۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ جامعه‌شناسی دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«ذخیرهٔ دانشی»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • جامعه‌شناسی ۳
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۲ تا ۹

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۲ تا ۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

درس اول: ذخیرهٔ دانشی

در این درس یاد می‌گیری ذخیرهٔ دانشی و دانش عمومی چیست و چگونه آگاهی‌های مشترک و اغلب نادیده، انجام کارهای روزمره و زندگی اجتماعی ما را ممکن می‌کنند.

پیش از شروع

چطور ممکن است کسی نشانه‌های دقیقِ یک انگشتر را بگوید، اما حدس بزند چیزی که در مشت پنهان شده، غربال است؟

در حکایت آغاز درس، پسر دانسته‌های درسی زیادی داشت، اما از یک آگاهی سادهٔ زندگی استفاده نکرد: غربال در مشت جا نمی‌شود. پس برای زندگی، فقط آموخته‌های رسمی کافی نیست؛ دانسته‌های روزمره هم نقشی اساسی دارند.

راه‌های آگاه شدن

راه‌های آگاه شدن

تا حالا به این فکر کرده‌ای که چقدر از دانسته‌هایت را خودت تجربه نکرده‌ای؟ مثلاً برای دانستن اینکه شهری دوردست چه شکلی است، لازم نیست حتماً به آن سفر کنی.

شناخت ما از همان آغاز زندگی با حس شروع می‌شود: صداها را می‌شنویم، چهره‌ها را می‌بینیم و چیزها را لمس می‌کنیم. با یادگیری زبان، راه تازه‌ای باز می‌شود؛ می‌توانیم از دیگران بپرسیم و از تجربه‌ها و دانسته‌هایشان استفاده کنیم. به همین دلیل، آگاهی ما دیگر محدود به چیزهایی نیست که خودمان حس کرده‌ایم.

اما فقط دریافت‌کنندهٔ اطلاعات نیستیم. با تفکر و تعقل، دربارهٔ دیده‌ها، شنیده‌ها و خوانده‌ها فکر می‌کنیم و از آنها نتیجه می‌گیریم. مثلاً حیاط را خیس می‌بینی؛ از خانواده هم می‌شنوی که دیشب باران نباریده است. با کنار هم گذاشتن این دانسته‌ها، نتیجه می‌گیری که خیس بودن حیاط لزوماً نشانهٔ بارندگی نیست. پس حس، زبان و تعقل، هرکدام راهی برای گسترش شناخت ما هستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

اندوخته‌ای برای زندگی

اندوخته‌ای برای زندگی

اگر همهٔ چیزهایی را که تا امروز یاد گرفته‌ای کنار هم بگذاری، چه مجموعه‌ای شکل می‌گیرد؟ فقط درس‌های مدرسه نیست؛ بلد بودن مسیر خانه، تجربهٔ خرید کردن و چیزهایی که از گفت‌وگو با دیگران آموخته‌ای هم در این مجموعه جای دارند. به مجموع این آموخته‌ها ذخیرهٔ آگاهی یا ذخیرهٔ دانشی می‌گوییم.

مثلاً وقتی برای خرید، قیمت‌ها را مقایسه می‌کنی و پولت را حساب می‌کنی، هم از تجربه‌های قبلی و هم از آموخته‌های مدرسه کمک می‌گیری. این اندوخته، راهنمای تو در زندگی است؛ پس ذخیرهٔ دانشی را نباید فقط به اطلاعات درسی محدود کرد.

ذخیرهٔ دانشی فقط متعلق به یک فرد هم نیست. یک گروه، قوم یا جامعه نیز اندوخته‌ای از آگاهی‌ها دارد. برای نمونه، اهالی یک روستا ممکن است طی نسل‌ها دربارهٔ زمان مناسب کشت و شیوه‌های نگهداری محصول، دانسته‌هایی به دست آورده باشند؛ این آگاهی‌ها بخشی از ذخیرهٔ دانشی آن جمع است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

دانسته‌های پنهان در عادت

دانسته‌های پنهان در عادت

وقتی به دوستی تلفن می‌زنی، از کجا می‌دانی چطور گفت‌وگو را شروع کنی، چه زمانی حرف بزنی و چگونه خداحافظی کنی؟ احتمالاً برای هر کدام از این کارها مکث نمی‌کنی؛ اما این به معنای نداشتن آگاهی نیست. عادت، آگاهیِ پشت کارهای روزمره را از توجه ما دور می‌کند.

