۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ فیزیک یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«جریان الکتریکی و مدارهای جریان مستقیم»: ۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۳۹ تا ۶۴

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۳۹ تا ۴۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ۱ جریان الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری جریان الکتریکی و جهت آن را توضیح بدهی، بار و انرژی منتقل‌شده در مدار را حساب کنی و معنای ظرفیت درج‌شده روی باتری را بفهمی.

پیش از شروع

اگر الکترون‌ها در سیم به‌کندی یک حلزون پیش می‌روند، چرا با زدن کلید، چراغ تقریباً بلافاصله روشن می‌شود؟

سیم از قبل در سراسر طولش الکترون آزاد دارد؛ لازم نیست الکترونی از کنار کلید تا چراغ سفر کند. با بستن مدار، اثر میدان الکتریکی به‌سرعت در مدار برقرار می‌شود و الکترون‌های موجود در بخش‌های مختلف سیم شروع به حرکت جهت‌دار می‌کنند؛ شبیه جاری‌شدن آب از انتهای شیلنگی که از قبل پر از آب است.

هر حرکتی جریان نیست

هر حرکتی جریان نیست

در یک سیم فلزی، حتی وقتی به باتری وصل نیست، الکترون‌های آزاد حرکت می‌کنند! پس چرا همین حرکت برای روشن کردن لامپ کافی نیست؟ چون حرکت آن‌ها کاتوره‌ای است؛ یعنی در جهت‌های گوناگون و بی‌نظم حرکت می‌کنند، نه همگی به یک سمت.

برای تشخیص جریان، یک برش فرضی از سیم را در نظر بگیر؛ مثل دری که رفت‌وآمد از آن را زیر نظر داری. این برش، سطح مقطع سیم است. اگر در یک بازهٔ زمانی، همان مقدار بار که از مقطع به یک سو می‌گذرد به سوی مقابل هم بگذرد، انتقال خالص بار صفر است؛ در نتیجه جریان خالصی نداریم.

مثل راهرویی که آدم‌ها در آن رفت‌وآمد می‌کنند، اما تعداد عبورها در دو جهت برابر است: حرکت وجود دارد، ولی جابه‌جایی خالص جمعیت نداریم. در سیم هم معیار جریان، صرفاً حرکت داشتن الکترون‌ها نیست؛ عبور بار خالص از سطح مقطع است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

سوق الکترون‌ها و جهت جریان

سوق الکترون‌ها و جهت جریان

وقتی باتری در مدار بسته اختلاف پتانسیل ایجاد می‌کند، درون سیم میدان الکتریکی برقرار می‌شود. الکترون‌ها بار منفی دارند؛ پس نیروی الکتریکی وارد بر آن‌ها خلاف جهت میدان است. حرکت نامنظمشان متوقف نمی‌شود، بلکه به آن حرکت، یک جابه‌جایی متوسط و آهسته در خلاف جهت میدان اضافه می‌شود. به این حرکت متوسط، سوق می‌گوییم.

مثلاً اگر میدان در یک سیم به سمت راست باشد، الکترون‌ها ضمن حرکت‌های نامنظم خود، به‌طور متوسط به سمت چپ سوق پیدا می‌کنند. اما جهت قراردادی جریان، خلاف جهت سوق الکترون‌هاست؛ بنابراین در همین سیم، جهت جریان به سمت راست است.

حالا به پرسش چراغ برگردیم: روشن‌شدن سریع چراغ به این معنا نیست که یک الکترون با سرعت از کلید تا چراغ می‌رود. الکترون‌های آزاد از قبل در سراسر سیم حضور دارند و اثر میدان به‌سرعت در مدار برقرار می‌شود؛ مثل شیلنگ پُر از آب که با بازکردن شیر، آب از سر دیگرش جاری می‌شود، بدون اینکه منتظر رسیدن آبِ تازه از شیر بمانیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

اندازه‌گیری جریان

اندازه‌گیری جریان

برای توصیف جریان، فقط دانستن اینکه «بار حرکت می‌کند» کافی نیست؛ باید بپرسیم در یک بازهٔ زمانی، چه مقدار بار خالص از مقطع سیم می‌گذرد؟ مثل شمارش افرادی که از درِ سالن عبور می‌کنند: عبور افراد بیشتر در زمانی یکسان، یعنی آهنگ عبور بیشتر.

اگر بار خالص Δq\Delta q در مدت Δt\Delta t از مقطع رسانا بگذرد، جریان متوسط برابر است با:

Iمتوسط=ΔqΔtI_{\text{متوسط}}=\frac{\Delta q}{\Delta t}

بار را برحسب کولن و زمان را برحسب ثانیه قرار می‌دهیم تا جریان برحسب آمپر به دست آید. پس:

1 A=1 C/s1\,\mathrm{A}=1\,\mathrm{C/s}

یعنی جریان یک‌آمپری، در هر ثانیه یک کولن بار خالص را از مقطع عبور می‌دهد. دقت کن: جریان، مقدار کل بار نیست؛ آهنگ عبور بار است.

در جریان‌های مستقیمِ مورد بررسی این فصل، هم مقدار جریان ثابت می‌ماند و هم جهت آن تغییر نمی‌کند. بنابراین در بازه‌های زمانی مساوی، مقدار بار خالص یکسانی از مقطع می‌گذرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

از جریان تا انرژی باتری

از جریان تا انرژی باتری

باتری فقط باعث عبور بار نمی‌شود؛ به بارهای عبوری انرژی هم می‌دهد. مثلاً در ماشین‌حساب روشن، بارها هنگام عبور از باتری انرژی پتانسیل الکتریکی می‌گیرند و هنگام عبور از مدار، این انرژی را به اجزای ماشین‌حساب می‌دهند.

برای پیدا کردن انرژی تحویلی باتری، دو گام داریم:

  • اول، بار عبوری را پیدا کن: اگر جریان ثابت باشد، جریان را در مدت زمان ضرب می‌کنیم: Δq=IΔt\Delta q=I\Delta t.
  • سپس، انرژی را حساب کن: بار عبوری را در اختلاف پتانسیل دو سر باتری ضرب می‌کنیم: ΔU=ΔqΔV\Delta U=\Delta q\Delta V.

در رابطهٔ دوم، ΔU\Delta U انرژی‌ای است که باتری به بارها می‌دهد. اگر بار برحسب کولن C\mathrm{C} و اختلاف پتانسیل برحسب ولت V\mathrm{V} باشد، انرژی برحسب ژول J\mathrm{J} به دست می‌آید. برای گام اول هم جریان باید برحسب آمپر A\mathrm{A} و زمان برحسب ثانیه s\mathrm{s} باشد.

پس بار و انرژی یکی نیستند؛ برای یک بار عبوری یکسان، باتری با اختلاف پتانسیل بیشتر، انرژی بیشتری تحویل می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

ظرفیت باتری چه می‌گوید؟

ظرفیت باتری چه می‌گوید؟

روی باتری گوشی معمولاً عددی با یکای میلی‌آمپر‌ـ‌ساعت می‌بینی. این عدد جریان باتری نیست؛ نشان می‌دهد باتری تا تخلیهٔ ایمن، چه مقدار بار می‌تواند از مدار عبور دهد.

چرا آمپر‌ـ‌ساعت یکای بار است؟ چون بار از ضرب جریان در زمان به دست می‌آید:

Δq=IΔt\Delta q=I\Delta t

اگر جریان را برحسب آمپر و زمان را برحسب ساعت بگذاریم، بار برحسب آمپر‌ـ‌ساعت، یعنی Ah\mathrm{Ah}، به دست می‌آید. همچنین 1 Ah=3600 C1\,\mathrm{Ah}=3600\,\mathrm{C} است؛ پس آمپر‌ـ‌ساعت هم مانند کولن، یکای بار است، نه انرژی.

