۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ فیزیک یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«الکتریسیتهٔ ساکن»: ۱۱ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۱ تا ۳۸

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۱ بار الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری دو نوع بار الکتریکی و معنای خنثی بودن را توضیح بدهی، جذب و دفع بارها را پیش‌بینی کنی و ابزار تشخیص بار و یکاهای اندازه‌گیری آن را بشناسی.

پیش از شروع

چرا دو میلۀ مالش‌داده‌شده گاهی همدیگر را دور می‌کنند و گاهی به سوی هم کشیده می‌شوند؟

مالش می‌تواند باعث باردار شدن هر دو جسم شود، اما بار الکتریکی دو نوع دارد: مثبت و منفی. بارهای هم‌نام یکدیگر را دفع می‌کنند و بارهای ناهم‌نام یکدیگر را جذب می‌کنند؛ پس فقط باردار بودن مهم نیست، نوع بار هم اهمیت دارد.

دو نوع بار و معنای خنثی بودن

دو نوع بار و معنای خنثی بودن

وقتی شانهٔ پلاستیکی را به موهایت می‌مالی، شانه و مو می‌توانند باردار شوند. برای توصیف بار الکتریکی، دو نوع بار می‌شناسیم: مثبت و منفی. این نام‌ها قراردادی‌اند؛ مثبت به معنی «بیشتر» یا «بهتر» و منفی به معنی «کمتر» یا «بدتر» نیست!

چرا این دو نام مفیدند؟ چون می‌توانیم بارها را با علامتشان جمع کنیم. اگر مقدار بار مثبت و منفی در یک جسم برابر باشد، جمع جبری آن‌ها، یعنی بار خالص جسم، صفر می‌شود. چنین جسمی را خنثی می‌نامیم.

پس خنثی بودن را با نداشتن بار اشتباه نگیر: یک جسم خنثی می‌تواند بارهای مثبت و منفی داشته باشد، اما این بارها از نظر مقدار با هم برابرند و در جمع جبری یکدیگر را خنثی می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

جذب یا دفع؟

جذب یا دفع؟

دو جسم باردار همیشه یکدیگر را جذب نمی‌کنند؛ نوع بارهایشان تعیین می‌کند که به هم نزدیک شوند یا از هم دور شوند:

  • بارهای هم‌نام، یعنی هر دو مثبت یا هر دو منفی، یکدیگر را دفع می‌کنند.
  • بارهای ناهم‌نام، یعنی یکی مثبت و دیگری منفی، یکدیگر را جذب می‌کنند.

برای دیدن این تفاوت، آزمایش میله‌های کتاب را دنبال کن: دو میلۀ شیشه‌ای که هر دو با ابریشم مالش داده شده‌اند، بارهای هم‌نام پیدا می‌کنند و همدیگر را می‌رانند. دو میلۀ پلاستیکیِ مالش‌داده‌شده با پشم نیز همدیگر را می‌رانند. اما میلۀ شیشه‌ای و میلۀ پلاستیکیِ این آزمایش، بارهای ناهم‌نام دارند و همدیگر را می‌کشند.

پس مالش به‌تنهایی به معنی جذب نیست؛ برای پیش‌بینی جذب یا دفع، باید نوع بار دو جسم را مقایسه کنی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

شناخت بار با برق‌نما

شناخت بار با برق‌نما

آیا با نگاه کردن به یک شانۀ پلاستیکی می‌توان فهمید باردار است؟ معمولاً نه؛ برای بررسی آن به ابزاری مثل الکتروسکوپ یا برق‌نما نیاز داریم.

برق‌نما کلاهکی فلزی دارد که به بخش متحرکِ نشان‌دهندۀ آن وصل است. وقتی جسمی باردار را به کلاهک برق‌نمای بدون بار نزدیک کنیم یا با آن تماس دهیم، وضعیت نشان‌دهنده تغییر می‌کند. این تغییر، نشانه‌ای برای تشخیص باردار بودن جسم است؛ مثلاً می‌توان اثر نزدیک کردن شانه را پیش و پس از مالش به مو مقایسه کرد.

