درس ۱ · صفحهٔ ۳۹ تا ۴۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۲ـ۱ جریان الکتریکی
در این درس یاد میگیری جریان الکتریکی و جهت آن را توضیح بدهی، بار و انرژی منتقلشده در مدار را حساب کنی و معنای ظرفیت درجشده روی باتری را بفهمی.
پیش از شروع
اگر الکترونها در سیم بهکندی یک حلزون پیش میروند، چرا با زدن کلید، چراغ تقریباً بلافاصله روشن میشود؟
سیم از قبل در سراسر طولش الکترون آزاد دارد؛ لازم نیست الکترونی از کنار کلید تا چراغ سفر کند. با بستن مدار، اثر میدان الکتریکی بهسرعت در مدار برقرار میشود و الکترونهای موجود در بخشهای مختلف سیم شروع به حرکت جهتدار میکنند؛ شبیه جاریشدن آب از انتهای شیلنگی که از قبل پر از آب است.
هر حرکتی جریان نیست
هر حرکتی جریان نیست
در یک سیم فلزی، حتی وقتی به باتری وصل نیست، الکترونهای آزاد حرکت میکنند! پس چرا همین حرکت برای روشن کردن لامپ کافی نیست؟ چون حرکت آنها کاتورهای است؛ یعنی در جهتهای گوناگون و بینظم حرکت میکنند، نه همگی به یک سمت.
برای تشخیص جریان، یک برش فرضی از سیم را در نظر بگیر؛ مثل دری که رفتوآمد از آن را زیر نظر داری. این برش، سطح مقطع سیم است. اگر در یک بازهٔ زمانی، همان مقدار بار که از مقطع به یک سو میگذرد به سوی مقابل هم بگذرد، انتقال خالص بار صفر است؛ در نتیجه جریان خالصی نداریم.
مثل راهرویی که آدمها در آن رفتوآمد میکنند، اما تعداد عبورها در دو جهت برابر است: حرکت وجود دارد، ولی جابهجایی خالص جمعیت نداریم. در سیم هم معیار جریان، صرفاً حرکت داشتن الکترونها نیست؛ عبور بار خالص از سطح مقطع است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰
سوق الکترونها و جهت جریان
سوق الکترونها و جهت جریان
وقتی باتری در مدار بسته اختلاف پتانسیل ایجاد میکند، درون سیم میدان الکتریکی برقرار میشود. الکترونها بار منفی دارند؛ پس نیروی الکتریکی وارد بر آنها خلاف جهت میدان است. حرکت نامنظمشان متوقف نمیشود، بلکه به آن حرکت، یک جابهجایی متوسط و آهسته در خلاف جهت میدان اضافه میشود. به این حرکت متوسط، سوق میگوییم.
مثلاً اگر میدان در یک سیم به سمت راست باشد، الکترونها ضمن حرکتهای نامنظم خود، بهطور متوسط به سمت چپ سوق پیدا میکنند. اما جهت قراردادی جریان، خلاف جهت سوق الکترونهاست؛ بنابراین در همین سیم، جهت جریان به سمت راست است.
حالا به پرسش چراغ برگردیم: روشنشدن سریع چراغ به این معنا نیست که یک الکترون با سرعت از کلید تا چراغ میرود. الکترونهای آزاد از قبل در سراسر سیم حضور دارند و اثر میدان بهسرعت در مدار برقرار میشود؛ مثل شیلنگ پُر از آب که با بازکردن شیر، آب از سر دیگرش جاری میشود، بدون اینکه منتظر رسیدن آبِ تازه از شیر بمانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱
اندازهگیری جریان
اندازهگیری جریان
برای توصیف جریان، فقط دانستن اینکه «بار حرکت میکند» کافی نیست؛ باید بپرسیم در یک بازهٔ زمانی، چه مقدار بار خالص از مقطع سیم میگذرد؟ مثل شمارش افرادی که از درِ سالن عبور میکنند: عبور افراد بیشتر در زمانی یکسان، یعنی آهنگ عبور بیشتر.
اگر بار خالص در مدت از مقطع رسانا بگذرد، جریان متوسط برابر است با:
بار را برحسب کولن و زمان را برحسب ثانیه قرار میدهیم تا جریان برحسب آمپر به دست آید. پس:
یعنی جریان یکآمپری، در هر ثانیه یک کولن بار خالص را از مقطع عبور میدهد. دقت کن: جریان، مقدار کل بار نیست؛ آهنگ عبور بار است.