برای تخمین مدت کارکرد باتری، کافی است ظرفیت بار آن را بر جریان متوسط مصرفی تقسیم کنیم:

Δt=ΔqI\Delta t=\dfrac{\Delta q}{I}

یکاها باید هماهنگ باشند: ظرفیت برحسب mAh\mathrm{mAh} و جریان برحسب mA\mathrm{mA}، زمان را برحسب ساعت می‌دهند. پس یک باتری مشخص، با جریان مصرفی کمتر، تقریباً مدت بیشتری کار می‌کند؛ مثلاً مصرف کمتر گوشی می‌تواند زمان بین دو شارژ را بیشتر کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

مثال حل‌شده

باتری یک وسیلهٔ کوچک، اختلاف پتانسیل ثابت 2.0 V2.0\,\mathrm{V} و ظرفیت 1000 mAh1000\,\mathrm{mAh} دارد. وسیله جریان ثابت 100 mA100\,\mathrm{mA} می‌کشد. در مدت 10 min10\,\mathrm{min} چه مقدار بار از مدار می‌گذرد و باتری چقدر انرژی به مدار می‌دهد؟ اگر باتری ابتدا کاملاً شارژ باشد، با فرض قابل‌استفاده بودن تمام ظرفیت درج‌شده، تقریباً چند ساعت کار می‌کند؟

  1. برای محاسبهٔ بار برحسب کولن، جریان و زمان را تبدیل می‌کنیم: I=100 mA=0.100 AI=100\,\mathrm{mA}=0.100\,\mathrm{A} و Δt=10×60=600 s\Delta t=10\times60=600\,\mathrm{s}.

  2. از تعریف جریان، بار عبوری را به دست می‌آوریم: Δq=IΔt=(0.100 A)(600 s)=60 C\Delta q=I\Delta t=(0.100\,\mathrm{A})(600\,\mathrm{s})=60\,\mathrm{C}.

  3. انرژی تحویلی باتری برابر است با: ΔU=ΔqΔV=(60 C)(2.0 V)=120 J\Delta U=\Delta q\Delta V=(60\,\mathrm{C})(2.0\,\mathrm{V})=120\,\mathrm{J}.

  4. برای محاسبهٔ زمان کارکرد، ظرفیت را با یکای مناسب می‌نویسیم: 1000 mAh=1.0 Ah1000\,\mathrm{mAh}=1.0\,\mathrm{Ah}.

  5. ظرفیت را بر جریان تقسیم می‌کنیم: t=1.0 Ah0.100 A=10 ht=\dfrac{1.0\,\mathrm{Ah}}{0.100\,\mathrm{A}}=10\,\mathrm{h}. این زمان تقریبی است و به فرض‌های مسئله بستگی دارد.

جواب: در مدت 10 min10\,\mathrm{min}، بار 60 C60\,\mathrm{C} از مدار می‌گذرد و باتری 120 J120\,\mathrm{J} انرژی تحویل می‌دهد؛ زمان کارکرد تقریبی باتری نیز 10 h10\,\mathrm{h} است.

نکات مهم

  • جریان به عبور خالص بار از مقطع نیاز دارد و در فلز، جهت قراردادی آن خلاف جهت سوق الکترون‌هاست.
  • جریان متوسط از I=Δq/ΔtI=\Delta q/\Delta t و انرژی تحویلی باتری از ΔU=ΔqΔV\Delta U=\Delta q\Delta V به دست می‌آید.
  • ظرفیت باتری برحسب Ah\mathrm{Ah} یا mAh\mathrm{mAh} بیانگر بار قابل‌تحویل است و تقسیم آن بر جریان متوسط، زمان کارکرد تقریبی را می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۴۳ تا ۴۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ۲ مقاومت الکتریکی و قانون اهم

در این درس یاد می‌گیری مقاومت الکتریکی را با استفاده از ولتاژ و جریان محاسبه کنی و با بررسی اندازه‌گیری‌ها و نمودار، رسانای اهمی را از وسیلهٔ غیراهمی تشخیص بدهی.

پیش از شروع

اگر دو سیم را به باتری‌های یکسان وصل کنیم، آیا حتماً جریان یکسانی از آن‌ها می‌گذرد؟ چه چیزی می‌تواند جریان را متفاوت کند؟

نه؛ سیم‌ها می‌توانند در برابر عبور جریان مقاومت‌های متفاوتی داشته باشند. با اختلاف پتانسیل یکسان، سیمی که مقاومت کمتری دارد جریان بیشتری عبور می‌دهد؛ در این درس یاد می‌گیری این تفاوت را اندازه بگیری و رابطهٔ جریان و ولتاژ را بررسی کنی.

چرا رسانا مقاومت دارد؟

چرا رسانا مقاومت دارد؟

وقتی کلید مدار را می‌بندی، اختلاف پتانسیل دو سر سیم باعث حرکت جهت‌دار الکترون‌های آزاد می‌شود. اما مسیر حرکت آن‌ها کاملاً بی‌مانع نیست: اتم‌های رسانا در حال نوسان‌اند و الکترون‌ها هنگام حرکت با آن‌ها برخورد می‌کنند. پس رسانا بودن به معنی نداشتن مقاومت نیست؛ بارهای الکتریکی عبور می‌کنند، اما حرکتشان با مقاومت روبه‌روست.

در این برخوردها، انرژی به اتم‌های رسانا منتقل می‌شود و رسانا گرم می‌شود. مثلاً گرم‌شدن سیم درون یک گرم‌کن برقی با همین انتقال انرژی ارتباط دارد؛ البته گرم‌شدن هر سیمی لزوماً آن‌قدر زیاد نیست که آن را حس کنیم.

برای تصور بهتر، راه‌رفتن در یک راهروی شلوغ را در نظر بگیر: می‌توانی جلو بروی، اما برخورد با دیگران حرکتت را دشوارتر می‌کند. این تشبیه فقط کمک می‌کند بفهمیم چرا امکان عبور جریان و وجود مقاومت با هم سازگارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳

مقاومت را چگونه اندازه بگیریم؟

مقاومت را چگونه اندازه بگیریم؟

فرض کن دو سیم را، هرکدام جداگانه، به دو سر یک باتری وصل کنیم. اگر جریان عبوری از یکی کمتر باشد، آن سیم در برابر عبور جریان مقاومت بیشتری دارد. پس برای مقایسهٔ مقاومت‌ها، باید هم اختلاف پتانسیل را بدانیم و هم جریان را؛ دانستن جریان به‌تنهایی کافی نیست.

مقاومت الکتریکی از تقسیم اختلاف پتانسیل دو سر رسانا بر جریان عبوری از آن به دست می‌آید:

R=VIR=\frac{V}{I}

در این رابطه، VV اختلاف پتانسیل برحسب ولت و II جریان برحسب آمپر است. یکای مقاومت، اهم با نماد Ω\Omega است؛ یعنی:

1 Ω=1 V/A1\,\Omega=1\,\mathrm{V/A}

برای به‌خاطر سپردن رابطه، از خودت بپرس: «برای عبور جریان معین، چقدر اختلاف پتانسیل لازم است؟» هرچه این نسبت بزرگ‌تر باشد، مقاومت بیشتر است. همچنین در اختلاف پتانسیل یکسان، مقاومت بیشتر یعنی جریان کمتر؛ نه بیشتر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳

آزمون قانون اهم

آزمون قانون اهم

آیا با یک بار اندازه‌گیری ولتاژ و جریان می‌توان فهمید وسیله‌ای اهمی است؟ نه؛ باید ببینیم وقتی ولتاژ را تغییر می‌دهیم، نسبت ولتاژ به جریان ثابت می‌ماند یا نه.

برای این آزمایش، وسیله را به منبع تغذیهٔ قابل تنظیم وصل می‌کنیم. آمپرسنج را متوالی با وسیله می‌بندیم تا جریان عبوری از آن را اندازه بگیرد؛ ولت‌سنج را موازی با وسیله می‌بندیم تا اختلاف پتانسیل دو سرش را نشان دهد.

