درس ۱ · صفحهٔ ۳۲ تا ۳۳ · حدود ۹ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس چهارم: کنش اجتماعی
در این درس یاد میگیری با کمک نمونهٔ مقاومت آمرلی توضیح بدهی که نظم اجتماعی بر کنش افراد اثر میگذارد، اما انسانها نیز با کنشهای خود ساختارهای اجتماعی را میسازند، برقرار نگه میدارند و میتوانند آنها را تغییر دهند.
پیش از شروع
چطور ممکن است مردم یک شهر کوچک، با امکاناتی محدود، در برابر ارتشی بسیار بزرگتر مقاومت کنند؟ آیا نظم موجود همیشه سرنوشت انسانها را تعیین میکند؟
در روایت کتاب از مقاومت آمرلی، مردم فقط به امکانات نظامی متکی نبودند؛ تعهد و ظرفیتهای فرهنگی هم پشتوانهٔ ایستادگی آنها بود. این نمونه ما را به پرسش اصلی درس میرساند: انسانها تا چه اندازه میتوانند از محدودیتهای نظم موجود فراتر بروند؟
عمل متناسب با موقعیت
عمل متناسب با موقعیت
آیا «نامنظم» بودن یعنی بیفکر و تصادفی عمل کردن؟ در اینجا نه! منظور این است که افراد فقط مجری یک نقشهٔ ازپیشتعیینشده نیستند؛ بلکه با شناخت شرایط محل، شیوهٔ عمل خود را انتخاب میکنند.
در جنگهای نامنظم، افراد محلی جغرافیای منطقه و فرهنگ مردم آن را میشناسند. این آگاهی به آنها کمک میکند متناسب با شرایط خاص همان منطقه عمل کنند؛ حتی وقتی امکاناتشان محدود است. کتاب، مقاومت مردم آمرلی را نمونهای از این شیوه معرفی میکند.
برای نزدیک شدن به این مفهوم، تصور کن برای کمکرسانی به اهالی یک محله، مسیری از قبل تعیین شده، اما آن مسیر بسته است. کسی که کوچهها و شیوهٔ ارتباط با اهالی را میشناسد، میتواند راه مناسب دیگری پیدا کند. این مثال جنگ نیست، اما نشان میدهد شناخت موقعیت، جای اجرای خشک و ثابت یک نقشه را میگیرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲
توانِ معنا و تعهد
توانِ معنا و تعهد
آیا توان افراد فقط به تجهیزات و امکاناتشان بستگی دارد؟ در نمونهٔ آمرلی، شناخت محیط مهم بود، اما همهٔ ماجرا نبود. مردم برای مقاومت خود معنا و هدفی ارزشمند داشتند؛ تعهد به دفاع از شهر و یکدیگر، به ادامهٔ ایستادگی آنها کمک میکرد.
انگیزههای اخلاقی، مانند احساس مسئولیت در برابر دیگران، و آرمانهای معنوی میتوانند افراد را به کاری فراتر از انتظارهای معمول برسانند. مثلاً هنگام وقوع سیل، کسی که نجات همسایهها را مسئولیت خود میداند، ممکن است با وجود خستگی به کمکرسانی ادامه دهد.
پس منظور از توانی فراتر از نظم موجود این نیست که امکانات و محدودیتها ناپدید میشوند؛ یعنی برای فهم توان انسانها نباید فقط امکانات ظاهری را سنجید. معنا و تعهد نیز میتوانند بر تصمیم، پایداری و عمل آنها اثر بگذارند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳
اثر نظم، نه سلطهٔ مطلق
اثر نظم، نه سلطهٔ مطلق
آیا چون جامعه نظم دارد، انسانها هیچ راهی جز پیروی از آن ندارند؟ برای پاسخ، باید میان اثرگذاری نظم و تعیین کامل رفتار انسان فرق بگذاریم.