اما تشخیص وجود بار با تشخیص نوع بار فرق دارد. تغییر وضعیت برق‌نمای بدون بار، به‌تنهایی نمی‌گوید بار جسم مثبت است یا منفی. برای تعیین نوع بار، باید برق‌نما از قبل باری با نوع معلوم داشته باشد و تغییر وضعیت نشان‌دهنده را هنگام نزدیک کردن جسم بررسی کنیم. پس برق‌نما هم برای شناسایی باردار بودن کاربرد دارد و هم، با شرایط مناسب، برای تعیین نوع بار.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

یکای اندازه‌گیری بار

یکای اندازه‌گیری بار

برای بیان مقدار بار الکتریکی، به یک یکای مشترک نیاز داریم؛ درست مثل طول که آن را با متر می‌سنجیم. یکای بار الکتریکی در دستگاه بین‌المللی یکاها، کولن با نماد C\mathrm{C} است.

یک کولن برای پدیده‌هایی مثل باردار شدن شانه هنگام مالش با مو، مقدار بزرگی است. برای مقایسه، در یک آذرخش معمولی، باری از مرتبۀ 10 C10\,\mathrm{C} به زمین منتقل می‌شود؛ اما بار منتقل‌شده هنگام مالش شانه با مو از مرتبۀ نانوکولن است.

برای نوشتن بارهای کوچک، از این یکاها استفاده می‌کنیم:

  • میکروکولن: هر 1 μC1\,\mathrm{\mu C} برابر با 10−6 C10^{-6}\,\mathrm{C}، یعنی یک میلیونیم کولن است.
  • نانوکولن: هر 1 nC1\,\mathrm{nC} برابر با 10−9 C10^{-9}\,\mathrm{C}، یعنی یک میلیاردم کولن است.

پس میکروکولن و نانوکولن، نوع تازه‌ای از بار نیستند؛ فقط یکاهای کوچک‌تری برای اندازه‌گیری همان بار الکتریکی‌اند. نام یکا، اندازۀ بار را توصیف می‌کند، نه مثبت یا منفی بودن آن را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

مثال حل‌شده

در یک مدل ساده، مجموع بارهای مثبت یک جسم +7 μC+7\,\mathrm{\mu C} و مجموع بارهای منفی آن −4 μC-4\,\mathrm{\mu C} است. بار خالص جسم چقدر است؟ اگر جسم دیگری با بار منفی به آن نزدیک شود، دو جسم یکدیگر را جذب می‌کنند یا دفع؟

  1. بار خالص، جمع جبری بارهای مثبت و منفی است؛ پس باید علامت هر بار را در محاسبه نگه داریم.

  2. چون یکای هر دو مقدار یکسان است، می‌نویسیم: q=(+7 μC)+(−4 μC)=+3 μCq=(+7\,\mathrm{\mu C})+(-4\,\mathrm{\mu C})=+3\,\mathrm{\mu C}.

  3. علامت مثبتِ نتیجه نشان می‌دهد مقدار بار مثبت بیشتر است؛ بنابراین جسم خنثی نیست و بار خالص مثبت دارد.

  4. بار جسم دوم منفی است؛ چون بارهای دو جسم ناهم‌نام‌اند، یکدیگر را جذب می‌کنند.

جواب: بار خالص جسم +3 μC+3\,\mathrm{\mu C} است؛ بنابراین جسم بار مثبت دارد و جسمِ دارای بار منفی را جذب می‌کند.

نکات مهم

  • بار الکتریکی دو نوع مثبت و منفی دارد و جسم خنثی دارای مقدارهای برابر از این دو نوع بار است.
  • بارهای هم‌نام یکدیگر را دفع و بارهای ناهم‌نام یکدیگر را جذب می‌کنند؛ برق‌نما نیز ابزاری برای تشخیص باردار بودن و تعیین نوع بار است.
  • یکای بار الکتریکی کولن با نماد C\mathrm{C} است و برای بارهای کوچک از میکروکولن و نانوکولن استفاده می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۳ تا ۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۲ پایستگی و کوانتیده بودن بار الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری با دنبال کردن انتقال الکترون‌ها، علامت بار اجسام را تشخیص بدهی، پایستگی بار را در یک دستگاه منزوی به کار ببری و با کوانتیده بودن بار، تعداد الکترون‌های منتقل‌شده را حساب کنی.

پیش از شروع

وقتی شانه را به موهایت می‌مالی و شانه باردار می‌شود، آیا بار تازه‌ای ساخته‌ای؟ اصلاً شانه می‌تواند هر مقدار باری بگیرد؟

با مالش، بار تازه‌ای ساخته نمی‌شود؛ الکترون‌ها بین مو و شانه جابه‌جا می‌شوند. مقدار بار منتقل‌شده هم دلخواه نیست، چون الکترون‌ها دانه‌دانه منتقل می‌شوند و هرکدام بار مشخصی دارند.

