درس ۱ · صفحهٔ ۲ تا ۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس اول: ذخیرهٔ دانشی
در این درس یاد میگیری ذخیرهٔ دانشی و دانش عمومی چیست و چگونه آگاهیهای مشترک و اغلب نادیده، انجام کارهای روزمره و زندگی اجتماعی ما را ممکن میکنند.
پیش از شروع
چطور ممکن است کسی نشانههای دقیقِ یک انگشتر را بگوید، اما حدس بزند چیزی که در مشت پنهان شده، غربال است؟
در حکایت آغاز درس، پسر دانستههای درسی زیادی داشت، اما از یک آگاهی سادهٔ زندگی استفاده نکرد: غربال در مشت جا نمیشود. پس برای زندگی، فقط آموختههای رسمی کافی نیست؛ دانستههای روزمره هم نقشی اساسی دارند.
راههای آگاه شدن
راههای آگاه شدن
تا حالا به این فکر کردهای که چقدر از دانستههایت را خودت تجربه نکردهای؟ مثلاً برای دانستن اینکه شهری دوردست چه شکلی است، لازم نیست حتماً به آن سفر کنی.
شناخت ما از همان آغاز زندگی با حس شروع میشود: صداها را میشنویم، چهرهها را میبینیم و چیزها را لمس میکنیم. با یادگیری زبان، راه تازهای باز میشود؛ میتوانیم از دیگران بپرسیم و از تجربهها و دانستههایشان استفاده کنیم. به همین دلیل، آگاهی ما دیگر محدود به چیزهایی نیست که خودمان حس کردهایم.
اما فقط دریافتکنندهٔ اطلاعات نیستیم. با تفکر و تعقل، دربارهٔ دیدهها، شنیدهها و خواندهها فکر میکنیم و از آنها نتیجه میگیریم. مثلاً حیاط را خیس میبینی؛ از خانواده هم میشنوی که دیشب باران نباریده است. با کنار هم گذاشتن این دانستهها، نتیجه میگیری که خیس بودن حیاط لزوماً نشانهٔ بارندگی نیست. پس حس، زبان و تعقل، هرکدام راهی برای گسترش شناخت ما هستند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲
اندوختهای برای زندگی
اندوختهای برای زندگی
اگر همهٔ چیزهایی را که تا امروز یاد گرفتهای کنار هم بگذاری، چه مجموعهای شکل میگیرد؟ فقط درسهای مدرسه نیست؛ بلد بودن مسیر خانه، تجربهٔ خرید کردن و چیزهایی که از گفتوگو با دیگران آموختهای هم در این مجموعه جای دارند. به مجموع این آموختهها ذخیرهٔ آگاهی یا ذخیرهٔ دانشی میگوییم.
مثلاً وقتی برای خرید، قیمتها را مقایسه میکنی و پولت را حساب میکنی، هم از تجربههای قبلی و هم از آموختههای مدرسه کمک میگیری. این اندوخته، راهنمای تو در زندگی است؛ پس ذخیرهٔ دانشی را نباید فقط به اطلاعات درسی محدود کرد.
ذخیرهٔ دانشی فقط متعلق به یک فرد هم نیست. یک گروه، قوم یا جامعه نیز اندوختهای از آگاهیها دارد. برای نمونه، اهالی یک روستا ممکن است طی نسلها دربارهٔ زمان مناسب کشت و شیوههای نگهداری محصول، دانستههایی به دست آورده باشند؛ این آگاهیها بخشی از ذخیرهٔ دانشی آن جمع است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
دانستههای پنهان در عادت
دانستههای پنهان در عادت
وقتی به دوستی تلفن میزنی، از کجا میدانی چطور گفتوگو را شروع کنی، چه زمانی حرف بزنی و چگونه خداحافظی کنی؟ احتمالاً برای هر کدام از این کارها مکث نمیکنی؛ اما این به معنای نداشتن آگاهی نیست. عادت، آگاهیِ پشت کارهای روزمره را از توجه ما دور میکند.
حالا تصور کن برای اولین بار به مهمانیای رفتهای که هیچکس را در آن نمیشناسی. ممکن است پیش از نشستن، شروع صحبت یا برداشتن غذا بیشتر فکر کنی. همین دقت نشان میدهد کارهایی که همیشه ساده به نظر میرسیدند، به دانستنِ چگونگی انجامشان وابستهاند.