حالا تصور کن برای اولین بار به مهمانی‌ای رفته‌ای که هیچ‌کس را در آن نمی‌شناسی. ممکن است پیش از نشستن، شروع صحبت یا برداشتن غذا بیشتر فکر کنی. همین دقت نشان می‌دهد کارهایی که همیشه ساده به نظر می‌رسیدند، به دانستنِ چگونگی انجامشان وابسته‌اند.

پس باید میان «متوجه دانسته‌هایمان نبودن» و «دانسته‌ای نداشتن» فرق بگذاریم. وقتی کاری را از روی عادت انجام می‌دهیم، آگاهی حذف نشده است؛ فقط معمولاً به آن توجه نمی‌کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

دانشی که شریک آنیم

دانشی که شریک آنیم

وقتی وارد نانوایی می‌شوی، از کجا می‌دانی باید نوبت را رعایت کنی؟ معمولاً برای یاد گرفتن این کار در کلاس جداگانه‌ای شرکت نکرده‌ای؛ با دیدن رفتار دیگران، شنیدن حرف‌هایشان و زندگی در کنار آنها آن را آموخته‌ای. دیگران هم با همین قاعده آشنا هستند و انتظار دارند تو رعایتش کنی.

این آگاهی‌های مشترک که با زندگی در جامعه به دست می‌آوریم، دانش عمومی نام دارند. «عمومی» بودن این دانش به مشترک بودن آن میان اعضای جهان اجتماعی اشاره دارد؛ نه اینکه فقط دانستنی‌هایی دربارهٔ موضوعات گوناگون باشد.

یادگیری این دانش از آغاز ورود ما به زندگی اجتماعی شروع می‌شود. مثلاً کم‌کم یاد می‌گیریم چگونه سلام کنیم یا در جمع درخواستمان را بیان کنیم. البته شیوهٔ این کارها ممکن است در جامعه‌ها و منطقه‌های مختلف یکسان نباشد.

این دانسته‌های مشترک، زندگی اجتماعی را ممکن می‌کنند: اگر هیچ شناخت مشترکی از نوبت نداشتیم، هماهنگ شدن برای خرید هم دشوار می‌شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

لازم نیست همه‌چیز را از نو بیاموزیم

لازم نیست همه‌چیز را از نو بیاموزیم

تصور کن در جزیره‌ای تنها مانده‌ای و بلد نیستی آتش روشن کنی. باید فکر کنی، راه‌های مختلف را بیازمایی و اگر موفق شدی، تجربه‌ات را برای دفعهٔ بعد به کار ببری. به این ترتیب، آموختن هر کار تازه ممکن است وقت و انرژی زیادی بگیرد.

اما در زندگی اجتماعی، لازم نیست هرکدام از ما این مسیر را از ابتدا طی کنیم. جامعه و فرهنگ، دانش لازم برای زندگی را در اختیارمان می‌گذارند. مثلاً برای یادگیری روش خرید کردن، لازم نیست به‌تنهایی همهٔ راه‌ها را امتحان کنیم؛ از همراهی با دیگران و راهنمایی آنها یاد می‌گیریم.