بار از کجا می‌آید؟

بار از کجا می‌آید؟

وقتی شانه را به موهایت می‌مالی، آیا مالش مثل یک کارخانه، الکترون می‌سازد؟ نه! الکترون‌ها از قبل در شانه و موها وجود دارند؛ مالش فقط زمینهٔ جابه‌جایی تعدادی از آن‌ها را بین دو جسم فراهم می‌کند.

در یک اتم خنثی، تعداد الکترون‌ها و پروتون‌ها برابر است. چون بار این دو ذره هم‌اندازه و با علامت مخالف است، بارهایشان یکدیگر را خنثی می‌کنند. پس خنثی بودن به معنی نداشتن ذرهٔ باردار نیست؛ یعنی بار خالص صفر است.

هنگام مالش، با جابه‌جایی الکترون‌ها این تعادل به هم می‌خورد و جسم باردار می‌شود. درست مثل جابه‌جا کردن چند مهره میان دو ظرف: جای مهره‌ها عوض می‌شود، اما مهرهٔ تازه‌ای ساخته نمی‌شود و هیچ مهره‌ای هم از بین نمی‌رود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

کدام جسم مثبت می‌شود؟

کدام جسم مثبت می‌شود؟

الکترون بار منفی دارد؛ پس جسمی که الکترون می‌گیرد، منفی و جسمی که الکترون از دست می‌دهد، مثبت می‌شود. مثبت شدن به معنی اضافه شدن پروتون نیست؛ با کم شدن الکترون‌ها، تعداد پروتون‌ها از الکترون‌ها بیشتر می‌شود.

اما الکترون از کدام جسم به کدام می‌رود؟ سری الکتریسیتهٔ مالشی راهنمای ماست: از میان دو ماده، آن‌که در جدول پایین‌تر است، تمایل بیشتری به گرفتن الکترون دارد. بنابراین الکترون‌ها از مادۀ بالاتر به مادۀ پایین‌تر منتقل می‌شوند. لازم نیست جدول را حفظ کنی؛ کافی است جای دو ماده را مقایسه کنی.

مثلاً موی انسان بالاتر از پلاستیک است. وقتی شانۀ پلاستیکی را به موهایت می‌مالی، الکترون‌ها از مو به شانه می‌روند؛ در نتیجه مو مثبت و شانه منفی می‌شود.

برای تشخیص علامت بار، اول مسیر حرکت الکترون را پیدا کن و بعد بپرس: «کدام جسم الکترون گرفته است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۴

بار کل ثابت می‌ماند

بار کل ثابت می‌ماند

فرض کن شانه و موهایت در آغاز خنثی‌اند. هنگام مالش، الکترون‌ها از یکی به دیگری می‌روند؛ اما آیا بار کلِ مجموعۀ «شانه و مو» تغییر می‌کند؟

اگر این مجموعه با محیط اطرافش بار ردوبدل نکند، یک دستگاه منزوی داریم. در چنین دستگاهی، مجموع جبری بارها ثابت می‌ماند؛ این همان اصل پایستگی بار است. مجموع جبری یعنی بارهای مثبت و منفی را با علامتشان در نظر بگیریم، نه اینکه فقط بزرگی آنها را جمع کنیم.

پس اگر مجموعۀ شانه و مو در ابتدا خنثی باشد، با انتقال الکترون، یکی منفی و دیگری به همان اندازه مثبت می‌شود؛ بار کل همچنان صفر است. البته بار کلِ یک دستگاه منزوی لازم نیست حتماً صفر باشد؛ هر مقداری که در ابتدا داشته، همان مقدار باقی می‌ماند.

نکتۀ مهم: ثابت ماندن بار کل به معنی ثابت ماندن بار تک‌تک اجسام نیست. اجسام می‌توانند با یکدیگر بار مبادله کنند، بدون اینکه بار کل دستگاه تغییر کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴

بار، دانه‌دانه است

بار، دانه‌دانه است

تعداد دانش‌آموزان یک کلاس می‌تواند بیست یا بیست‌ویک نفر باشد، اما بیست‌ونیم نفر نه! بار الکتریکی جسم هم در انتقال الکترون‌ها، «دانه‌دانه» تغییر می‌کند؛ چون الکترونِ نصفه منتقل نمی‌شود. به این ویژگی، کوانتیده بودن بار می‌گوییم.