در جریانهای مستقیمِ مورد بررسی این فصل، هم مقدار جریان ثابت میماند و هم جهت آن تغییر نمیکند. بنابراین در بازههای زمانی مساوی، مقدار بار خالص یکسانی از مقطع میگذرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱
از جریان تا انرژی باتری
از جریان تا انرژی باتری
باتری فقط باعث عبور بار نمیشود؛ به بارهای عبوری انرژی هم میدهد. مثلاً در ماشینحساب روشن، بارها هنگام عبور از باتری انرژی پتانسیل الکتریکی میگیرند و هنگام عبور از مدار، این انرژی را به اجزای ماشینحساب میدهند.
برای پیدا کردن انرژی تحویلی باتری، دو گام داریم:
- اول، بار عبوری را پیدا کن: اگر جریان ثابت باشد، جریان را در مدت زمان ضرب میکنیم: .
- سپس، انرژی را حساب کن: بار عبوری را در اختلاف پتانسیل دو سر باتری ضرب میکنیم: .
در رابطهٔ دوم، انرژیای است که باتری به بارها میدهد. اگر بار برحسب کولن و اختلاف پتانسیل برحسب ولت باشد، انرژی برحسب ژول به دست میآید. برای گام اول هم جریان باید برحسب آمپر و زمان برحسب ثانیه باشد.
پس بار و انرژی یکی نیستند؛ برای یک بار عبوری یکسان، باتری با اختلاف پتانسیل بیشتر، انرژی بیشتری تحویل میدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲
ظرفیت باتری چه میگوید؟
ظرفیت باتری چه میگوید؟
روی باتری گوشی معمولاً عددی با یکای میلیآمپرـساعت میبینی. این عدد جریان باتری نیست؛ نشان میدهد باتری تا تخلیهٔ ایمن، چه مقدار بار میتواند از مدار عبور دهد.
چرا آمپرـساعت یکای بار است؟ چون بار از ضرب جریان در زمان به دست میآید:
اگر جریان را برحسب آمپر و زمان را برحسب ساعت بگذاریم، بار برحسب آمپرـساعت، یعنی ، به دست میآید. همچنین است؛ پس آمپرـساعت هم مانند کولن، یکای بار است، نه انرژی.
برای تخمین مدت کارکرد باتری، کافی است ظرفیت بار آن را بر جریان متوسط مصرفی تقسیم کنیم:
یکاها باید هماهنگ باشند: ظرفیت برحسب و جریان برحسب ، زمان را برحسب ساعت میدهند. پس یک باتری مشخص، با جریان مصرفی کمتر، تقریباً مدت بیشتری کار میکند؛ مثلاً مصرف کمتر گوشی میتواند زمان بین دو شارژ را بیشتر کند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲
مثال حلشده
باتری یک وسیلهٔ کوچک، اختلاف پتانسیل ثابت و ظرفیت دارد. وسیله جریان ثابت میکشد. در مدت چه مقدار بار از مدار میگذرد و باتری چقدر انرژی به مدار میدهد؟ اگر باتری ابتدا کاملاً شارژ باشد، با فرض قابلاستفاده بودن تمام ظرفیت درجشده، تقریباً چند ساعت کار میکند؟
برای محاسبهٔ بار برحسب کولن، جریان و زمان را تبدیل میکنیم: و .
از تعریف جریان، بار عبوری را به دست میآوریم: .
انرژی تحویلی باتری برابر است با: .
برای محاسبهٔ زمان کارکرد، ظرفیت را با یکای مناسب مینویسیم: .
ظرفیت را بر جریان تقسیم میکنیم: . این زمان تقریبی است و به فرضهای مسئله بستگی دارد.
نکات مهم
- جریان به عبور خالص بار از مقطع نیاز دارد و در فلز، جهت قراردادی آن خلاف جهت سوق الکترونهاست.
- جریان متوسط از و انرژی تحویلی باتری از به دست میآید.
- ظرفیت باتری برحسب یا بیانگر بار قابلتحویل است و تقسیم آن بر جریان متوسط، زمان کارکرد تقریبی را میدهد.