این دانش عمومی، گسترده‌ترین بخش ذخیرهٔ دانشی ماست؛ چون در کارهای فراوان زندگی از آن استفاده می‌کنیم. مانند هوایی که پیوسته تنفس می‌کنیم، معمولاً متوجه حضورش نیستیم؛ اما اگر در دسترس نباشد، انجام بسیاری از کارهای ساده هم دشوار می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴

مثال حل‌شده

نوجوانی برای نخستین بار مهمان خانواده‌ای از منطقه‌ای دیگر شده است. او پیش از نشستن سر سفره و شروع غذا به رفتار میزبانان نگاه می‌کند، ولی آنها به‌آسانی کارهایشان را انجام می‌دهند. آیا این تفاوت یعنی مهمان آگاهی ندارد و میزبانان بدون آگاهی عمل می‌کنند؟

  1. ابتدا رفتارها را مقایسه می‌کنیم: مهمان با احتیاط رفتار می‌کند، اما میزبانان به شیوهٔ آشنای خود عمل می‌کنند.

  2. مهمان دانسته‌های قبلی دارد، ولی ممکن است آداب این جمع را هنوز نشناسد؛ پس ناآشنایی با موقعیت را نباید نداشتن هرگونه آگاهی دانست.

  3. میزبانان آداب غذا خوردن در جمع خود را در زندگی اجتماعی آموخته‌اند؛ این آداب بخشی از دانش عمومی آنهاست.

  4. آسان و عادی بودن رفتار میزبانان، نشانهٔ بی‌نیازی از آگاهی نیست؛ عادت باعث شده نقش این آگاهی کمتر به چشم بیاید.

جواب: مهمان از آگاهی بی‌بهره نیست؛ او با بعضی دانسته‌های مشترکِ میزبانان آشنا نیست و به همین دلیل باید بیشتر دقت کند. میزبانان همان دانسته‌ها را بر اثر عادت، آسان و بی‌توجه به نقششان به کار می‌برند.

نکات مهم

  • ذخیرهٔ دانشی، مجموعهٔ آموخته‌های حاصل از تجربه و آموزش است که راهنمای زندگی افراد و جمع‌ها می‌شود.
  • دانش عمومی، آگاهی‌های مشترکِ حاصل از زندگی اجتماعی و گسترده‌ترین بخش ذخیرهٔ دانشی ماست.
  • عادت اغلب آگاهیِ نهفته در کارهای روزمره را از نظرمان پنهان می‌کند، اما بدون این آگاهی‌ها زندگی اجتماعی مختل می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۵ تا ۶ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

دانش علمی

در این درس یاد می‌گیری … دانش علمی را از دانش عمومی تشخیص بدهی، رابطهٔ آن دو و نقش مسائل زندگی در رشد علم را توضیح بدهی و دیدگاه محدود کردن علم به روش تجربی را بررسی کنی.

پیش از شروع

تو فارسی حرف می‌زنی و یک زبان‌شناس هم فارسی حرف می‌زند؛ پس دانش او دربارهٔ زبان چه فرقی با دانش تو دارد؟

برای گفت‌وگوی روزمره از دانشی استفاده می‌کنیم که در زندگی اجتماعی آموخته‌ایم. زبان‌شناس دربارهٔ همین زبان تأمل و بررسی می‌کند تا شناختی دقیق‌تر و عمیق‌تر به دست آورد؛ این تفاوت، دریچهٔ ورود ما به بحث دانش علمی است.

از دانستن تا شناخت دقیق‌تر

از دانستن تا شناخت دقیق‌تر

تو هر روز فارسی حرف می‌زنی، پیام می‌نویسی و منظور دیگران را می‌فهمی؛ حتی اگر نتوانی قواعد همهٔ جمله‌هایت را توضیح بدهی. این توانایی بر دانش عمومی تو دربارهٔ زبان تکیه دارد؛ دانشی که در زندگی اجتماعی آموخته‌ای.

حالا یک زبان‌شناس را در نظر بگیر. او فقط از زبان استفاده نمی‌کند؛ دربارهٔ ساختار جمله‌ها و قواعد زبان تأمل می‌کند و می‌کوشد آنها را دقیق‌تر بشناسد. مثلاً تو می‌توانی جمله‌ای بسازی که شنونده بفهمد؛ زبان‌شناس بررسی می‌کند که واژه‌های آن جمله چگونه کنار هم قرار گرفته‌اند.