سپس ولتاژ را در چند نوبت تغییر می‌دهیم، هر بار ولتاژ و جریان را یادداشت می‌کنیم و با رابطهٔ R=VIR=\frac{V}{I} مقاومت را به دست می‌آوریم. در تمام این اندازه‌گیری‌ها باید دمای وسیله ثابت بماند؛ چون تغییر دما می‌تواند مقاومت را تغییر دهد.

اگر مقاومت در ولتاژهای مختلف ثابت باشد، وسیله «اهمی» است. در این حالت، مثلاً با دو برابر شدن ولتاژ، جریان هم دو برابر می‌شود؛ درست مثل نسبت قیمت به تعداد مدادهای هم‌قیمت که با بیشتر شدن تعداد، ثابت می‌ماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

همهٔ وسیله‌ها اهمی نیستند

همهٔ وسیله‌ها اهمی نیستند

آیا می‌توان قانون اهم را برای هر وسیله‌ای به کار برد؟ برای پاسخ، به نمودار جریان برحسب ولتاژ نگاه کن: محور افقی ولتاژ و محور عمودی جریان است.

در رسانای اهمی، اگر دما ثابت بماند، افزایش ولتاژ باعث افزایش جریان به همان نسبت می‌شود. پس نمودار خطی راست و گذرنده از مبدأ است؛ یعنی با ولتاژ صفر، جریان هم صفر است. دو برابر شدن ولتاژ هم جریان را دو برابر می‌کند، چون نسبت V/IV/I ثابت می‌ماند.

اما همهٔ وسیله‌ها این‌گونه رفتار نمی‌کنند. مثلاً دیود نورگسیل، همان قطعه‌ای که در بسیاری از چراغ‌های نشانگر می‌بینی، غیراهمی است: نمودار جریان برحسب ولتاژ آن یک خط راستِ گذرنده از مبدأ نیست و نسبت V/IV/I در نقاط مختلف، مقدار ثابتی ندارد.

نکتهٔ مهم: غیراهمی بودن به معنی «نداشتن مقاومت» نیست؛ یعنی نمی‌توان برای ولتاژهای مختلف، یک مقاومت ثابت به وسیله نسبت داد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴

مثال حل‌شده

لامپ یک چراغ‌قوه با ولتاژ 3.0 V3.0\,\mathrm{V}، جریان 0.30 A0.30\,\mathrm{A} می‌کشد. الف) مقاومت رشتهٔ لامپ چقدر است؟ ب) اگر ولتاژ باتری به 2.0 V2.0\,\mathrm{V} کاهش یابد، جریان چقدر می‌شود؟ رشتهٔ لامپ را اهمی فرض کن و از تغییر مقاومت بر اثر تغییر دما چشم بپوش.

  1. برای بخش اول، ولتاژ و جریانِ مربوط به یک وضعیت را داریم: V1=3.0 VV_1=3.0\,\mathrm{V} و I1=0.30 AI_1=0.30\,\mathrm{A}.

  2. مقاومت را از نسبت ولتاژ به جریان حساب می‌کنیم: R=V1I1=3.0 V0.30 A=10 ΩR=\frac{V_1}{I_1}=\frac{3.0\,\mathrm{V}}{0.30\,\mathrm{A}}=10\,\Omega.

  3. چون رشته را اهمی فرض کرده‌ایم و تغییر مقاومت بر اثر دما را نادیده می‌گیریم، برای وضعیت دوم هم همان مقاومت را به کار می‌بریم.

  4. رابطه را برای جریان می‌نویسیم و جای‌گذاری می‌کنیم: I2=V2R=2.0 V10 Ω=0.20 AI_2=\frac{V_2}{R}=\frac{2.0\,\mathrm{V}}{10\,\Omega}=0.20\,\mathrm{A}.

  5. پاسخ را بررسی می‌کنیم: ولتاژ کمتر شده و با ثابت‌ماندن مقاومت، جریان نیز کاهش یافته است؛ پس نتیجه با رفتار رسانای اهمی سازگار است.

جواب: مقاومت رشتهٔ لامپ R=10 ΩR=10\,\Omega و جریان پس از افت ولتاژ I=0.20 AI=0.20\,\mathrm{A} است.

نکات مهم

  • برخورد الکترون‌های آزاد با اتم‌های رسانا با مقاومت الکتریکی و گرم‌شدن رسانا ارتباط دارد.
  • مقاومت از رابطهٔ R=VIR=\frac{V}{I} به دست می‌آید و یکای آن اهم با نماد Ω\Omega است.
  • در رسانای اهمی و در دمای ثابت، نسبت ولتاژ به جریان ثابت است و نمودار جریان برحسب ولتاژ خطی و گذرنده از مبدأ است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۴۵ تا ۵۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ۳ عوامل مؤثر بر مقاومت الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری … ترمیستور، مقاومت نوری، دیود و دیود نورگسیل چگونه رفتار می‌کنند و چگونه می‌توان روشن یا خاموش شدن چراغ را در یک مدار سادهٔ حساس به نور پیش‌بینی کرد.

پیش از شروع

چطور می‌توان بدون لمس کلید، فقط با تاباندن نور به یک قطعه، چراغ کوچکی را روشن کرد؟

بعضی مقاومت‌ها به نور حساس‌اند و با بیشتر شدن نور، مقاومتشان کمتر می‌شود. در مدار سادهٔ این درس، همین تغییر باعث عبور جریان بیشتر و روشن شدن یک دیود نورگسیل می‌شود؛ یعنی نور می‌تواند روشن شدن چراغ دیگری را کنترل کند!

ترمیستور؛ حسگر دما

ترمیستور؛ حسگر دما

یک زنگ خطر آتش چطور می‌تواند متوجه گرم‌شدن محیط شود؟ یکی از راه‌ها استفاده از ترمیستور است؛ قطعه‌ای مقاومتی که به تغییر دما حساس است.

مقاومت الکتریکی ترمیستور با دما تغییر می‌کند و نحوۀ این وابستگی با مقاومت‌های معمولی تفاوت دارد. مدار می‌تواند از این تغییر مقاومت، به‌عنوان نشانه‌ای از تغییر دما استفاده کند؛ یعنی ترمیستور نقش حسگر دما را دارد.

مثلاً در یک زنگ خطرِ حساس به دما، گرم‌شدن محیط باعث تغییر مقاومت ترمیستور می‌شود. مدارِ زنگ خطر طوری طراحی می‌شود که به این تغییر پاسخ دهد و هشدار را فعال کند. پس ترمیستور به‌تنهایی زنگ نمی‌زند؛ تغییر مقاومت آن به مدار امکان تشخیص تغییر دما را می‌دهد.

ترمیستورها کوچک‌اند و به شکل‌های دیسکی، مهره‌ای و میله‌ای ساخته می‌شوند. کاربردشان فقط هشدار آتش نیست؛ در دماسنج‌ها و دماپاها هم به کار می‌روند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

مقاومت نوری؛ حساس به روشنایی

مقاومت نوری؛ حساس به روشنایی

تصور کن نور چراغ‌قوهٔ گوشی را به قطعه‌ای بتابانی و بدون لمس کلید، چراغ کوچکی روشن شود! مقاومت نوری یا LDR\mathrm{LDR} چنین امکانی را فراهم می‌کند: هرچه نور بیشتری به آن برسد، مقاومت الکتریکی‌اش کمتر می‌شود.

در تاریکی، مقاومت این قطعه زیاد است؛ اما با تابش نور مناسب، مقاومتش به‌طور چشمگیری کاهش می‌یابد. حواست باشد: نور بیشتر یعنی مقاومت کمتر، نه بیشتر.

