هم فعالیت‌های غیرارادی، مانند کار کلیه‌ها، با انتخاب و هدف‌گذاری ما رخ نمی‌دهند. پزشکی که بدن، سلامت و بیماری را بررسی می‌کند، در گروه علوم طبیعی قرار می‌گیرد.

فرض کن برای تب به پزشک مراجعه می‌کنی. تصمیم تو برای مراجعه یک کنش هدف‌دار است؛ اما بالا رفتن دمای بدنت کنش تو نیست. پزشک برای بررسی تب، سراغ فرایندهای بدن می‌رود، نه معنایی که تو از تب در ذهن داری. پس هر علمی که موضوعش به انسان مربوط باشد، لزوماً علوم انسانی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

علوم اجتماعی در دل علوم انسانی

علوم اجتماعی در دل علوم انسانی

آیا «علوم انسانی» و «علوم اجتماعی» دو نام برای یک چیزند؟ در نگاه این کتاب، نه. علوم انسانی کنش‌های انسان و پیامدهای آنها را بررسی می‌کند؛ علوم اجتماعی بر کنش‌های اجتماعی و پیامدهای آنها تمرکز دارد. پس موضوع علوم انسانی گسترده‌تر است و علوم اجتماعی بخشی از آن به شمار می‌آید.

برای تصور این رابطه، دایره‌ای بزرگ با نام «علوم انسانی» در نظر بگیر و درون آن دایره‌ای کوچک‌تر با نام «علوم اجتماعی» بکش. دایرۀ کوچک بیرون از دایرۀ بزرگ نیست، اما تمام آن را هم پُر نمی‌کند.

مثلاً بررسی همکاری دانش‌آموزان برای برگزاری یک جشن، به کنش‌های اجتماعی و پیامدهایشان مربوط است؛ بنابراین در قلمرو علوم اجتماعی و در عین حال علوم انسانی قرار می‌گیرد. کتاب، جامعه‌شناسی را نمونه‌ای از علوم اجتماعی و روان‌شناسی را نمونه‌ای از علوم انسانی معرفی می‌کند.

نکتۀ اصلی این است: نباید همۀ کنش‌های انسان را به کنش‌های اجتماعی او محدود کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

مثال حل‌شده

در مدرسه دو پژوهش انجام می‌شود: یکی بررسی می‌کند قانون نوبت‌گیری در بوفه چگونه بر رفتار دانش‌آموزان اثر گذاشته است؛ دیگری فرایند غیرارادی گوارش غذا را بررسی می‌کند. هر پژوهش به کدام حوزۀ علمی مربوط است؟ چرا؟

  1. ابتدا موضوع هر پژوهش را مشخص می‌کنیم؛ محل انجام پژوهش به‌تنهایی تعیین‌کنندۀ حوزۀ علمی آن نیست.

  2. پژوهش نخست، رابطۀ یک قاعدۀ اجتماعی با رفتار دانش‌آموزان در ارتباط با یکدیگر را بررسی می‌کند؛ پس در حوزۀ علوم اجتماعی است.

  3. چون علوم اجتماعی بخشی از علوم انسانی است، پژوهش نخست در قلمرو کلی علوم انسانی هم قرار می‌گیرد.

  4. پژوهش دوم دربارۀ فرایندی غیرارادی در بدن است، نه کنشی دارای هدف و معنای مورد نظر انسان؛ پس در حوزۀ علوم طبیعی قرار می‌گیرد.

جواب: بررسی پیامدهای قانون نوبت‌گیری، موضوع علوم اجتماعی و در قلمرو علوم انسانی است؛ بررسی گوارش غیرارادی، موضوع علوم طبیعی است. ملاک، موضوع پژوهش است، نه اینکه هر دو پژوهش در مدرسه انجام می‌شوند.