اندازۀ بار هر الکترون برابر با بار بنیادی، یعنی e≈1.60×10−19 Ce\approx1.60\times10^{-19}\,\mathrm{C} است. بار الکترون −e-e و بار پروتون +e+e است. پس بار خالص جسم از رابطۀ زیر به دست می‌آید:

q=±ne,n=0,1,2,…q=\pm ne,\qquad n=0,1,2,\ldots

در این رابطه، nn تعداد الکترون‌های اضافی یا کمبود الکترون‌ها نسبت به حالت خنثی است؛ نه تعداد همۀ الکترون‌های جسم. علامت مثبت برای کمبود الکترون و علامت منفی برای الکترون اضافی است.

بنابراین، بارهایی مانند −3e-3e و +5e+5e ممکن‌اند، اما +2.5e+2.5e برای جسمی که با انتقال الکترون باردار شده، ممکن نیست. برای پیدا کردن تعداد الکترون‌های منتقل‌شده نیز از n=∣q∣en=\frac{|q|}{e} استفاده می‌کنیم؛ قدرمطلق باعث می‌شود تعداد را منفی به دست نیاوریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴

مثال حل‌شده

شانه و موها در ابتدا خنثی‌اند. پس از مالش، بار شانه −3.2 nC-3.2\,\mathrm{nC} می‌شود. با فرض اینکه این دو با محیط بار ردوبدل نکنند، چند الکترون و در چه جهتی منتقل شده‌اند؟ بار نهایی موها چقدر است؟ مقدار بار بنیادی را e=1.60×10−19 Ce=1.60\times10^{-19}\,\mathrm{C} بگیر.

  1. علامت منفی بار شانه نشان می‌دهد که الکترون دریافت کرده است؛ پس الکترون‌ها از موها به شانه منتقل شده‌اند.

  2. برای محاسبهٔ تعداد الکترون‌ها، اندازهٔ بار را به کولن می‌نویسیم: ∣q∣=3.2×10−9 C|q|=3.2\times10^{-9}\,\mathrm{C}.

  3. هر الکترون به اندازهٔ ee بار دارد؛ بنابراین تعداد الکترون‌های منتقل‌شده برابر است با n=∣q∣en=\frac{|q|}{e}.

  4. جای‌گذاری می‌کنیم: n=3.2×10−91.60×10−19=2.0×1010n=\frac{3.2\times10^{-9}}{1.60\times10^{-19}}=2.0\times10^{10}؛ این عدد، تعداد الکترون‌هاست و یکای کولن ندارد.

  5. بار کل اولیه صفر بوده و دستگاه منزوی است؛ پس qمو+qشانه=0q_{\text{مو}}+q_{\text{شانه}}=0 و در نتیجه qمو=+3.2 nCq_{\text{مو}}=+3.2\,\mathrm{nC}.

جواب: شانه 2.0×10102.0\times10^{10} الکترون دریافت کرده است و بار نهایی موها +3.2 nC+3.2\,\mathrm{nC} می‌شود.

نکات مهم

  • در باردار شدن بر اثر مالش، الکترون‌ها جابه‌جا می‌شوند؛ جسمِ گیرنده منفی و جسمِ از‌دست‌دهنده مثبت می‌شود و در سری مالشی، مادهٔ پایین‌تر الکترون می‌گیرد.
  • در دستگاه منزوی، مجموع جبری بارها ثابت می‌ماند، هرچند بار هر جسم می‌تواند تغییر کند.
  • بار خالص حاصل از انتقال الکترون کوانتیده است و از رابطهٔ q=±neq=\pm ne با nn صحیح و نامنفی و e≈1.60×10−19 Ce\approx1.60\times10^{-19}\,\mathrm{C} پیروی می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵ تا ۱۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ۳ قانون کولن

در این درس یاد می‌گیری نیروهای الکتریکی وارد بر یک بار را جداگانه تعیین کنی و برایند آن‌ها را در حالت‌های هم‌راستا و عمود بر هم، از نظر اندازه و جهت به دست آوری.