پس تفاوت، فقط در «بیشتر دانستن» نیست؛ عمق و دقت شناخت هم مهم است. دانش علمی با تأمل و اندیشه در دانش عمومی شکل می‌گیرد و بخش دیگری از ذخیرهٔ دانشی ما را می‌سازد. بنابراین، دانش عمومی و دانش علمی دو بخش کاملاً بی‌ارتباط نیستند؛ دانسته‌های روزمره می‌توانند زمینهٔ شناخت علمی شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

اصلاح خطا، حفظ حقیقت

اصلاح خطا، حفظ حقیقت

آیا علمی بودن یعنی هرچه مردم از قبل می‌دانسته‌اند، نادرست است؟ نه! دانش علمی نه همهٔ دانش عمومی را رد می‌کند و نه همهٔ آن را بی‌بررسی می‌پذیرد. کسی که شناخت علمی دارد، می‌تواند دانسته‌های رایج را عمیق‌تر بررسی کند و خطاها را از حقایق تشخیص دهد.

مثلاً مردم ممکن است از تجربه بدانند که همکاری همسایه‌ها به حل مشکلات محله کمک می‌کند. بررسی علمی می‌تواند علت‌ها و شرایط این تأثیر را روشن کند و پشتوانه‌ای برای دفاع از این شناخت درست فراهم آورد. در مقابل، اگر میان مردم این باور رایج باشد که «افراد بیکار همیشه تنبل‌اند»، شناخت علمی می‌تواند اشکال این داوری کلی را آشکار کند؛ چون بیکاری ممکن است علت‌های گوناگونی داشته باشد.

پس دانش علمی دو کار مکمل انجام می‌دهد: شناسایی خطاهای دانش عمومی و دفاع آگاهانه از حقایق آن. دقیق‌تر شدن شناخت، لزوماً به معنای کنار گذاشتن همهٔ دانسته‌های قبلی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

مسئله‌ها، زمینهٔ رشد علم

مسئله‌ها، زمینهٔ رشد علم

چرا بعضی مسائل، توجه پژوهشگران را بیشتر جلب می‌کنند؟ تصور کن کمبود آب در منطقه‌ای جدی شده است. مردم مشکل را می‌شناسند و پیشنهادهایی برای صرفه‌جویی دارند؛ اما بررسی دقیق علت‌ها و یافتن راه‌حل‌های مناسب، به پژوهش نیاز دارد. پس مسائل زندگی، زمینهٔ شکل‌گیری و پیشرفت دانش علمی را فراهم می‌کنند؛ البته خودِ پیدایش مشکل، بدون تلاش و بررسی، علم تولید نمی‌کند.

این رابطه دوطرفه است: مسئله‌ها پژوهش را برمی‌انگیزند و نتیجهٔ پژوهش‌ها نیز به زندگی مردم بازمی‌گردد و دانسته‌های عمومی را غنی‌تر می‌کند. مثلاً روش سنتی آبیاری با کوزه‌های سفالی، مبنایی برای شیوهٔ جدید آبیاری زیرسطحی با لوله‌های قطره‌چکان بوده است.

در مسائل اجتماعی هم همین رابطه دیده می‌شود: افزایش یا کاهش بی‌رویهٔ جمعیت، زمینهٔ رشد جمعیت‌شناسی را فراهم می‌کند. پژوهشگران با بررسی دقیق مسئله می‌توانند به یافتن راه‌حل‌های درست کمک کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

وقتی دانسته‌ها تعارض دارند

وقتی دانسته‌ها تعارض دارند

اگر یک باور رایج با شناخت علمی سازگار نباشد، چه باید کرد؟ گاهی دانش عمومی و دانش علمی دربارهٔ یک موضوع پاسخ‌های ناسازگاری می‌دهند؛ یعنی میان آن‌ها تعارض پیش می‌آید. اعضای جهان اجتماعی برای حل این ناسازگاری تلاش می‌کنند.