نکات مهم

  • علوم اجتماعی رابطۀ دوطرفۀ اجتماعات انسانی و کنش‌ها و شیوۀ زندگی انسان‌ها را به روش علمی بررسی می‌کند.
  • علوم انسانی کنش‌های آگاهانه و ارادی و پیامدهای آنها را بررسی می‌کند؛ پس هر علمی که دربارۀ انسان باشد، لزوماً علوم انسانی نیست.
  • در نگاه کتاب، علوم اجتماعی با مطالعۀ کنش‌های اجتماعی و پیامدهای آنها، بخشی از علوم انسانی است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۱ تا ۱۲ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

علوم انسانی و علوم اجتماعی

در این درس یاد می‌گیری علوم انسانی، علوم اجتماعی و علوم طبیعی را بر اساس موضوعشان از هم تشخیص بدهی، جایگاه مستقل فلسفه را توضیح بدهی و برای فکر کردن به فواید علوم اجتماعی از مقایسه کمک بگیری.

پیش از شروع

پزشک و جامعه‌شناس هر دو دربارهٔ انسان مطالعه می‌کنند؛ پس چرا پزشکی جزو علوم انسانی نیست، اما جامعه‌شناسی هست؟

فقط این مهم نیست که یک علم دربارهٔ انسان حرف می‌زند؛ مهم این است که چه چیزی را دربارهٔ او بررسی می‌کند. پزشکی بدن و سلامت و بیماری آن را مطالعه می‌کند، اما جامعه‌شناسی به کنش‌های اجتماعی انسان‌ها و پیامدهایشان می‌پردازد.

موضوع علوم انسانی

موضوع علوم انسانی

فرض کن دوستت در کلاس دستش را بالا می‌برد. آیا با دیدن حرکت دست، می‌فهمیم چه کاری انجام می‌دهد؟ شاید می‌خواهد سؤال بپرسد، شاید هم برای پاسخ دادن اجازه می‌گیرد. برای شناخت کار او، باید هدف و معنای آن را هم بفهمیم.

علوم انسانی، کنش‌های انسان و آثار و پیامدهای آنها را مطالعه می‌کنند. کنش کاری است که با آگاهی و اراده انجام می‌دهیم و هدف و معنایی دارد؛ مثل تصمیم گرفتن برای کمک به یک هم‌کلاسی. بررسی این تصمیم و پیامدهایش، مانند دلگرم شدن هم‌کلاسی، می‌تواند موضوع علوم انسانی باشد.

اما هر اتفاقی که در وجود انسان رخ می‌دهد، کنش نیست. مثلاً تپش قلب فعالیتی غیرارادی است؛ بنابراین صرفِ انسانی بودن یک فعالیت، آن را موضوع علوم انسانی نمی‌کند. برای تشخیص کنش، بپرس: «آیا این کار با آگاهی و اراده انجام شده و هدف و معنایی دارد؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

مرز علوم طبیعی و انسانی

مرز علوم طبیعی و انسانی

آیا هر علمی که دربارهٔ انسان باشد، جزو علوم انسانی است؟ موضوعِ مطالعه تعیین‌کننده است، نه فقط ارتباط داشتن با انسان. علوم طبیعی پدیده‌هایی را بررسی می‌کنند که وجودشان وابسته به تصمیم و هدف انسان نیست؛ مثلاً ستاره‌ها برای به‌وجودآمدن منتظر تصمیم ما نمی‌مانند!

پزشکی هم با اینکه دربارهٔ بدن انسان، سلامت و بیماری او مطالعه می‌کند، جزو علوم طبیعی است. برای مثال، کارکرد غیرارادی قلب یک کنشِ هدف‌دار و آگاهانه نیست؛ پس مطالعهٔ آن در قلمرو علوم انسانی قرار نمی‌گیرد.

برای تشخیص این مرز، به تفاوت «تپش قلب» و «تصمیم برای کمک به یک دوست» فکر کن: اولی فعالیت بدن است؛ اما دومی با آگاهی، اراده و هدف انجام می‌شود. البته انسان می‌تواند بر پدیده‌های طبیعی اثر بگذارد؛ منظور از استقلال آنها این نیست که هیچ تأثیری از انسان نمی‌پذیرند، بلکه وجودشان وابسته به قصد و معنای موردنظر انسان نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

جای علوم اجتماعی

جای علوم اجتماعی

آیا «علوم انسانی» و «علوم اجتماعی» دو نام برای یک دسته از دانش‌ها هستند؟ در نگاه این کتاب، نه. علوم انسانی همهٔ کنش‌های انسان و پیامدهای آنها را بررسی می‌کنند؛ اما علوم اجتماعی بر کنش‌های اجتماعی و پیامدهای آنها تمرکز دارند. کنش اجتماعی با توجه به دیگران انجام می‌شود؛ مثلاً وقتی برای هماهنگی یک کار گروهی به هم‌کلاسی‌ات پیام می‌دهی، کنشت اجتماعی است.