پیش از شروع

آیا ممکن است دو بار، هرکدام به یک ذرّهٔ باردار نیرو وارد کنند، اما نیروی خالص وارد بر آن ذرّه صفر باشد؟

بله؛ اگر دو نیرو هم‌اندازه و در جهت‌های مخالف باشند، اثرشان یکدیگر را خنثی می‌کند. برای پیدا کردن نیروی خالص، فقط اندازهٔ نیروها کافی نیست؛ جهتشان هم مهم است.

هر نیرو جدا، سپس جمع برداری

هر نیرو جدا، سپس جمع برداری

فرض کن چند نفر از جهت‌های مختلف به یک توپ نیرو وارد کنند. برای فهمیدن اثر نهایی، فقط دانستن اندازهٔ نیروها کافی نیست؛ جهت آن‌ها هم مهم است. برای بارهای الکتریکی نیز همین‌طور است.

ابتدا بار هدف را مشخص کن؛ یعنی باری که نیروی خالص وارد بر آن را می‌خواهیم. سپس برای هر بار دیگر، جداگانه این دو کار را انجام بده:

  • اندازهٔ نیرو را از قانون کولن به دست بیاور:

F=k∣qi∣∣q0∣ri02F=k\frac{|q_i||q_0|}{r_{i0}^{2}}
در این رابطه، ri0r_{i0} فاصلهٔ همان بار تا بار هدف است.

  • جهت نیرو را مشخص کن: بارهای همنام یکدیگر را دفع می‌کنند و بارهای ناهمنام یکدیگر را جذب می‌کنند. پیکان نیرو را روی بار هدف رسم کن.

در محاسبهٔ هر نیرو، فعلاً اثر بارهای دیگر را کنار می‌گذاریم؛ نه اینکه واقعاً آن‌ها را جابه‌جا کنیم. در پایان، نیروهای وارد بر همان بار هدف را برداری جمع می‌کنیم:

F⃗net=F⃗1+F⃗2+⋯\vec F_{\mathrm{net}}=\vec F_1+\vec F_2+\cdots

پس بزرگی بارها را با هم جمع نکن؛ نیروها را با توجه به جهتشان جمع کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

برایند نیروهای هم‌راستا

برایند نیروهای هم‌راستا

فرض کن دو نفر یک جعبه را روی یک خط هل می‌دهند. اگر هر دو به یک سمت نیرو وارد کنند، اثرشان بیشتر می‌شود؛ اما اگر خلاف هم هل بدهند، اثر نیروها تا حدی یکدیگر را خنثی می‌کند. برای نیروهای الکتریکی هم باید جهت‌ها را پیش از جمع‌کردن اندازه‌ها مشخص کنیم.

وقتی نیروهای وارد بر بار موردنظر روی یک خط‌اند:

  • هم‌جهت‌اند: اندازه‌ها را جمع می‌کنیم و جهت برایند، همان جهت مشترک است.
  • خلاف‌جهت‌اند: اندازهٔ کوچک‌تر را از بزرگ‌تر کم می‌کنیم؛ برایند به سمت نیروی بزرگ‌تر است.
  • هم‌اندازه و خلاف‌جهت‌اند: برایند صفر است، نه اینکه هیچ نیرویی وارد نمی‌شود!

برای اینکه علامت‌ها کمکت کنند، می‌توانی سمت راست را جهت مثبت بگیری. آن‌وقت نیروی راست‌سو مثبت و نیروی چپ‌سو منفی است و جمع جبری آن‌ها، مؤلفهٔ برایند را می‌دهد. منفی‌شدن نتیجه یعنی برایند به چپ است؛ بزرگی نیرو منفی نمی‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸

برایند نیروهای عمود بر هم

برایند نیروهای عمود بر هم

فرض کن دو نفر یک جعبه را می‌کشند: یکی به سمت راست و دیگری به سمت بالا روی سطح زمین. اثر مشترک آن‌ها نه فقط به راست است و نه فقط به بالا؛ برایند، جهتی میان این دو دارد. برای نیروهای الکتریکی عمود بر هم هم همین روش را به کار می‌بریم.

ابتدا جهت هر نیرو را با توجه به جاذبه یا دافعه مشخص کن. سپس بردارهای نیرو را از محل بار موردنظر رسم کن. قطر مستطیلی که این دو بردار ضلع‌های آن هستند، بردار برایند است. مثلاً اگر نیروها به راست و بالا باشند، برایند به سمت راست و بالا خواهد بود و به جهت نیروی بزرگ‌تر نزدیک‌تر است.