در مدار سادهٔ کتاب، مقاومت نوری همراه باتری و چراغ نورگسیل قرار دارد. وقتی مقاومت نوری در تاریکی است، مقاومت زیاد آن اجازه نمی‌دهد جریان کافی برای روشن شدن چراغ بگذرد. با تاباندن نور، مقاومت آن کم می‌شود، جریان افزایش می‌یابد و چراغ روشن می‌شود. اگر نور تابیده‌شده بیشتر شود، چراغ هم روشن‌تر می‌شود.

از حساسیت این قطعه به نور در چشم‌های الکترونیکی و کنترل روشنایی استفاده می‌کنند؛ البته روشن یا خاموش شدن وسیله به چگونگی طراحی مدار هم بستگی دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

دیود؛ راه یک‌طرفهٔ جریان

دیود؛ راه یک‌طرفهٔ جریان

فرض کن ورودی یک راهرو دریچه‌ای دارد که فقط از یک طرف باز می‌شود. دیود هم برای جریان الکتریکی نقشی شبیه این دریچه دارد: در جهت مجاز، جریان را با مقاومت ناچیز عبور می‌دهد؛ اما در جهت مخالف، جلوی عبور جریان را می‌گیرد.

حالا باتری، لامپ و دیودی را در یک مسیر بسته تصور کن. اگر دیود در جهت عبور جریان قرار گرفته باشد، جریان می‌گذرد و لامپ روشن می‌شود. اگر فقط دیود را برعکس کنیم و بقیهٔ مدار دست‌نخورده بماند، جریان قطع و لامپ خاموش می‌شود. پس بسته بودن مسیر به‌تنهایی کافی نیست؛ جهت دیود هم مهم است.

این رفتار، دیود را از یک مقاومت معمولی متمایز می‌کند. از همین ویژگی در مدارهای یک‌سوکننده استفاده می‌کنند تا جریان متناوب را به جریان مستقیم تبدیل کنند.

حالا با توجه به نقش این «دریچهٔ یک‌طرفه»، درستی جملهٔ زیر را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

دیود نورگسیل؛ از جریان تا نور

دیود نورگسیل؛ از جریان تا نور

چراغ کوچک نشانگر روی بسیاری از وسایل الکترونیکی، یک دیود نورگسیل یا LED\mathrm{LED} است. این قطعه هم دیود است؛ پس جهت قرار گرفتن آن در مدار اهمیت دارد. وقتی جریان در جهت مناسب از آن عبور کند، بخشی از انرژی الکتریکی در نیم‌رسانای آن به نور تبدیل می‌شود.

حالا دو قطعهٔ مدار حساس به نور را از هم جدا کنیم: مقاومت نوری، نور دریافت می‌کند و مقاومتش تغییر می‌کند؛ دیود نورگسیل، با عبور جریان نور تولید می‌کند. پس این دو قطعه نقش یکسانی ندارند، هرچند هر دو با نور سروکار دارند.

در مدار سادهٔ کتاب، تاباندن نور بیشتر به مقاومت نوری، مقاومت آن را کم می‌کند؛ در نتیجه جریان بیشتری از دیود نورگسیل می‌گذرد و روشن‌تر می‌شود. انرژی نورِ تولیدشده را باتری تأمین می‌کند، نه مقاومت نوری. همچنین رنگ نور دیود نورگسیل به نوع نیم‌رسانای سازندهٔ آن بستگی دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

مثال حل‌شده

در مدار سادهٔ کتاب، باتری، مقاومت نوری و دیود نورگسیل در یک مسیر قرار دارند و دیود نورگسیل روشن است. اگر بخشی از نور تابیده‌شده به مقاومت نوری را با دست بپوشانیم، روشنایی دیود نورگسیل چه تغییری می‌کند؟ جهت قطعات و وضعیت باتری تغییر نمی‌کند.

  1. ابتدا علت تغییر را مشخص می‌کنیم: با پوشاندن مقاومت نوری، نور کمتری به آن می‌رسد.

  2. مقاومت نوری در نور کمتر، مقاومت الکتریکی بیشتری دارد؛ پس عبور جریان از مسیر دشوارتر می‌شود.

  3. چون باتری و بقیهٔ مدار تغییر نکرده‌اند، افزایش مقاومت باعث کاهش جریان عبوری از دیود نورگسیل می‌شود.

  4. با کاهش جریان، دیود نورگسیل کم‌نورتر می‌شود؛ برای نتیجه‌گیری دربارهٔ خاموش‌شدن کامل آن، اطلاعات بیشتری لازم است.

جواب: چراغ نورگسیل کم‌نورتر می‌شود؛ زیرا با کاهش نور دریافتی مقاومت نوری، مقاومت آن افزایش می‌یابد و جریان مدار کاهش پیدا می‌کند.

نکات مهم

  • ترمیستور مقاومتی حساس به دماست و در ابزارهایی مانند زنگ خطر آتش و دماسنج کاربرد دارد.
  • با افزایش نور تابیده‌شده به مقاومت نوری، مقاومت آن کم می‌شود و در مدار سادهٔ کتاب، دیود نورگسیل روشن‌تر می‌شود.
  • دیود جریان را تنها در یک جهت عبور می‌دهد و نوع نورگسیل آن هنگام عبور جریان مناسب، بخشی از انرژی الکتریکی را به نور تبدیل می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۵۰ تا ۵۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ۴ نیروی محرکهٔ الکتریکی و مدارها

در این درس یاد می‌گیری نیروی محرکهٔ الکتریکی را از ولتاژ پایانه‌های باتری تشخیص بدهی، جریان مدار ساده و مقاومت داخلی باتری را محاسبه کنی و نقش مقاومت بدن را در خطر برق‌گرفتگی توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا ممکن است ولت‌سنج برای یک باتری، وقتی لامپ خاموش است عدد بزرگ‌تری نشان دهد تا وقتی لامپ روشن است؟

باتری واقعی درون خودش هم در برابر عبور جریان مقاومت دارد. وقتی لامپ روشن می‌شود و جریان می‌گذرد، بخشی از انرژی درون خود باتری مصرف می‌شود؛ بنابراین ولتاژ دو سر باتری کاهش می‌یابد.

باتری؛ تأمین‌کنندهٔ انرژی

باتری؛ تأمین‌کنندهٔ انرژی

در یک سرسرهٔ آبی، تلمبه آب را بالا می‌برد تا آب برای پایین‌آمدن انرژی داشته باشد. باتری هم در مدار نقشی شبیه تلمبه دارد: هنگام عبور بارها از درونش، انرژی پتانسیل الکتریکی آن‌ها را افزایش می‌دهد. در باتری، انرژی لازم از واکنش‌های شیمیایی تأمین می‌شود؛ پس باتری به بارها انرژی می‌دهد، نه اینکه بار الکتریکی بسازد.

برای بیان مقدار این انرژی‌رسانی، کار منبع را بر مقدار بار عبوری تقسیم می‌کنیم:

E=ΔWΔq\mathcal{E}=\frac{\Delta W}{\Delta q}

در این رابطه، ΔW\Delta W کار انجام‌شدهٔ منبع روی بار Δq\Delta q است. کمیت E\mathcal{E} را نیروی محرکهٔ الکتریکی می‌نامیم؛ اما گول نامش را نخور: این کمیت نیرو نیست، بلکه انرژی به‌ازای واحد بار است و یکای آن ولت است:

1 V=1 J/C1\,\mathrm{V}=1\,\mathrm{J/C}

مثلاً نیروی محرکهٔ 1.5 V1.5\,\mathrm{V} روی باتری چراغ‌قوه یعنی منبع به‌ازای هر 1 C1\,\mathrm{C} بار عبوری، 1.5 J1.5\,\mathrm{J} کار انجام می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

ولتاژ باتری زیر بار

ولتاژ باتری زیر بار

چرا ولت‌سنج ممکن است هنگام روشن‌شدن لامپ، ولتاژ کمتری نشان بدهد؟ باتری واقعی درون خودش هم در برابر حرکت بارها مقاومت دارد؛ به این ویژگی مقاومت داخلی می‌گوییم و آن را با rr نشان می‌دهیم.