برای فهم رابطهٔ این دو دسته، یک دایرهٔ بزرگ را تصور کن که دایره‌ای کوچک‌تر درون آن قرار دارد. دایرهٔ بزرگ، علوم انسانی و دایرهٔ درون آن، علوم اجتماعی است. پس هر علم اجتماعی، انسانی هم هست؛ ولی نمی‌توان هر علم انسانی را اجتماعی دانست.

جامعه‌شناسی نمونه‌ای از علوم اجتماعی است و در نتیجه جزو علوم انسانی هم محسوب می‌شود. کتاب روان‌شناسی را نمونه‌ای از علوم انسانی معرفی می‌کند. نکته این است که موضوع علوم انسانی گسترده‌تر است؛ همهٔ کنش‌های انسان را نباید به کنش‌های اجتماعی محدود کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

فلسفه کجا قرار می‌گیرد؟

فلسفه کجا قرار می‌گیرد؟

آیا هر دانشی را باید در یکی از دو دستهٔ علوم طبیعی یا علوم انسانی جا بدهیم؟ فلسفه نشان می‌دهد که پاسخ منفی است.

تفاوت در موضوع مطالعه است. زیست‌شناسی موجودات زنده را بررسی می‌کند و اقتصاد به کنش‌هایی مانند تولید و مصرف می‌پردازد؛ اما فلسفه دربارهٔ اصل وجود و قوانین کلی موجودات پرسش می‌کند، نه فقط یک گروه خاص از آنها.

برای نمونه، وقتی می‌پرسی «چرا این گیاه پژمرده شد؟»، به دنبال علت یک پدیدهٔ مشخص هستی. اما قانون علّیت که فلسفه بررسی می‌کند، کلی‌تر است: هر پدیده‌ای، چه طبیعی و چه انسانی و اجتماعی، علتی دارد و خودبه‌خود رخ نمی‌دهد.

پس فلسفه فقط دربارهٔ طبیعت یا فقط دربارهٔ کنش‌های انسان نیست. به همین دلیل، دانشی مستقل است؛ البته مستقل بودن به معنای بی‌ارتباط بودن با علوم دیگر نیست؛ قانون کلی آن می‌تواند پدیده‌های مورد مطالعهٔ علوم مختلف را دربر بگیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

پرسشی دربارهٔ فایده‌ها

پرسشی دربارهٔ فایده‌ها

فایدهٔ علوم طبیعی را اغلب در زندگی روزمره می‌بینیم؛ مثلاً شناخت بدن به درمان بیماری‌ها کمک می‌کند. اما آیا سودمند بودن یک دانش حتماً باید به ساختن یک وسیله یا درمان یک بیماری منجر شود؟

برای فکر کردن به فایدهٔ علوم اجتماعی، از مقایسه کمک بگیر. علوم طبیعی با شناخت پدیده‌های طبیعی به ما کمک می‌کنند؛ حالا بپرس شناخت کنش‌های اجتماعی و پیامدهایشان چه کمکی می‌تواند بکند؟

مثلاً در مدرسه‌ای، دانش‌آموزان در کارهای گروهی کمتر همکاری می‌کنند. بررسی اینکه آنها چه برداشتی از همکاری دارند و رفتارشان چه پیامدهایی دارد، می‌تواند به فهم مسئله و تصمیم‌گیری بهتر کمک کند.

پس در این مقایسه، قرار نیست انتظار داشته باشیم هر دو دستهٔ علوم محصول یکسانی داشته باشند؛ می‌خواهیم ببینیم شناخت موضوع هر علم چه کمکی به زندگی ما می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

مثال حل‌شده

سه پژوهش را بر اساس موضوعشان دسته‌بندی کن و دلیل بیاور: بررسی یک واکنش شیمیایی؛ بررسی همکاری دانش‌آموزان برای برگزاری جشن مدرسه؛ بررسی قانون علّیت به‌عنوان قانونی کلی دربارهٔ موجودات.