اگر اندازهٔ نیروهای افقی و عمودی را با FxF_x و FyF_y نشان دهیم، از فیثاغورس داریم:

Fnet=Fx2+Fy2F_{\mathrm{net}}=\sqrt{F_x^2+F_y^2}

حواست باشد: جمع مستقیم اندازه‌ها برای نیروهای عمود بر هم درست نیست. اگر جهت یکی از این نیروها برعکس شود، جهت برایند تغییر می‌کند؛ اما چون اندازه‌های دو نیرو ثابت مانده‌اند، اندازهٔ برایند تغییر نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹

مثال حل‌شده

بار هدف q0=+2 μCq_0=+2\,\mathrm{\mu C} در مبدأ قرار دارد. بار qA=+4 μCq_A=+4\,\mathrm{\mu C} در فاصلهٔ 3 m3\,\mathrm{m} سمت چپ آن و بار qB=−3 μCq_B=-3\,\mathrm{\mu C} در فاصلهٔ 3 m3\,\mathrm{m} بالای آن ثابت‌اند. نیروی خالص وارد بر بار هدف را از نظر اندازه و جهت به دست آور. ثابت کولن را k=9×109 N m2/C2k=9\times10^9\,\mathrm{N\,m^2/C^2} بگیر.

  1. ابتدا فقط نیروهای وارد بر بار هدف را مشخص می‌کنیم: بار سمت چپ، آن را به راست دفع می‌کند و بار بالایی، آن را به بالا جذب می‌کند؛ پس دو نیرو عمود بر هم‌اند.

  2. بارها را به کولن تبدیل می‌کنیم: q0=+2×10−6 Cq_0=+2\times10^{-6}\,\mathrm{C}، qA=+4×10−6 Cq_A=+4\times10^{-6}\,\mathrm{C} و qB=−3×10−6 Cq_B=-3\times10^{-6}\,\mathrm{C}.

  3. اندازهٔ نیروی بار سمت چپ را حساب می‌کنیم: FA=k∣qA∣∣q0∣rA2=9×109(4×10−6)(2×10−6)32 N=8×10−3 NF_A=k\frac{|q_A||q_0|}{r_A^2}=9\times10^9\frac{(4\times10^{-6})(2\times10^{-6})}{3^2}\,\mathrm{N}=8\times10^{-3}\,\mathrm{N}.

  4. اندازهٔ نیروی بار بالایی را حساب می‌کنیم: FB=k∣qB∣∣q0∣rB2=9×109(3×10−6)(2×10−6)32 N=6×10−3 NF_B=k\frac{|q_B||q_0|}{r_B^2}=9\times10^9\frac{(3\times10^{-6})(2\times10^{-6})}{3^2}\,\mathrm{N}=6\times10^{-3}\,\mathrm{N}.

  5. راست و بالا را جهت‌های مثبت محورهای مختصات می‌گیریم؛ بنابراین F⃗net=(8×10−3 N)i^+(6×10−3 N)j^\vec{F}_{\mathrm{net}}=(8\times10^{-3}\,\mathrm{N})\hat{i}+(6\times10^{-3}\,\mathrm{N})\hat{j} است و بردار برایند به راست و بالا اشاره می‌کند.

  6. با فیثاغورس، اندازهٔ برایند برابر است با Fnet=FA2+FB2=(8×10−3)2+(6×10−3)2 N=1.0×10−2 NF_{\mathrm{net}}=\sqrt{F_A^2+F_B^2}=\sqrt{(8\times10^{-3})^2+(6\times10^{-3})^2}\,\mathrm{N}=1.0\times10^{-2}\,\mathrm{N}. چون مؤلفهٔ افقی بزرگ‌تر است، جهت برایند به راست نزدیک‌تر است تا به بالا.

جواب: نیروی خالص برابر است با F⃗net=(8×10−3 N)i^+(6×10−3 N)j^\vec{F}_{\mathrm{net}}=(8\times10^{-3}\,\mathrm{N})\hat{i}+(6\times10^{-3}\,\mathrm{N})\hat{j}؛ اندازهٔ آن 1.0×10−2 N1.0\times10^{-2}\,\mathrm{N} و جهتش به راست و بالا است.