وقتی باتری به لامپ جریان می‌دهد، بخشی از انرژی بارها در همین مقاومت داخلی به انرژی گرمایی تبدیل می‌شود. بنابراین ولتاژ در دسترس در دو سر باتری، یعنی VV، از نیروی محرکهٔ آن کمتر است:

V=E−IrV=\mathcal{E}-Ir

در این رابطه، II جریان عبوری از باتری و IrIr افت ولتاژ داخلی است. پس اگر نیروی محرکه و مقاومت داخلی ثابت بمانند، جریان بیشتر یعنی افت داخلی بیشتر و ولتاژ پایانه‌های کمتر.

وقتی مدار باز است و جریانی از باتری نمی‌گذرد، I=0I=0 است؛ بنابراین افت داخلی نداریم و V=EV=\mathcal{E} می‌شود. اما منبع آرمانی اصلاً مقاومت داخلی ندارد؛ پس حتی هنگام جریان‌دهی هم ولتاژ پایانه‌هایش برابر نیروی محرکه است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

جریان و دو مقاومت

جریان و دو مقاومت

برای پیدا کردن جریان مدار، آیا کافی است فقط مقاومت بیرونی RR را در نظر بگیریم؟ نه؛ بارها هنگام عبور از باتری واقعی، با مقاومت داخلی rr هم روبه‌رو می‌شوند. در این مدار ساده، جریان گذرنده از هر دو مقاومت یکسان است، چون فقط یک مسیر برای عبور جریان وجود دارد.

دو سر مقاومت بیرونی مستقیم به دو پایانهٔ باتری وصل‌اند؛ پس اختلاف پتانسیل آن‌ها برابر است. برای مقاومت بیرونی، قانون اهم می‌گوید V=IRV=IR و برای باتریِ در حال جریان‌دهی داریم V=E−IrV=\mathcal{E}-Ir. بنابراین:

IR=E−IrIR=\mathcal{E}-Ir

با بردن جملهٔ مربوط به مقاومت داخلی به طرف دیگر:

E=IR+Ir=I(R+r)\mathcal{E}=IR+Ir=I(R+r)

پس جریان مدار برابر است با:

I=ER+r\displaystyle I=\frac{\mathcal{E}}{R+r}

مثلاً در مدار سادهٔ یک چراغ باتری‌دار، مقاومت داخل باتری هم در محدودکردن جریان نقش دارد، نه فقط مقاومت چراغ. برای محاسبهٔ جریان، مقاومت داخلی و بیرونی را با هم جمع کن؛ اما ولتاژ دو سر چراغ همچنان IRIR است، نه E\mathcal{E}.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۱

پوست خیس، خطر بیشتر

پوست خیس، خطر بیشتر

چرا دست‌زدن به وسیلهٔ برقی با دست خیس خطرناک‌تر است؟ اگر بین دو نقطه از بدن اختلاف پتانسیل برقرار شود، ممکن است جریان از بدن عبور کند. بخش عمدهٔ مقاومت الکتریکی بدن مربوط به پوست است؛ پوست خشک مقاومت بیشتری دارد، اما رطوبت یا زخم می‌تواند این مقاومت را کاهش دهد.

طبق رابطهٔ I=VRI=\frac{V}{R}، در یک اختلاف پتانسیل یکسان، هرچه مقاومت مسیر کمتر باشد، جریان بیشتری از بدن می‌گذرد. بنابراین، کم‌بودن ولتاژ به‌تنهایی نشانهٔ بی‌خطر بودن نیست؛ وضعیت پوست و مسیر عبور جریان هم اهمیت دارند. عبور جریان از قلب یا دستگاه عصبی می‌تواند بسیار آسیب‌زا باشد.

برای نمونه، کنار سینک ظرف‌شویی، خیسی دست و محیط می‌تواند شرایط عبور جریان را فراهم‌تر کند. این موضوع را هرگز روی بدن خودت یا دیگری آزمایش نکن و با دست خیس به وسایل برقی دست نزن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۲

ردّ پای فرسودگی باتری

ردّ پای فرسودگی باتری

گاهی باتری فرسوده در حالت بدون مصرف، ولتاژ مناسبی نشان می‌دهد، اما با روشن‌کردن چراغ‌قوه، نور آن کم می‌شود. پس اندازه‌گیری ولتاژ مدار باز به‌تنهایی برای تشخیص فرسودگی کافی نیست؛ باید رفتار باتری هنگام جریان‌دهی را هم بررسی کنیم.

وقتی کلید باز است، جریان تقریباً صفر است؛ بنابراین ولت‌سنج تقریباً نیروی محرکهٔ باتری، یعنی E\mathcal{E}، را نشان می‌دهد. پس از بستن کلید، ولتاژ پایانه‌ها، VV، و جریان مدار، II، را اندازه می‌گیریم. از رابطهٔ V=E−IrV=\mathcal{E}-Ir نتیجه می‌شود:

r=E−VIr=\frac{\mathcal{E}-V}{I}

یعنی برای یافتن مقاومت داخلی، افت ولتاژ داخل باتری را بر جریان تقسیم می‌کنیم. باتری فرسوده معمولاً مقاومت داخلی بیشتری دارد؛ پس هنگام جریان‌دهی، افت ولتاژ داخلی آن بیشتر خودش را نشان می‌دهد. برای مقایسهٔ دو باتری، بهتر است مقاومت داخلی هرکدام را از اندازه‌گیری‌ها به دست آوریم، نه اینکه فقط ولتاژ مدار بازشان را مقایسه کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

مثال حل‌شده

باتری‌ای با نیروی محرکهٔ 12 V12\,\mathrm{V} و مقاومت داخلی 1 Ω1\,\Omega به مقاومت بیرونی 5 Ω5\,\Omega وصل شده است. جریان مدار و اختلاف پتانسیل دو سر باتری را به دست آور.

  1. مقاومت داخلی هم در مسیر جریان قرار دارد؛ بنابراین مقاومت کل برابر است با R+r=5+1=6 ΩR+r=5+1=6\,\Omega.

  2. جریان مدار را حساب می‌کنیم: I=ER+r=126=2 AI=\frac{\mathcal{E}}{R+r}=\frac{12}{6}=2\,\mathrm{A}.

  3. افت ولتاژ درون باتری برابر است با Ir=(2 A)(1 Ω)=2 VIr=(2\,\mathrm{A})(1\,\Omega)=2\,\mathrm{V}.

  4. ولتاژ پایانه‌ها از کم‌کردن افت داخلی از نیروی محرکه به دست می‌آید: V=E−Ir=12−2=10 VV=\mathcal{E}-Ir=12-2=10\,\mathrm{V}.

  5. برای بررسی پاسخ، ولتاژ دو سر مقاومت بیرونی را حساب می‌کنیم: IR=(2 A)(5 Ω)=10 VIR=(2\,\mathrm{A})(5\,\Omega)=10\,\mathrm{V}؛ این مقدار با ولتاژ پایانه‌های باتری برابر است.

جواب: جریان مدار 2 A2\,\mathrm{A} و ولتاژ پایانه‌های باتری 10 V10\,\mathrm{V} است.

نکات مهم

  • نیروی محرکهٔ الکتریکی، کار منبع به‌ازای واحد بار است: E=ΔWΔq\mathcal{E}=\frac{\Delta W}{\Delta q}؛ پس یکای آن ولت است، نه نیوتون.
  • برای باتری واقعی در حال جریان‌دهی، V=E−IrV=\mathcal{E}-Ir و در مدار ساده I=ER+rI=\frac{\mathcal{E}}{R+r} است؛ با اندازه‌گیری ولتاژ مدار باز، ولتاژ زیر بار و جریان نیز می‌توان rr را تعیین کرد.
  • در اختلاف پتانسیل یکسان، کاهش مقاومت بدن بر اثر خیس‌شدن پوست، جریان عبوری و خطر برق‌گرفتگی را افزایش می‌دهد؛ بنابراین کم‌بودن ولتاژ به‌تنهایی تضمین ایمنی نیست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۵۳ تا ۵۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ۵ توان در مدارهای الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری توان و انرژی مصرفی وسایل الکتریکی، گرمای تولیدشده در مقاومت و توان خروجی باتری را حساب کنی و انرژی مصرفی را به هزینۀ برق ارتباط بدهی.