  1. ابتدا موضوع هر پژوهش را پیدا می‌کنیم؛ ملاک دسته‌بندی، موضوع مطالعه است، نه صرفاً نام پژوهش یا کاربرد آن.

  2. واکنش شیمیایی پدیده‌ای طبیعی است؛ پس بررسی آن در علوم طبیعی قرار می‌گیرد، حتی اگر پژوهشگر شرایط آزمایش را فراهم کرده باشد.

  3. همکاری برای برگزاری جشن، کنشی آگاهانه و ارادی است که با توجه به دیگران انجام می‌شود؛ پس مطالعهٔ آن در علوم اجتماعی قرار می‌گیرد و بخشی از علوم انسانی نیز هست.

  4. قانون علّیت فقط دربارهٔ کنش انسان یا پدیده‌های طبیعی نیست و همهٔ پدیده‌ها را در بر می‌گیرد؛ بررسی آن در این سطح کلی به فلسفه مربوط است.

جواب: مطالعهٔ واکنش شیمیایی در علوم طبیعی، مطالعهٔ همکاری دانش‌آموزان در علوم اجتماعی و در نتیجه در علوم انسانی، و بررسی قانون علّیت در فلسفه قرار می‌گیرد.

نکات مهم

  • علوم انسانی کنش‌های آگاهانه و ارادی انسان و پیامدهای آنها را بررسی می‌کنند، اما علوم طبیعی به پدیده‌های مستقل از تصمیم و هدف انسان می‌پردازند.
  • علوم اجتماعی با مطالعهٔ کنش‌های اجتماعی و پیامدهایشان بخشی از علوم انسانی‌اند، ولی فلسفه با موضوع اصل وجود و قوانین کلی موجودات، دانشی مستقل است.
  • مقایسهٔ علوم طبیعی و علوم اجتماعی به ما کمک می‌کند دربارهٔ فایده‌های علوم اجتماعی فکر کنیم، بدون اینکه سودمندی علم را فقط به ساخت ابزار محدود کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۲ تا ۱۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

فواید علوم اجتماعی

در این درس یاد می‌گیری علوم اجتماعی چگونه به پیش‌بینی، فهم متقابل، نقد و اصلاح زندگی اجتماعی و استفادۀ درست از فناوری کمک می‌کنند و چرا شاخه‌های گوناگونی دارند.

پیش از شروع

دینامیت هم می‌تواند به استخراج سنگ کمک کند و هم جان انسان‌ها را بگیرد؛ آیا شناخت روش ساخت آن برای تصمیم‌گیری دربارۀ کاربردش کافی است؟

نه؛ دانستن اینکه یک ابزار چگونه کار می‌کند، به‌تنهایی نشان نمی‌دهد چگونه باید از آن استفاده کنیم. علوم اجتماعی کمک می‌کنند پیامدهای انسانی و اجتماعی فناوری را بشناسیم و دربارۀ کاربرد درست آن داوری کنیم.

پیش‌بینی رفتار انسان‌ها

پیش‌بینی رفتار انسان‌ها

اگر مدرسه اعلام کند ساعت شروع کلاس‌ها تغییر می‌کند، آیا می‌توان از قبل فهمید رفت‌وآمد دانش‌آموزان چه تغییری خواهد کرد؟ علوم اجتماعی به پیش‌بینی پدیده‌های اجتماعی و پیامدهایشان کمک می‌کنند؛ همان‌طور که علوم طبیعی با شناخت قوانین طبیعت، امکان پیش‌بینی برخی رویدادهای طبیعی را فراهم می‌کنند.

اما یک تفاوت مهم وجود دارد: انسان‌ها آگاهانه و با ارادۀ خود عمل می‌کنند. آن‌ها می‌توانند شرایط را بسنجند و تصمیمشان را تغییر دهند. مثلاً اگر دانش‌آموزان بدانند مسیر همیشگی مدرسه شلوغ خواهد شد، ممکن است زودتر حرکت کنند یا مسیر دیگری را انتخاب کنند. همین تصمیم‌ها بر میزان شلوغی مسیر اثر می‌گذارد.