یکی از راه‌ها این است که بخشی از ذخیرهٔ دانشی را به نفع بخش دیگر کنار بگذارند. مثلاً اگر بررسی علمی نشان دهد یک باور رایج دربارهٔ مصرف آب نادرست است، می‌توان آن باور را کنار گذاشت؛ لازم نیست همهٔ دانسته‌های عمومی دربارهٔ آب را نادرست بدانیم.

راه دیگر، طرح ایده‌های جدید است؛ یعنی به‌جای انتخاب فوری یکی از دو پاسخ، راه تازه‌ای برای حل ناسازگاری پیدا کنیم.

پس تعارض لزوماً به معنای کنار گذاشتن تمام دانش عمومی یا تمام دانش علمی نیست؛ گاهی اصلاح بخشی از دانسته‌ها و گاهی یک ایدهٔ تازه راه‌گشاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

آیا علم فقط تجربی است؟

آیا علم فقط تجربی است؟

آیا هر دانشی که با مشاهده و آزمایش به دست نیاید، غیرعلمی است؟ برای پاسخ، باید ببینیم جهان‌های اجتماعی چه تعریفی از علم دارند. این تعریف با هویت فرهنگی آن‌ها ارتباط دارد. کتاب توضیح می‌دهد که در جهان متجدد، با تکیه بر هویت دنیوی، دیدگاهی شکل گرفت که فقط دانش تجربی را علم می‌دانست؛ در نتیجه، علوم عقلانی و وحیانی را بیرون از دایرهٔ علم قرار می‌داد.

طرفداران این دیدگاه، به‌جای موضوع علوم، بر روش تجربی تأکید می‌کردند. بنابراین، علوم انسانی و اجتماعی را نیز تنها در صورت استفاده از این روش، علمی می‌شمردند. اما این نگاه بعدها حتی در محافل علمی غرب با مخالفت روبه‌رو شد.

ریاضی یکی از چالش‌های آن بود. فرض کن چند نفر مدادهای دو بسته را بشمارند و بگویند 510+320=831510+320=831. ما به‌جای کنار گذاشتن جمع ریاضی، شمارش آن‌ها را نادرست می‌دانیم؛ چون حاصل درست 830830 است. پس مشاهده و تجربه، تنها راه شناخت علمی نیست؛ البته این به معنای بی‌ارزش بودن روش تجربی هم نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

مثال حل‌شده

در منطقه‌ای کم‌آب، مردم از گذشته با کوزه‌های سفالی به گیاهان آب می‌رساندند. پژوهشگران این تجربه را بررسی می‌کنند و از آن برای طراحی روش آبیاری زیرسطحی کمک می‌گیرند. این ماجرا چگونه رابطهٔ دانش عمومی، دانش علمی و مسائل زندگی را نشان می‌دهد؟

  1. نقطهٔ آغاز را پیدا می‌کنیم: تجربهٔ آبیاری با کوزه، بخشی از دانسته‌های رایج مردم منطقه است.

  2. مسئلهٔ زندگی را مشخص می‌کنیم: کمبود آب، نیاز به یافتن روش مناسب‌تر آبیاری را ایجاد کرده است.

  3. نقش بررسی علمی را می‌سنجیم: پژوهشگران به تجربهٔ رایج بسنده نمی‌کنند، بلکه چگونگی کار و امکان بهبود آن را بررسی می‌کنند.

  4. نتیجه می‌گیریم: دانش علمی می‌تواند از بخش درست یک تجربهٔ عمومی بهره بگیرد و با توسعهٔ آن، راه‌حلی دقیق‌تر در اختیار جامعه بگذارد.

جواب: این بررسی نشان می‌دهد دانش عمومی می‌تواند نقطهٔ آغاز پژوهش باشد و دانش علمی با ارزیابی و دقیق‌تر کردن آن، به حل مسئلهٔ زندگی کمک کند؛ نه اینکه الزاماً همهٔ تجربه‌های گذشته را کنار بگذارد.