پیش از شروع

اگر دو بخاری توان یکسانی داشته باشند، آیا حتماً هزینۀ برق ماهانۀ آن‌ها هم یکسان است؟

نه؛ مدت روشن‌بودن هم مهم است. توان نشان می‌دهد وسیله با چه آهنگی انرژی مصرف می‌کند، اما هزینۀ برق به کل انرژی مصرف‌شده بستگی دارد.

توان؛ آهنگ انتقال انرژی

فرض کن دو وسیله در مدت یکسان کار می‌کنند، اما یکی انرژی بیشتری مصرف می‌کند. کدام پرتوان‌تر است؟ توان نشان می‌دهد انرژی با چه سرعتی منتقل یا تبدیل می‌شود؛ پس وسیله‌ای که در زمان یکسان انرژی بیشتری مصرف می‌کند، توان بیشتری دارد.

برای یک بخش از مدار، بار عبوری در مدت tt را qq و اختلاف پتانسیل دو سر آن را VV می‌نامیم. انرژی منتقل‌شده برابر qVqV است؛ بنابراین:

P=ΔUt=qVt=IVP=\frac{\Delta U}{t}=\frac{qV}{t}=IV

چون qt=I\frac{q}{t}=I است، توان الکتریکی از ضرب جریان در اختلاف پتانسیل به دست می‌آید. در این رابطه، جریان برحسب آمپر (A\mathrm{A})، ولتاژ برحسب ولت (V\mathrm{V}) و توان برحسب وات (W\mathrm{W}) است. هر وات یعنی انتقال یک ژول انرژی در هر ثانیه: 1W=1J/s1\mathrm{W}=1\mathrm{J/s}.

مثلاً اگر دو وسیله به ولتاژ یکسان وصل باشند، وسیله‌ای که جریان بیشتری می‌کشد، توان بیشتری دارد. دقت کن: توان، مقدار کل انرژی نیست؛ سرعت انتقال انرژی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

سه راه محاسبۀ توان مقاومت

سه راه محاسبۀ توان مقاومت

برای محاسبۀ توان یک مقاومت، لازم نیست همیشه هم جریان و هم ولتاژ را داشته باشی. رابطۀ تعریف مقاومت، یعنی R=VIR=\frac{V}{I}، کمک می‌کند فرمول توان را به شکل‌های دیگری بنویسیم.

از P=IVP=IV شروع می‌کنیم. اگر به‌جای ولتاژ، V=RIV=RI بگذاریم، داریم:

P=I(RI)=RI2P=I(RI)=RI^2

اگر به‌جای جریان، I=VRI=\frac{V}{R} بگذاریم، به این رابطه می‌رسیم:

P=VR×V=V2RP=\frac{V}{R}\times V=\frac{V^2}{R}

پس این‌ها سه قانون جدا نیستند؛ سه شکل از یک رابطۀ توان هستند:

P=IV=RI2=V2RP=IV=RI^2=\frac{V^2}{R}

مثلاً برای بررسی توان المنت یک وسیلۀ گرمایشی، اگر جریان و مقاومتش معلوم باشند، شکل RI2RI^2 مستقیم‌تر است؛ اگر ولتاژ و مقاومت معلوم باشند، شکل V2R\frac{V^2}{R} راحت‌تر است.

حواست به شرط مقایسه باشد: در جریان ثابت، مقاومت بیشتر یعنی توان بیشتر؛ اما در ولتاژ ثابت، مقاومت بیشتر یعنی توان کمتر. پس پیش از مقایسه بپرس: «کدام کمیت ثابت مانده است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

از توان تا هزینۀ برق

از توان تا هزینۀ برق

روی قبض برق، فقط توان دستگاه مهم نیست؛ مدت روشن‌بودن آن هم مهم است. دو بخاری با توان یکسان، اگر زمان‌های متفاوتی روشن بمانند، انرژی یکسانی مصرف نمی‌کنند.

برای دستگاهی با توان ثابت، انرژی مصرفی از این رابطه به دست می‌آید:

U=PtU=Pt

در این رابطه، UU انرژی مصرفی و tt مدت کارکرد دستگاه است. اگر توان را برحسب W\mathrm{W} و زمان را برحسب s\mathrm{s} بگذاری، انرژی برحسب J\mathrm{J} به دست می‌آید. اما برای حساب‌کردن مصرف برق، توان را برحسب kW\mathrm{kW} و زمان را برحسب h\mathrm{h} می‌گذاریم؛ در نتیجه واحد انرژی کیلووات‌ساعت، یعنی kWh\mathrm{kWh}، می‌شود.

حواست باشد: کیلووات واحد توان است، اما کیلووات‌ساعت واحد انرژی؛ یعنی حاصل‌ضرب توان در زمان، نه تقسیم آن‌ها!

برای محاسبۀ هزینه، انرژی مصرفی برحسب کیلووات‌ساعت را در قیمت هر کیلووات‌ساعت ضرب می‌کنیم. پس برای مصرف ماهانه، باید مجموع ساعت‌های کارکرد دستگاه در همان ماه را در نظر بگیری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

گرمای حاصل از جریان

گرمای حاصل از جریان

وقتی بخاری برقی روشن است، جریان از سیم مقاومتی آن می‌گذرد و سیم داغ می‌شود. این گرما از کجا می‌آید؟ انرژی الکتریکی در مقاومت به انرژی گرمایی تبدیل می‌شود.

برای پیدا کردن گرمای تولیدشده، توان مصرفی مقاومت را در مدت عبور جریان ضرب می‌کنیم. با جای‌گذاری رابطۀ توان مقاومت، به قانون ژول می‌رسیم:

Q=Pt=RI2tQ=Pt=RI^2t

در این رابطه، اگر مقاومت RR برحسب Ω\Omega، جریان II برحسب A\mathrm{A} و زمان tt برحسب s\mathrm{s} باشد، گرمای تولیدشده QQ برحسب J\mathrm{J} به دست می‌آید. این رابطه را برای حالتی به کار می‌بریم که جریان و مقاومت در مدت موردنظر ثابت باشند.

نکتۀ مهم، مربع جریان است: در مقاومت و زمان یکسان، دو برابر شدن جریان، گرمای تولیدشده را چهار برابر می‌کند، نه دو برابر! همچنین گرمای تولیدشده لزوماً همگی به جسم موردنظر نمی‌رسد؛ مثلاً در گرم‌کن آب، مقداری از آن به ظرف و هوای اطراف منتقل می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

توانی که باتری تحویل می‌دهد

توانی که باتری تحویل می‌دهد

باتری هنگام روشن‌کردن یک چراغ، انرژی را به مدار بیرونی می‌رساند؛ اما بخشی از انرژی هم در مقاومت درونی خود باتری به گرما تبدیل می‌شود. پس توان خروجی باتری، یعنی توانی که به مدار بیرونی تحویل می‌دهد، با کل توان تولیدشده در باتری یکی نیست.

برای محاسبۀ توان خروجی، باید جریان را در ولتاژ دو سر باتری ضرب کنیم، نه در نیروی محرکۀ آن. هنگام جریان‌دهی باتری داریم:

V=E−IrV=\mathcal{E}-Ir

پس:

Pخروجی=IV=I(E−Ir)P_{\text{خروجی}}=IV=I(\mathcal{E}-Ir)

در این رابطه، IrIr افت ولتاژ ناشی از مقاومت درونی باتری است. مثلاً در چراغ‌قوۀ ساده، توان خروجی باتری به لامپ می‌رسد و بخشی دیگر درون باتری تلف می‌شود.