پس پیش‌بینی اجتماعی ناممکن نیست؛ پیچیده‌تر است. برای پیش‌بینی رفتار انسان‌ها، فقط شناخت شرایط بیرونی کافی نیست؛ باید آگاهی و انتخاب‌های احتمالی آن‌ها را هم در نظر گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

شناخت قواعد زندگی جمعی

شناخت قواعد زندگی جمعی

فرض کن به یک گروه مطالعاتی پیوسته‌ای. فقط عضو شدن کافی نیست؛ لازم است بدانی اعضا چگونه کارها را تقسیم می‌کنند، چه زمانی از هم کمک می‌گیرند و با کسی که وظیفه‌اش را انجام نمی‌دهد چگونه برخورد می‌کنند. شناخت این قواعد کمک می‌کند از فرصت یادگیری گروهی استفاده کنی و کمتر گرفتار بی‌نظمی یا اختلاف شوی.

علوم اجتماعی قواعد زندگی جمعی و تأثیر آنها بر زندگی ما را بررسی می‌کنند. منظور از قواعد، فقط مقررات نوشته‌شده نیست؛ انتظارهای نانوشته، مثل رعایت نوبت در گفت‌وگو، هم بخشی از زندگی جمعی‌اند.

پس فایدۀ شناخت قواعد دوطرفه است: هم فرصت‌های خانواده، کلاس، محله و دیگر اجتماعات را بهتر می‌شناسیم، هم می‌توانیم از آسیب‌های احتمالی آنها دور بمانیم. زندگی در جمع، بدون شناخت قواعدش، ممکن است ما را از فرصت‌ها محروم کند یا در معرض آسیب قرار دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

فهم دیگران و همدلی

فهم دیگران و همدلی

اگر هم‌کلاسی‌ات در گفت‌وگوی گروهی ساکت باشد، می‌توانی فوراً نتیجه بگیری که به کار گروه علاقه ندارد؟ شاید از اشتباه کردن می‌ترسد یا منتظر است دیگران حرفشان را تمام کنند. دیدن رفتار، همیشه برای فهمیدن معنای آن کافی نیست. باید بکوشیم بفهمیم آن شخص با رفتارش چه منظوری دارد.

علوم انسانی به فهم معنای کنش‌های انسان‌ها می‌پردازند؛ به همین دلیل، به آن‌ها علوم تفهمی می‌گویند. علوم اجتماعی نیز کمک می‌کنند رفتار انسان‌ها و جوامع مختلف را با توجه به معناها و شرایط زندگی‌شان بهتر بفهمیم، نه اینکه فقط از نگاه خودمان قضاوت کنیم.

این شناخت، زمینۀ فهم متقابل و همدلی را فراهم می‌کند. وقتی دلیل سکوت هم‌کلاسی‌ات را می‌فهمی، بهتر می‌توانی با او همراه شوی؛ مثلاً فرصت بیشتری برای صحبت کردنش فراهم کنی. همدلی به معنای تأیید همۀ رفتارهای دیگران نیست؛ یعنی تلاش کنیم موقعیت و نگاه آن‌ها را بفهمیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

نقد و هدایت فناوری

نقد و هدایت فناوری

اگر بتوانیم وسیله‌ای بسازیم، آیا حتماً باید آن را به هر شکلی به کار ببریم؟ توانایی ساختن ابزار، به‌تنهایی راه درست استفاده از آن را مشخص نمی‌کند.

علوم طبیعی به ساخت دینامیت کمک کرده‌اند؛ اما دینامیت هم برای شکستن سنگ در معدن کاربرد دارد و هم می‌تواند برای کشتن انسان‌ها استفاده شود. اینجا فقط شناخت ویژگی‌های ماده کافی نیست؛ باید پیامدهای کاربرد آن برای انسان‌ها را هم بررسی و داوری کنیم.

علوم اجتماعی کنش‌های ناپسند و پیامدهایشان را نقد می‌کنند تا راه اصلاح زندگی جمعی باز شود. به همین دلیل، علوم انسانی را از این نظر «علوم انتقادی» می‌نامند. نقد یعنی بررسی و داوری برای اصلاح، نه صرفاً عیب‌جویی.