نکات مهم

  • برای تعیین نیروی خالص وارد بر یک بار، نیروهای وارد بر همان بار را جداگانه با قانون کولن پیدا می‌کنیم و سپس برداری جمع می‌کنیم.
  • دو نیروی هم‌جهت با هم جمع می‌شوند، اما برای نیروهای خلاف‌جهت، اندازه‌ها را کم می‌کنیم و جهت نیروی بزرگ‌تر را در نظر می‌گیریم.
  • برای دو نیروی عمود بر هم، اندازهٔ برایند از فیثاغورس و جهت آن از جمع برداری به دست می‌آید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۰ تا ۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۴ میدان الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری میدان الکتریکی را توضیح بدهی، اندازه و جهت آن را با بار آزمون تعیین کنی و نیروی وارد بر یک بار مثبت را در میدان معلوم به دست بیاوری.

پیش از شروع

دو جسم باردار بدون اینکه به هم دست بزنند، به یکدیگر نیرو وارد می‌کنند؛ این اثر چگونه از فضای بین آن‌ها می‌گذرد؟

هر جسم باردار در فضای اطراف خود میدان الکتریکی ایجاد می‌کند. وقتی بار دیگری در این فضا قرار بگیرد، میدان به آن نیرو وارد می‌کند؛ پس برای واردشدن نیرو، تماس لازم نیست.

نیرو بدون تماس

نیرو بدون تماس

شانه‌ای را تصور کن که پس از کشیدن روی موهای خشک، خرده‌های کاغذ را از فاصله‌ای نزدیک جذب می‌کند. شانه هنوز به کاغذها نرسیده، اما اثر الکتریکی آن پیداست؛ پس تماس داشتن شرط وارد شدن نیروی الکتریکی نیست.

برای توضیح این اثر، می‌گوییم جسم باردار در فضای اطراف خود میدان الکتریکی ایجاد می‌کند. اگر بار دیگری در این فضا قرار بگیرد، میدان بر آن نیرو وارد می‌کند. یعنی جسم باردار به‌وسیلهٔ میدانش بر بار دیگر اثر می‌گذارد، نه با تماس مستقیم.

نکتهٔ مهم: لازم نیست بار دوم را بیاوریم تا میدان ایجاد شود؛ جسم باردار از پیش در فضای پیرامونش میدان ایجاد کرده است. قرار دادن بار دوم، اثر این میدان را به شکل نیروی وارد بر آن آشکار می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

بار آزمون؛ ابزار سنجش میدان

بار آزمون؛ ابزار سنجش میدان

میدان الکتریکی دیده نمی‌شود؛ پس چگونه وجودش را در یک نقطه بررسی کنیم؟ یک بار کوچک و مثبت، به نام بار آزمون، در همان نقطه می‌گذاریم و نیروی الکتریکی وارد بر آن را اندازه می‌گیریم. بار آزمون را با q0q_0 نشان می‌دهیم. این بار، ابزار بررسی میدان است؛ جسم باردارِ مورد بررسی از قبل در آن نقطه میدان ایجاد کرده است.

چرا بار آزمون باید کوچک باشد؟ چون قرار نیست هنگام سنجش، توزیع بارهای جسم را به هم بزند و میدانی را که می‌خواهیم بررسی کنیم تغییر دهد. شبیه وقتی که می‌خواهی سفتی خامهٔ روی کیک را با تماس خیلی آرام بررسی کنی؛ فشار زیاد، خودِ چیزی را که بررسی می‌کنی تغییر می‌دهد!

پس برای بررسی میدان در هر نقطه، بار آزمون را همان‌جا قرار می‌دهیم و نیروی وارد بر آن را می‌سنجیم؛ آن هم با باری آن‌قدر کوچک که توزیع بار جسم دست‌نخورده بماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

از نیرو به میدان، از میدان به نیرو

از نیرو به میدان، از میدان به نیرو

نیرویی که به بار آزمون وارد می‌شود، هم به میدان بستگی دارد و هم به مقدار خودِ بار آزمون. برای تعیین میدان، نیرو را بر بار آزمون مثبت تقسیم می‌کنیم:

E⃗=F⃗q0\vec{E}=\frac{\vec{F}}{q_0}

پس بزرگی میدان برابر E=F/q0E=F/q_0 است و یکای آن نیوتون بر کولن، یعنی N/C\mathrm{N/C} است. میدان کمیتی برداری است: علاوه بر اندازه، جهت هم دارد. چون بار آزمون مثبت است، جهت میدان همان جهت نیروی وارد بر آن است؛ مثلاً اگر نیرو به سمت راست باشد، میدان هم به سمت راست است.