نکات مهم

  • دانش علمی با تأمل در دانش عمومی شکل می‌گیرد و به شناخت دقیق‌تر، شناسایی خطاها و دفاع از دانسته‌های درست کمک می‌کند.
  • مسائل زندگی زمینهٔ رشد علم را فراهم می‌کنند و دستاوردهای علمی نیز دانش عمومی را غنی‌تر می‌سازند؛ تعارض میان این دو هم می‌تواند با بازنگری در دانسته‌ها یا طرح ایده‌های تازه حل شود.
  • تعریف دانش علمی با هویت فرهنگی جهان‌های اجتماعی ارتباط دارد و محدود کردن علم به روش تجربی، با چالش‌هایی مانند جایگاه ریاضیات روبه‌رو شده است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۶ تا ۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مسئله: تعارض دانش علمی و دانش عمومی

در این درس یاد می‌گیری تعارض دانش علمی و دانش عمومی و پیامدهای آن را توضیح دهی، هدف علوم انسانی و اجتماعی بومی را بشناسی و سه دیدگاه دربارهٔ رابطهٔ این دو دانش را مقایسه کنی.

پیش از شروع

اگر در جامعه‌ای پژوهشگران زیادی فعالیت کنند، آیا حتماً دانش علمی به حل مشکلات زندگی مردم کمک می‌کند؟

نه لزوماً؛ ممکن است میان دانش علمی و دانش عمومی جامعه تعارضی شکل بگیرد و ارتباطشان ضعیف شود. این درس بررسی می‌کند که چنین تعارضی چگونه پدید می‌آید و چه دانشی می‌تواند هم به مسائل جامعه پاسخ دهد و هم در پی شناخت واقعیت باشد.

وقتی دانسته‌ها تعارض پیدا می‌کنند

وقتی دانسته‌ها تعارض پیدا می‌کنند

آیا هرچه در زندگی روزمره یاد گرفته‌ایم، حتماً با یافته‌های علمی سازگار است؟ نه همیشه. دانش عمومی، یعنی دانسته‌هایی که در جریان زندگی اجتماعی به دست می‌آوریم، گاهی با دانش علمی تعارض پیدا می‌کند؛ یعنی دربارهٔ یک موضوع، پاسخ‌هایی ناسازگار ارائه می‌دهند.

مثلاً ممکن است در میان مردم رایج باشد که برای هر سرماخوردگی باید آنتی‌بیوتیک مصرف کرد، اما دانش پزشکی مصرف آن را برای سرماخوردگیِ ویروسی مناسب نمی‌داند. اصلاح این باور عمومی، نمونه‌ای از کنار گذاشتن بخشی از دانسته‌های پیشین به نفع دانش علمی است.

البته حل تعارض همیشه فقط با کنار گذاشتن یک دانسته انجام نمی‌شود؛ گاهی ایده‌ای تازه مطرح می‌شود که راهی برای حل ناسازگاری باز می‌کند. پس ذخیرهٔ دانشی جامعه ثابت و بی‌تغییر نیست؛ اعضای جامعه برای حل تعارض‌های آن تلاش می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

از اختلاف تعریف علم تا قطع ارتباط

از اختلاف تعریف علم تا قطع ارتباط

آیا همهٔ جوامع از واژهٔ «علم» یک معنا می‌فهمند؟ طبق توضیح کتاب، تعریف دانش علمی با هویت فرهنگی جامعه ارتباط دارد. رویکردی در جهان متجدد، فقط دانش تجربی را علم می‌داند؛ اما در برخی جوامع، دانش‌های عقلانی و وحیانی نیز معتبرند. البته کتاب یادآوری می‌کند که محدود کردن علم به تجربه، در خود جهان غرب هم با مخالفت روبه‌رو شده است.

اگر تعریفِ محدود به تجربه وارد جامعه‌ای شود که علم را گسترده‌تر می‌فهمد، ممکن است تعریف‌های ناسازگار از علم در کنار هم رواج پیدا کنند. مسئله فقط اختلاف بر سر یک واژه نیست؛ این ناسازگاری می‌تواند ارتباط دوسویهٔ دانش عمومی و دانش علمی را قطع کند.