این نگاه دربارۀ فناوری هم کاربرد دارد. مثلاً در استفاده از شبکه‌های اجتماعی، فقط سرعت انتقال پیام مهم نیست؛ حفظ حریم خصوصی و جلوگیری از آسیب به دیگران هم اهمیت دارد. پس هدف، کنار گذاشتن فناوری نیست؛ هدف این است که انسان شیوۀ استفاده از آن را آگاهانه هدایت کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

چرا شاخه‌های گوناگون؟

چرا شاخه‌های گوناگون؟

یک شهر را در نظر بگیر: مردم در آن خریدوفروش می‌کنند، در انتخابات شرکت می‌کنند و با زبان و آداب خاصی با هم ارتباط دارند. همۀ این‌ها بخشی از زندگی اجتماعی‌اند، اما بررسی هرکدام پرسش‌ها و تخصص‌های متفاوتی می‌خواهد.

گوناگونی ابعاد زندگی اجتماعی، دلیل پیدایش شاخه‌های مختلف علوم اجتماعی است. همان‌طور که برای بررسی اعضای مختلف بدن تخصص‌های گوناگونی وجود دارد، برای شناخت ابعاد اقتصادی، سیاسی و فرهنگی زندگی اجتماعی نیز رشته‌های متفاوتی شکل گرفته است.

مثلاً در بررسی یک بازار محلی، اقتصاد به تولید و خریدوفروش توجه می‌کند؛ مردم‌شناسی می‌تواند آداب و رسوم مردم آن را بررسی کند و زبان‌شناسی به زبان و گفت‌وگوهایشان بپردازد. پس یک محیط اجتماعی می‌تواند از زاویه‌های مختلف مطالعه شود؛ وجود رشته‌های متفاوت به معنای جدا بودن کامل موضوع‌های آن‌ها نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

مثال حل‌شده

مدرسه‌ای می‌خواهد از یک سامانۀ هوشمند برای آموزش استفاده کند. مدیر می‌گوید: «چون این سامانه پاسخ‌ها را سریع‌تر ارائه می‌کند، حتماً استفاده از آن به سود همۀ دانش‌آموزان است.» آیا این استدلال کافی است؟ با توجه به فواید علوم اجتماعی توضیح بده.

  1. ابتدا توانایی فنی را از داوری دربارۀ کاربرد جدا می‌کنیم: پاسخ‌گویی سریع، یک قابلیت ابزار است، نه دلیل کافی برای سودمندبودن همۀ پیامدهای آن.

  2. پرسش‌های اجتماعی مطرح می‌کنیم: آیا همۀ دانش‌آموزان دسترسی یکسان دارند؟ استفاده از سامانه چه اثری بر یادگیری و همکاری آنها می‌گذارد؟

  3. برای فهم واکنش دانش‌آموزان، معنا و دلیل رفتارشان را بررسی می‌کنیم؛ مثلاً استفاده‌نکردن را فوراً به بی‌علاقگی نسبت نمی‌دهیم.

  4. با بررسی فرصت‌ها و آسیب‌ها، دربارۀ شیوۀ استفاده داوری می‌کنیم و در صورت نیاز، قواعد استفاده را برای حمایت از یادگیری و عدالت آموزشی اصلاح می‌کنیم.

جواب: خیر؛ سرعت بیشتر فقط یکی از مزیت‌های فنی این سامانه است و برای تصمیم‌گیری کافی نیست؛ باید پیامدهای آن برای یادگیری، روابط و عدالت آموزشی نیز بررسی و کاربردش بر این اساس تنظیم شود.

نکات مهم

  • علوم اجتماعی با شناخت قواعد و پیامدهای زندگی جمعی، به پیش‌بینی، بهره‌گیری از فرصت‌ها و دوری از آسیب‌ها کمک می‌کنند، هرچند ارادۀ انسان پیش‌بینی را پیچیده‌تر می‌کند.
  • فهم معنای کنش‌ها زمینۀ همدلی را فراهم می‌کند و نقد کنش‌ها و پیامدهای فناوری به اصلاح زندگی اجتماعی و استفادۀ درست از ابزارها کمک می‌کند.
  • چون زندگی اجتماعی ابعاد اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و ابعاد دیگری دارد، شاخه‌های گوناگون علوم اجتماعی برای بررسی آنها پدید آمده‌اند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۵ تا ۱۸ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

شاخه‌های علوم اجتماعی

در این درس یاد می‌گیری چرا علوم اجتماعی شاخه‌های گوناگون دارند، جامعه‌شناسی خرد و کلان چه نسبتی با هم دارند، سه رویکرد اصلی جامعه‌شناسی کدام‌اند و چگونه رشته‌های تحصیلی را با معیارهای مختلف مقایسه کنی.