نظم اجتماعی به رفتار ما جهت میدهد؛ مثلاً برنامه و مقررات مدرسه بر زمان حضور، فعالیتهای کلاسی و ارتباط ما با دیگران اثر میگذارد. اما این اثرگذاری به معنای از بین رفتن توان تصمیمگیری ما نیست. دانشآموزان میتوانند دربارهٔ یک برنامهٔ نامناسب گفتوگو کنند و برای اصلاح آن پیشنهاد بدهند؛ البته پیشنهادشان لزوماً پذیرفته نمیشود.
نمونهٔ مقاومت آمرلی هم کمک میکند این تفاوت را ببینیم: شرایط موجود، محدودیتهای جدی ایجاد کرده بود، اما مردم کاملاً تسلیم آن نشدند. پس نه باید اثر نظم را نادیده گرفت، نه باید انسان را در برابر آن کاملاً ناتوان دانست. امکان مقاومت و تلاش برای تغییر وجود دارد، ولی موفقیت همیشه آسان یا قطعی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳
کنش؛ خشت بنای جامعه
کنش؛ خشت بنای جامعه
یک گروه مطالعاتی در کلاس را تصور کن: چند دانشآموز تصمیم میگیرند هر هفته دور هم جمع شوند، پرسشهایشان را مطرح کنند و به یکدیگر توضیح بدهند. این گروه با کنشهای افراد شکل میگیرد؛ صرفِ نوشتن نام گروه روی کاغذ، آن را به یک جمع فعال تبدیل نمیکند.
ادامۀ کار گروه هم به کنش اعضا وابسته است. حضور در جلسهها، انجام مسئولیتها و کمک به یکدیگر، گروه را برقرار نگه میدارد. پس کنشها فقط نقطۀ شروع نیستند؛ برای دوام این جمع هم ضروریاند.
در مقیاس جامعه نیز همین رابطۀ اساسی برقرار است: ساختارهای اجتماعی با کنشهای افراد ساخته میشوند و با کنشهای آنان پابرجا میمانند. حتی ساختارهای قدیمی و جاافتاده هم از این قاعده جدا نیستند. به همین دلیل، کنش اجتماعی را میتوان به خشتهای یک بنا تشبیه کرد؛ پدیدههای اجتماعی کوچک و بزرگ بر پایۀ آن شکل میگیرند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳
مثال حلشده
کسی میگوید: «چون ساختارهای اجتماعی از گذشته وجود داشتهاند و به رفتار ما جهت میدهند، تلاش افراد برای تغییر آنها بیفایده است.» با تکیه بر مطالب درس، این استدلال را بررسی کن.
بخش درست ادعا را جدا میکنیم: نظم و ساختارهای اجتماعی واقعاً بر رفتار افراد اثر میگذارند.
نتیجهگیری ادعا را بررسی میکنیم: اثرگذاری بر رفتار، بهتنهایی ثابت نمیکند که افراد هیچ توان مقاومتی ندارند.
به منشأ و تداوم ساختارها توجه میکنیم: ساختارهای قدیمی نیز با کنش افراد به وجود آمدهاند و برقرار میمانند.
از نمونهٔ آمرلی کمک میگیریم: شناخت بومی، تعهد و انگیزههای معنوی نشان دادند که انسانها میتوانند برخلاف انتظار معمولِ مبتنی بر امکانات موجود عمل کنند.
نتیجه میگیریم که تلاش برای تغییر را نمیتوان از پیش بیفایده دانست؛ البته امکان تغییر به معنای آسان یا حتمی بودن آن نیست.
نکات مهم
- در جنگهای نامنظم، شناخت جغرافیا و فرهنگ محلی به افراد کمک میکند متناسب با موقعیت عمل کنند.
- انگیزههای اخلاقی و آرمانهای معنوی میتوانند توان افراد را برای فراتر رفتن از محدودیتهای نظم موجود افزایش دهند.
- نظم اجتماعی بر کنش افراد اثر میگذارد، اما ساختارها نیز با کنشهای آنان ساخته و حفظ میشوند و امکان تغییر دارند.