اگر مدار بیرونی فقط یک مقاومت RR داشته باشد و مقاومت سیم‌ها ناچیز باشد، طبق پایستگی انرژی، تمام توان خروجی باتری در همان مقاومت مصرف می‌شود:

Pخروجی=RI2P_{\text{خروجی}}=RI^2

بنابراین، برای محاسبۀ این توان می‌توان از سمت باتری یا از سمت مقاومت بیرونی پیش رفت؛ نتیجه باید یکسان باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

مثال حل‌شده

بخاری برقی‌ای با اتصال به ولتاژ 220V220\mathrm{V}، جریان 5A5\mathrm{A} می‌کشد. اگر هر روز 2h2\mathrm{h} روشن باشد، در یک ماهِ سی‌روزه چه مقدار انرژی مصرف می‌کند و هزینۀ آن چقدر است؟ برای این تمرین، بهای هر کیلووات‌ساعت برق را 100 تومان100\text{ تومان} و توان بخاری را ثابت فرض کن.

  1. ابتدا توان را از جریان و ولتاژ پیدا می‌کنیم: P=IV=(5A)(220V)=1100WP=IV=(5\mathrm{A})(220\mathrm{V})=1100\mathrm{W}.

  2. برای محاسبۀ انرژی برحسب کیلووات‌ساعت، توان را تبدیل می‌کنیم: P=1.1kWP=1.1\mathrm{kW}.

  3. مدت روشن‌بودن در ماه برابر است با t=30×2h=60ht=30\times2\mathrm{h}=60\mathrm{h}.

  4. انرژی مصرفی ماهانه را به دست می‌آوریم: U=Pt=(1.1kW)(60h)=66kWhU=Pt=(1.1\mathrm{kW})(60\mathrm{h})=66\mathrm{kWh}.

  5. انرژی را در بهای هر کیلووات‌ساعت ضرب می‌کنیم: هزینه=(66kWh)(100تومانkWh)=6600 تومان\text{هزینه}=(66\mathrm{kWh})(100\frac{\text{تومان}}{\mathrm{kWh}})=6600\text{ تومان}.

جواب: توان بخاری 1100W1100\mathrm{W} یا 1.1kW1.1\mathrm{kW}، انرژی مصرفی ماهانه 66kWh66\mathrm{kWh} و هزینۀ آن 6600 تومان6600\text{ تومان} است.

نکات مهم

  • توان، آهنگ انتقال انرژی است و برای یک جزء مدار از رابطۀ P=IVP=IV و برای مقاومت از رابطه‌های P=RI2=V2/RP=RI^2=V^2/R نیز به دست می‌آید.
  • انرژی مصرفی برابر U=PtU=Pt است؛ برای محاسبۀ هزینۀ برق از انرژی برحسب kWh\mathrm{kWh} استفاده می‌کنیم و گرمای تولیدشده در مقاومت را با Q=RI2tQ=RI^2t می‌یابیم.
  • توان خروجی باتری برابر Pخروجی=I(E−Ir)P_{\text{خروجی}}=I(\mathcal{E}-Ir) است و در مدار دارای تنها یک مقاومت خارجی، با توان مصرفی آن مقاومت برابر می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۵۵ تا ۶۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ۶ ترکیب مقاومت‌ها

در این درس یاد می‌گیری اتصال‌های متوالی و موازی را از روی مسیرهای مدار تشخیص بدهی، مقاومت معادل و جریان و ولتاژ بخش‌های مدار را به دست بیاوری و رفتار وسایل اندازه‌گیری و فیوز را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا وقتی یکی از چراغ‌های خودرو می‌سوزد، چراغ‌های دیگر همچنان روشن می‌مانند، اما در بعضی رشته‌چراغ‌ها خرابی یک لامپ همه را خاموش می‌کند؟

راز این تفاوت در شیوهٔ اتصال لامپ‌هاست. در اتصال متوالی، قطع شدن تنها مسیر جریان همهٔ لامپ‌ها را خاموش می‌کند؛ اما در اتصال موازی، هر شاخه مسیر جداگانه‌ای دارد و قطع شدن یک شاخه، مسیر بقیه را قطع نمی‌کند.

متوالی؛ یک مسیر برای جریان

متوالی؛ یک مسیر برای جریان

فرض کن در یک رشته‌چراغ، جریان برای رسیدن از یک سر باتری به سر دیگر، ناچار باشد از تک‌تک لامپ‌ها بگذرد. اگر بین لامپ‌ها هیچ انشعابی نباشد، اتصال آن‌ها متوالی است؛ مهم مسیر اتصال است، نه اینکه لامپ‌ها در نقاشی کنار هم باشند.

چون فقط یک مسیر وجود دارد، جریان همهٔ مقاومت‌ها یکسان است. مقاومت اول جریان را «مصرف» نمی‌کند تا جریان کمتری به مقاومت بعدی برسد؛ در عوض، اختلاف پتانسیل کل بین مقاومت‌ها تقسیم می‌شود:

V=V1+V2+V3V=V_1+V_2+V_3

با استفاده از V=IRV=IR و یکسان بودن جریان، مقاومت معادل به دست می‌آید:

Req=R1+R2+R3R_{\mathrm{eq}}=R_1+R_2+R_3

مقاومت معادل یعنی یک مقاومت که اگر جای مجموعه قرار بگیرد، با همان ولتاژ کل، همان جریان را عبور دهد. پس برای مقاومت‌های با مقدار مثبت، مقاومت معادل متوالی از تک‌تک آن‌ها بزرگ‌تر است.

در همان رشته‌چراغ، اگر رشتهٔ یکی از لامپ‌ها قطع شود، تنها مسیر جریان باز می‌شود و بقیه هم خاموش می‌شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

اندازه‌گیری بدون تغییر محسوس مدار

اندازه‌گیری بدون تغییر محسوس مدار

فرض کن می‌خواهی جریان یک لامپ را اندازه بگیری؛ اگر وصل کردن دستگاه، جریان را خیلی تغییر دهد، دیگر جریانِ مدار اولیه را اندازه نگرفته‌ای! پس وسیلهٔ اندازه‌گیری باید تا حد ممکن روی مدار اثر نگذارد.

آمپرسنج را متوالی می‌بندیم تا جریان بخش موردنظر از آن بگذرد. مقاومت آمپرسنج باید بسیار کم باشد؛ چون مقاومت اضافی در مسیر متوالی، مقاومت کل را بیشتر و جریان را کمتر می‌کند. در مدل آرمانی، مقاومت آمپرسنج صفر است.

ولت‌سنج را موازی با قطعه می‌بندیم تا اختلاف پتانسیل دو سر آن را اندازه بگیرد. مقاومت ولت‌سنج باید بسیار زیاد باشد تا جریان بسیار کمی از شاخهٔ خودش بگذرد و وضعیت مدار را چندان تغییر ندهد. در مدل آرمانی، مقاومت ولت‌سنج را بی‌نهایت در نظر می‌گیریم.

پس این دو را جابه‌جا به خاطر نسپار: آمپرسنج باید در مسیر جریان تقریباً بی‌مانع باشد؛ ولت‌سنج باید از شاخهٔ خودش تقریباً جریانی نکشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

موازی؛ ولتاژ برابر، جریان تقسیم‌شده

موازی؛ ولتاژ برابر، جریان تقسیم‌شده

دو مسیر کنار هم را برای عبور آب تصور کن؛ اضافه‌شدن مسیر دوم، عبور آب را آسان‌تر می‌کند. در مدار هم اتصال موازی، مسیرهای بیشتری برای جریان فراهم می‌کند.