پیش از شروع

اگر بخواهیم زندگی در یک شهر را بشناسیم، آیا بررسی رفتار همسایه‌ها کافی است یا باید سراغ ترافیک و مهاجرت هم برویم؟

برای شناخت شهر، هم روابط روزمرۀ آدم‌ها مهم است و هم پدیده‌های گسترده‌ای مثل ترافیک و مهاجرت. زندگی اجتماعی جنبه‌های گوناگونی دارد؛ به همین دلیل، برای شناخت آن به رشته‌های مختلف و نگاه‌های مکمل نیاز داریم.

یک زندگی، چندین رشتۀ علمی

یک زندگی، چندین رشتۀ علمی

تصور کن در محلۀ شما بازاری تازه راه افتاده است. برای شناخت آن، فقط دانستن قیمت کالاها کافی است؟ خریدوفروش، مقررات بازار و ارتباط فروشندگان با مشتریان، هرکدام بخشی از این ماجرا هستند.

علوم اجتماعی، کنش‌های اجتماعی و پیامدهای آن‌ها، یعنی پدیده‌های اجتماعی را مطالعه می‌کنند. زندگی اجتماعی ابعاد گوناگونی دارد؛ به همین دلیل، برای شناخت آن رشته‌های مختلفی پدید آمده‌اند. مثلاً اقتصاد به بُعد اقتصادی این بازار می‌پردازد و حقوق، مقررات و حقوق افراد را بررسی می‌کند.

این گوناگونی شبیه تخصص‌های پزشکی است: همان‌طور که بدن اعضای مختلفی دارد، زندگی اجتماعی هم ابعاد اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و ابعاد دیگری دارد که شناختشان به تخصص‌های متفاوت نیاز دارد.

پس اقتصاد، حقوق، سیاست، تاریخ و جامعه‌شناسی، همگی از شاخه‌های علوم اجتماعی‌اند. متفاوت بودن موضوعِ تخصصی این رشته‌ها، به معنای بی‌ارتباط بودن آن‌ها نیست؛ هرکدام بخشی از زندگی اجتماعی را روشن می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

دو مقیاس برای شناخت جامعه

دو مقیاس برای شناخت جامعه

برای شناخت زندگی در یک شهر، می‌توانیم از دو مقیاس نگاه کنیم. جامعه‌شناسی خرد کنش‌های اجتماعی و پدیده‌های خرد را بررسی می‌کند؛ مثلاً اینکه همسایه‌ها چگونه با هم همکاری می‌کنند یا اختلاف‌هایشان را حل می‌کنند.

جامعه‌شناسی کلان به ساختار اجتماعی و پدیده‌های کلان می‌پردازد؛ مثلاً مهاجرت به شهر و وضعیت ترافیک در سطح شهر. تفاوت این دو، در مقیاس بررسی است، نه در میزان اهمیتشان.

فرض کن می‌خواهیم رفت‌وآمد شهری را بهتر بشناسیم. بررسی رفتار مسافران در صف اتوبوس، نگاهی خرد است؛ بررسی وضعیت ترافیک کل شهر، نگاهی کلان. هرکدام بخشی از زندگی اجتماعی را روشن می‌کنند و هیچ‌کدام به‌تنهایی تصویر کاملی نمی‌دهند.

پس خرد و کلان رقیب یا جایگزین یکدیگر نیستند؛ به هم نیاز دارند و مکمل هم‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

سه رویکرد جامعه‌شناسی

سه رویکرد جامعه‌شناسی

دو پژوهشگر ممکن است هر دو یک پدیدۀ اجتماعی را بررسی کنند، اما شیوۀ نگاهشان به آن یکسان نباشد. به این شیوۀ نگاه و بررسی، رویکرد می‌گوییم؛ پس تفاوت رویکردها لزوماً به معنای تفاوت موضوع مطالعه نیست.