مثلاً تصور کن پژوهش دربارهٔ مشکلات یک محله، از دغدغه‌ها و باورهای ساکنانش فاصله بگیرد. در این وضعیت، حمایت مردم از پژوهش کاهش می‌یابد و پژوهش نیز ممکن است کمتر به مسائل زندگی آنان توجه کند.

زنجیرهٔ پیامدها را به خاطر بسپار: تعریف‌های ناسازگار از علم ← کاهش حمایت دانش عمومی ← کاهش رشد دانش علمی و دغدغه و توان آن برای حل مسائل جامعه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

بومی بودن، همراه با حقیقت‌جویی

بومی بودن، همراه با حقیقت‌جویی

آیا بومی بودنِ دانش یعنی فقط برای خودمان حرف بزنیم و کاری به دانش جهانی نداشته باشیم؟ نه؛ بومی بودن به معنای کنار گذاشتن حقیقت‌جویی و گفت‌وگوی علمی با جهان نیست.

ایدهٔ علوم انسانی و اجتماعی بومی، یعنی اسلامی و ایرانی، دو خواسته را کنار هم قرار می‌دهد:

  • دانش با هویت فرهنگی ما همسو باشد و برای شناخت و حل مسائل جامعهٔ خودمان به کار بیاید.
  • به دنبال کشف واقعیت و تشخیص درست و غلط باشد و بتواند با زبان و منطق جهان‌شمول در پیشرفت دانش مشارکت کند.

مثلاً پژوهشی دربارهٔ رابطهٔ مدرسه و خانواده را تصور کن. این پژوهش باید شرایط و ارزش‌های خانواده‌های جامعهٔ ما را بشناسد و برای مشکلات واقعی آن‌ها راهکار ارائه کند. در عین حال، نباید صرفاً نتیجه‌ای دلخواه را تأیید کند؛ باید در پی شناخت واقعیت باشد و یافته‌هایش را طوری توضیح دهد که پژوهشگران دیگر جوامع هم بتوانند آن‌ها را بفهمند و بررسی کنند.

پس کارآمدی برای جامعهٔ خودمان و مشارکت در دانش جهانی، دو هدف همراه‌اند، نه دو انتخاب رقیب.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

دو نگاه مقابل به دانش

دو نگاه مقابل به دانش

آیا دانشی که در زندگی روزمره به دست می‌آوریم، در برابر دانش تجربی ارزشی دارد؟ دو دیدگاه، پاسخ‌های متفاوتی می‌دهند.

دیدگاه اول: دانش علمی فقط با حس و تجربه و به‌صورت نظام‌مند به دست می‌آید و تنها دانش معتبر برای کشف واقعیت است. در مقابل، دانش عمومی از زندگی و جامعه‌پذیری حاصل می‌شود و ارزش ناچیزی دارد. پس علم باید جلوی ورود دانش عمومی به قلمرو خود را بگیرد.

دیدگاه دوم: همهٔ دانش‌ها، حتی دانش تجربی، حاصل زندگی انسان‌ها هستند. در این نگاه، دانش‌ها واقعیت را کشف نمی‌کنند؛ بلکه انسان‌ها آنها را برای سامان دادن به زندگی خود می‌سازند. بنابراین، دانش تجربی بر دانش عمومی برتری ندارد و دانش عمومی پایهٔ هر دانشی است. در برخی شاخه‌های این دیدگاه، حتی مرز این دو دانش از بین می‌رود.

مثلاً دربارهٔ ترافیک، نگاه اول فقط بررسی تجربیِ نظام‌مند را معتبر می‌داند و برای دانسته‌های روزمرهٔ رانندگان ارزش ناچیزی قائل است؛ نگاه دوم، خودِ دانش تجربی دربارهٔ ترافیک را هم دانشی برخاسته از زندگی می‌بیند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸

پیوند همراه با نقد و اصلاح

پیوند همراه با نقد و اصلاح

آیا می‌شود دانش عمومی را ارزشمند دانست، اما بعضی باورهای رایج را هم نقد کرد؟ دیدگاه سوم هر دو را ممکن می‌داند.