ملاک موازی‌بودن، شکل نقاشی نیست: اگر دو سر هر مقاومت به همان دو نقطهٔ مشترک مدار وصل باشد، مقاومت‌ها موازی‌اند. پس اختلاف پتانسیل همهٔ شاخه‌ها برابر است:

V=V1=V2=V3V=V_1=V_2=V_3

در محل انشعاب، بار الکتریکی انباشته نمی‌شود؛ بنابراین جریان ورودی بین شاخه‌ها تقسیم می‌شود و داریم:

I=I1+I2+I3I=I_1+I_2+I_3

برابری ولتاژ به معنی برابری جریان نیست! طبق Ik=V/RkI_k=V/R_k، شاخه‌ای که مقاومت کمتری دارد، جریان بیشتری می‌گیرد.

با جای‌گذاری جریان شاخه‌ها و استفاده از I=V/ReqI=V/R_{\mathrm{eq}} به رابطهٔ مقاومت معادل می‌رسیم:

1Req=1R1+1R2+1R3\frac{1}{R_{\mathrm{eq}}}=\frac{1}{R_1}+\frac{1}{R_2}+\frac{1}{R_3}

حواست باشد: این جمع، وارونِ مقاومت معادل است؛ برای یافتن خود مقاومت معادل باید نتیجه را وارونه کنی. مقاومت معادلِ چند مقاومت موازیِ مثبت، از کوچک‌ترین مقاومت هم کمتر است؛ چون مسیر تازه‌ای برای عبور جریان اضافه شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

مصرف‌کننده‌های خانه و فیوز

مصرف‌کننده‌های خانه و فیوز

چرا روشن‌کردن هم‌زمان چند وسیلهٔ پرمصرف ممکن است باعث قطع برق شود، اما روشن‌کردن تنها یکی از آنها نه؟

وسایل خانه موازی بسته می‌شوند؛ بنابراین هرکدام ولتاژ یکسان شبکه را دریافت می‌کنند. جریان هر وسیله از رابطهٔ I=P/VI=P/V به دست می‌آید. هرچه توان مصرفی وسیله در این ولتاژ بیشتر باشد، جریان بیشتری می‌کشد.

در مسیر مشترکِ این مصرف‌کننده‌ها، جریان‌ها با هم جمع می‌شوند:

Iکل=I1+I2+⋯I_{\text{کل}}=I_1+I_2+\cdots

توان کل هم مجموع توان وسایل روشن است؛ پس می‌توان نوشت:

Iکل=PکلVI_{\text{کل}}=\dfrac{P_{\text{کل}}}{V}

فیوز نقش محافظ دارد: اگر جریان عبوری از آن از حد مجاز بیشتر شود، مدار را قطع می‌کند. پس ممکن است اتو و بخاری هرکدام به‌تنهایی مشکلی ایجاد نکنند، اما استفادهٔ هم‌زمان از آنها در یک مدار باعث قطع فیوز شود. معیار، مجموع جریان وسایل همان مدار است، نه فقط جریان پرمصرف‌ترین وسیله. برای جلوگیری از قطع برق، هرگز فیوز را با نمونه‌ای با حد مجاز بالاتر از مقدار مناسب سیم‌کشی جایگزین نکن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

مدار ترکیبی؛ ساده کن و برگرد

مدار ترکیبی؛ ساده کن و برگرد

در مدار ترکیبی، لازم نیست همهٔ جریان‌ها را یک‌باره پیدا کنی. دو حرکت داریم: ساده‌کردن مدار و برگشتن به مدار اصلی.

فرض کن مقاومت R1R_1 با مجموعهٔ موازیِ R2R_2 و R3R_3 متوالی است. ابتدا آن دو مقاومت موازی را با R23R_{23} جایگزین کن:

R23=R2R3R2+R3R_{23}=\frac{R_2R_3}{R_2+R_3}

حالا مسیر ساده شده است؛ پس مقاومت معادلِ بخش خارجی مدار می‌شود:

Req=R1+R23R_{\mathrm{eq}}=R_1+R_{23}

اگر باتری نیروی محرکهٔ E\mathcal{E} و مقاومت داخلی rr داشته باشد، جریان کل برابر است با:

I=EReq+rI=\frac{\mathcal{E}}{R_{\mathrm{eq}}+r}

حالا برگرد! جریان R1R_1 همان جریان کل است، اما این جریان در محل انشعاب تقسیم می‌شود. برای یافتن جریان هر شاخه، اول ولتاژ مجموعهٔ موازی را پیدا کن:

V23=IR23V_{23}=IR_{23}

سپس از برابر بودن ولتاژ شاخه‌ها استفاده کن:

I2=V23R2I3=V23R3I_2=\frac{V_{23}}{R_2}\qquad I_3=\frac{V_{23}}{R_3}

در پایان، بررسی کن که I2+I3=II_2+I_3=I باشد. یادت باشد ولتاژ مجموعهٔ موازی لزوماً برابر ولتاژ دو سر باتری نیست؛ چون مقاومت متوالی هم بخشی از ولتاژ را می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱

مثال حل‌شده

دو مقاومت 6 Ω6\,\Omega و 12 Ω12\,\Omega موازی‌اند و مجموعهٔ آنها با مقاومت 2 Ω2\,\Omega متوالی است. این مدار به باتری آرمانی 36 V36\,\mathrm{V} وصل شده است. توان مصرفی مقاومت 6 Ω6\,\Omega را پیدا کن.

  1. ابتدا بخش موازی را ساده می‌کنیم: Rp=R1R2R1+R2=(6 Ω)(12 Ω)6 Ω+12 Ω=4 ΩR_{\mathrm{p}}=\frac{R_1R_2}{R_1+R_2}=\frac{(6\,\Omega)(12\,\Omega)}{6\,\Omega+12\,\Omega}=4\,\Omega.

  2. مقاومت معادل کل، جمع مقاومت متوالی و معادل بخش موازی است: Req=2 Ω+4 Ω=6 ΩR_{\mathrm{eq}}=2\,\Omega+4\,\Omega=6\,\Omega.

  3. باتری آرمانی مقاومت داخلی ندارد؛ پس جریان کل برابر است با I=36 V6 Ω=6 AI=\frac{36\,\mathrm{V}}{6\,\Omega}=6\,\mathrm{A}.

  4. به مدار اصلی برمی‌گردیم: جریان ورودی به بخش موازی همان جریان کل است؛ بنابراین ولتاژ این بخش می‌شود Vp=IRp=(6 A)(4 Ω)=24 VV_{\mathrm{p}}=IR_{\mathrm{p}}=(6\,\mathrm{A})(4\,\Omega)=24\,\mathrm{V}. همین ولتاژ به دو سر مقاومت 6 Ω6\,\Omega اعمال می‌شود، نه تمام ولتاژ باتری.

  5. توان مقاومت خواسته‌شده را به دست می‌آوریم: P=Vp2R=(24 V)26 Ω=96 WP=\frac{V_{\mathrm{p}}^2}{R}=\frac{(24\,\mathrm{V})^2}{6\,\Omega}=96\,\mathrm{W}.

جواب: توان مصرفی مقاومت 6 Ω6\,\Omega برابر با 96 W96\,\mathrm{W} است.

نکات مهم

  • در اتصال متوالی، جریان همهٔ مقاومت‌ها یکسان است و مقاومت معادل از جمع مقاومت‌ها به دست می‌آید.
  • در اتصال موازی، ولتاژ شاخه‌ها برابر است، جریان شاخه‌ها جمع می‌شود و مقاومت معادل از هر مقاومت شاخه کوچک‌تر است.
  • در مدار ترکیبی، ابتدا بخش‌ها را ساده و سپس جریان و ولتاژها را بازیابی می‌کنیم؛ در مدار واقعی نیز اثر وسایل اندازه‌گیری و حد مجاز جریان فیوز مهم است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ فیزیک یازدهم · رایگان