پس باید میان «متوجه دانستههایمان نبودن» و «دانستهای نداشتن» فرق بگذاریم. وقتی کاری را از روی عادت انجام میدهیم، آگاهی حذف نشده است؛ فقط معمولاً به آن توجه نمیکنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
دانشی که شریک آنیم
دانشی که شریک آنیم
وقتی وارد نانوایی میشوی، از کجا میدانی باید نوبت را رعایت کنی؟ معمولاً برای یاد گرفتن این کار در کلاس جداگانهای شرکت نکردهای؛ با دیدن رفتار دیگران، شنیدن حرفهایشان و زندگی در کنار آنها آن را آموختهای. دیگران هم با همین قاعده آشنا هستند و انتظار دارند تو رعایتش کنی.
این آگاهیهای مشترک که با زندگی در جامعه به دست میآوریم، دانش عمومی نام دارند. «عمومی» بودن این دانش به مشترک بودن آن میان اعضای جهان اجتماعی اشاره دارد؛ نه اینکه فقط دانستنیهایی دربارهٔ موضوعات گوناگون باشد.
یادگیری این دانش از آغاز ورود ما به زندگی اجتماعی شروع میشود. مثلاً کمکم یاد میگیریم چگونه سلام کنیم یا در جمع درخواستمان را بیان کنیم. البته شیوهٔ این کارها ممکن است در جامعهها و منطقههای مختلف یکسان نباشد.
این دانستههای مشترک، زندگی اجتماعی را ممکن میکنند: اگر هیچ شناخت مشترکی از نوبت نداشتیم، هماهنگ شدن برای خرید هم دشوار میشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
لازم نیست همهچیز را از نو بیاموزیم
لازم نیست همهچیز را از نو بیاموزیم
تصور کن در جزیرهای تنها ماندهای و بلد نیستی آتش روشن کنی. باید فکر کنی، راههای مختلف را بیازمایی و اگر موفق شدی، تجربهات را برای دفعهٔ بعد به کار ببری. به این ترتیب، آموختن هر کار تازه ممکن است وقت و انرژی زیادی بگیرد.
اما در زندگی اجتماعی، لازم نیست هرکدام از ما این مسیر را از ابتدا طی کنیم. جامعه و فرهنگ، دانش لازم برای زندگی را در اختیارمان میگذارند. مثلاً برای یادگیری روش خرید کردن، لازم نیست بهتنهایی همهٔ راهها را امتحان کنیم؛ از همراهی با دیگران و راهنمایی آنها یاد میگیریم.
این دانش عمومی، گستردهترین بخش ذخیرهٔ دانشی ماست؛ چون در کارهای فراوان زندگی از آن استفاده میکنیم. مانند هوایی که پیوسته تنفس میکنیم، معمولاً متوجه حضورش نیستیم؛ اما اگر در دسترس نباشد، انجام بسیاری از کارهای ساده هم دشوار میشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴
مثال حلشده
نوجوانی برای نخستین بار مهمان خانوادهای از منطقهای دیگر شده است. او پیش از نشستن سر سفره و شروع غذا به رفتار میزبانان نگاه میکند، ولی آنها بهآسانی کارهایشان را انجام میدهند. آیا این تفاوت یعنی مهمان آگاهی ندارد و میزبانان بدون آگاهی عمل میکنند؟
ابتدا رفتارها را مقایسه میکنیم: مهمان با احتیاط رفتار میکند، اما میزبانان به شیوهٔ آشنای خود عمل میکنند.
مهمان دانستههای قبلی دارد، ولی ممکن است آداب این جمع را هنوز نشناسد؛ پس ناآشنایی با موقعیت را نباید نداشتن هرگونه آگاهی دانست.
میزبانان آداب غذا خوردن در جمع خود را در زندگی اجتماعی آموختهاند؛ این آداب بخشی از دانش عمومی آنهاست.
آسان و عادی بودن رفتار میزبانان، نشانهٔ بینیازی از آگاهی نیست؛ عادت باعث شده نقش این آگاهی کمتر به چشم بیاید.
نکات مهم
- ذخیرهٔ دانشی، مجموعهٔ آموختههای حاصل از تجربه و آموزش است که راهنمای زندگی افراد و جمعها میشود.
- دانش عمومی، آگاهیهای مشترکِ حاصل از زندگی اجتماعی و گستردهترین بخش ذخیرهٔ دانشی ماست.
- عادت اغلب آگاهیِ نهفته در کارهای روزمره را از نظرمان پنهان میکند، اما بدون این آگاهیها زندگی اجتماعی مختل میشود.