در این نگاه، دانش علمی فقط تجربی نیست؛ دانش‌های عقلانی و وحیانی را هم دربرمی‌گیرد و هرکدام معیار سنجش اعتبار خود را دارند. دانش عمومی نیز یکسره نادرست نیست و می‌تواند دانسته‌های صحیح داشته باشد؛ اما دانش علمی به دلیل امکان اعتباریابی، یعنی سنجیدن اعتبار دانسته‌ها با معیارهای مشخص، معتبرتر است.

مثلاً تجربه‌های روزمرهٔ خانواده‌ها دربارهٔ دشواری رفت‌وآمد به مدرسه می‌تواند مسئله‌ای برای پژوهش ایجاد کند. پژوهش نیز می‌تواند برداشت رایج دربارهٔ علت این دشواری را بررسی و اصلاح کند. پس اثرگذاری دوطرفه است: دانش عمومی به علم مسئله می‌دهد و علم می‌تواند دانسته‌های عمومی را تصحیح کند.

این پیوند به معنای تأیید همهٔ باورهای رایج نیست؛ هر دانش علمی با هر دانش عمومی سازگار نیست. دیدگاه سوم نه دانش عمومی را بی‌ارزش می‌داند و نه مرز آن را با دانش علمی از بین می‌برد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸

مثال حل‌شده

برای بررسی کم‌آبی یک محلّه، گروهی می‌گویند تجربه‌های ساکنان هیچ ارزشی ندارد و گروهی دیگر می‌گویند هرچه ساکنان باور دارند، حتماً درست است. بر پایهٔ دیدگاه سوم، چه روشی پیشنهاد می‌کنی؟

  1. ابتدا تجربه‌ها و دانسته‌های ساکنان را می‌شنویم؛ دانش عمومی لزوماً نامعتبر نیست و می‌تواند به شناخت مسئله کمک کند.

  2. باورها و راه‌حل‌های پیشنهادی را بدون بررسی نمی‌پذیریم؛ دانش علمی امکان نقد و اصلاح دانش عمومی را دارد.

  3. با روش‌های مناسب پژوهش، مانند بررسی میزان مصرف آب و وضعیت شبکهٔ توزیع، ادعاهای مرتبط را ارزیابی می‌کنیم.

  4. نتیجهٔ پژوهش را با ساکنان در میان می‌گذاریم تا دانسته‌های درست تقویت و برداشت‌های نادرست اصلاح شوند؛ به این ترتیب ارتباط دو دانش دوسویه می‌ماند.

جواب: دیدگاه سوم از حفظ ارتباط همراه با نقد و اصلاح پشتیبانی می‌کند؛ بنابراین نه کنار گذاشتن کامل تجربه‌های مردم درست است و نه پذیرفتن بی‌بررسی همهٔ آنها.

نکات مهم

  • تعارض دانش عمومی و دانش علمی ممکن است با کنار گذاشتن بخشی از ذخیرهٔ دانشی یا طرح ایده‌های تازه حل شود، اما قطع پیوند این دو می‌تواند توان علم برای حل مسائل جامعه را کاهش دهد.
  • علوم انسانی و اجتماعی بومی باید هم به هویت فرهنگی و مسائل جامعهٔ ما توجه کند و هم حقیقت‌جو و مشارکت‌کننده در دانش جهانی باشد.
  • دیدگاه اول اعتبار را به دانش تجربی منحصر می‌کند، دیدگاه دوم برتری آن را نمی‌پذیرد و دیدگاه سوم بر تنوع دانش علمی، اعتباریابی و رابطهٔ متقابل آن با دانش عمومی تأکید دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ جامعه‌شناسی دوازدهم · رایگان