در جامعه‌شناسی، بر اساس دوری و نزدیکی به علوم طبیعی، رویکردهای مختلفی شکل گرفته است. یعنی یکی از محورهای تفاوت این است که مطالعۀ جامعه تا چه اندازه به مطالعۀ طبیعت نزدیک باشد یا از آن فاصله بگیرد.

سه رویکرد اصلی جامعه‌شناسی عبارت‌اند از:

  • تبیینی
  • تفسیری
  • انتقادی

فعلاً کافی است نام این سه رویکرد و مبنای شکل‌گیری تفاوتشان را بشناسی؛ چگونگی بررسی جامعه در هر رویکرد و نقاط قوت و ضعف آن‌ها در درس‌های بعد روشن می‌شود. همچنین، این سه نام را با «خرد و کلان» اشتباه نگیر: خرد و کلان به مقیاس مطالعه مربوط‌اند، نه نام این رویکردها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

انتخاب رشته با چند معیار

انتخاب رشته با چند معیار

فرض کن بین دو رشتۀ دانشگاهی مرددی: یکی فرصت‌های شغلی بیشتری دارد، اما موضوعات دیگری برایت جذاب‌تر است. چطور تصمیم می‌گیری؟ ابتدا باید روشن کنی با چه معیارهایی رشته‌ها را مقایسه می‌کنی.

آیندۀ شغلی معیار مهمی است، اما تنها معیار نیست. علاقه، تناسب با توانایی‌های خودت و فایدۀ رشته برای جامعه هم ارزش بررسی دارند. مثلاً در مقایسۀ اقتصاد و مردم‌شناسی، علاوه بر فرصت‌های شغلی، بپرس: از یادگیری کدام موضوع بیشتر لذت می‌برم؟ در کدام زمینه توانایی بیشتری دارم؟ هر رشته به شناخت یا حل چه مسئله‌ای در جامعه کمک می‌کند؟

برای شناخت دقیق‌تر، می‌توانی با دانش‌آموختگان هر رشته گفت‌وگو کنی و دربارۀ مهارت‌ها و کاربردهای آن بپرسی. قرار نیست یک رشته برای همه بهترین باشد؛ انتخاب سنجیده حاصل مقایسه با چند معیار است، نه فقط توجه به بازار کار.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

مثال حل‌شده

برای شناخت یک شهر، گروهی روابط همسایه‌ها و گروهی الگوی مهاجرت به شهر را بررسی می‌کنند. چرا کنار هم گذاشتن یافته‌های این دو گروه مفیدتر از تکیه بر یکی از آن‌هاست؟

  1. ابتدا موضوع هر بررسی را مشخص می‌کنیم: گروه اول بر روابط افراد با یکدیگر تمرکز دارد و گروه دوم یک پدیدۀ گستردۀ شهری را مطالعه می‌کند.

  2. روابط همسایگی را در مقیاس خرد و الگوی مهاجرت به شهر را در مقیاس کلان قرار می‌دهیم.

  3. هر گروه بخشی از زندگی شهر را روشن می‌کند؛ هیچ‌کدام به‌تنهایی همۀ ابعاد مورد بررسی را پوشش نمی‌دهد.

  4. نتیجه می‌گیریم که ترکیب یافته‌های دو گروه، شناخت کامل‌تری می‌سازد؛ چون جامعه‌شناسی خرد و کلان مکمل یکدیگرند.

جواب: این دو گروه شناخت کامل‌تری به دست می‌دهند، زیرا بررسی روابط همسایگی در مقیاس خرد و بررسی مهاجرت در مقیاس کلان، مکمل یکدیگرند.

نکات مهم

  • گوناگونی ابعاد زندگی اجتماعی باعث پیدایش شاخه‌های مختلف علوم اجتماعی شده است و جامعه‌شناسی یکی از این شاخه‌هاست.
  • جامعه‌شناسی خرد و کلان دو مقیاس مکمل برای مطالعه‌اند و تبیینی، تفسیری و انتقادی سه رویکرد اصلی جامعه‌شناسی هستند.
  • برای انتخاب رشته، بهتر است فرصت شغلی را در کنار معیارهایی مانند علاقه و فایدۀ اجتماعی بسنجیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ جامعه‌شناسی دوازدهم · رایگان