حالا مسیر را برعکس برویم: اگر میدان را بدانیم، نیروی وارد بر بار مثبت از رابطهٔ F⃗=qE⃗\vec{F}=q\vec{E} به دست می‌آید و هم‌جهت میدان است.

در یک نقطه با میدان ثابت، اگر بار مثبت را دو برابر کنیم، نیرو هم دو برابر می‌شود؛ اما خود میدان تغییر نمی‌کند. این مثل سنجیدن باران با ظرف است: عوض‌کردن ظرف، شدت باران را عوض نمی‌کند! البته بار جایگزین هم باید آن‌قدر کوچک باشد که توزیع بارهای ایجادکنندهٔ میدان را برهم نزند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

مثال حل‌شده

در نقطه‌ای نزدیک چند جسم باردار، بر بار آزمون q0=+2×10−8 Cq_0=+2\times10^{-8}\,\mathrm{C} نیروی 4×10−5 N4\times10^{-5}\,\mathrm{N} به‌سمت راست وارد می‌شود. میدان الکتریکی در این نقطه چقدر است؟ اگر بار q=+8×10−8 Cq=+8\times10^{-8}\,\mathrm{C} را جایگزین کنیم و توزیع بارهای ایجادکنندهٔ میدان تغییر نکند، چه نیرویی به آن وارد می‌شود؟

  1. برای یافتن اندازهٔ میدان، اندازهٔ نیروی وارد بر بار آزمون را بر مقدار بار آزمون تقسیم می‌کنیم: E=F/q0E=F/q_0.

  2. با جای‌گذاری داده‌ها داریم: E=4×10−5 N2×10−8 C=2×103 N/CE=\frac{4\times10^{-5}\,\mathrm{N}}{2\times10^{-8}\,\mathrm{C}}=2\times10^3\,\mathrm{N/C}.

  3. چون بار آزمون مثبت است، جهت میدان همان جهت نیروی وارد بر آن، یعنی به‌سمت راست است.

  4. با جایگزین کردن بار، میدان جسم‌ها در این نقطه تغییر نمی‌کند؛ پس برای نیروی جدید می‌نویسیم: F=qE=(8×10−8)(2×103)=1.6×10−4 NF=qE=(8\times10^{-8})(2\times10^3)=1.6\times10^{-4}\,\mathrm{N}.

  5. بار جایگزین مثبت است؛ بنابراین نیروی وارد بر آن نیز به‌سمت راست است. برای بررسی پاسخ، بار جدید چهار برابر بار قبلی است و نیروی جدید هم چهار برابر شده است.

جواب: میدان برابر با 2×103 N/C2\times10^3\,\mathrm{N/C} به‌سمت راست است؛ نیروی وارد بر بار جایگزین نیز 1.6×10−4 N1.6\times10^{-4}\,\mathrm{N} به‌سمت راست است.

نکات مهم

  • جسم باردار در فضای اطراف خود میدان الکتریکی ایجاد می‌کند و از راه این میدان بر بار دیگر نیرو وارد می‌کند.
  • بار آزمون، باری کوچک و مثبت است که برای سنجش میدان به کار می‌رود و نباید توزیع بار جسم را برهم بزند.
  • میدان از رابطهٔ E⃗=F⃗/q0\vec{E}=\vec{F}/q_0 با یکای N/C\mathrm{N/C} به دست می‌آید و نیروی وارد بر بار مثبت با رابطهٔ F⃗=qE⃗\vec{F}=q\vec{E} هم‌جهت میدان است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۱ تا ۱۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ۵ میدان الکتریکی حاصل از یک ذرۀ باردار

در این درس یاد می‌گیری بزرگی و جهت میدان الکتریکی یک ذرۀ باردار را تعیین کنی، اثر فاصله را توضیح بدهی و میدان خالص چند بار را در حالت‌های هم‌راستا یا عمود بر هم به دست آوری.

پیش از شروع

چرا نزدیک کلاهک باردارِ مولد واندوگراف، شعلۀ یک شمع به‌وضوح منحرف می‌شود، اما شعلۀ شمعی دورتر تقریباً بی‌حرکت می‌ماند؟

میدان الکتریکی کلاهک در فاصله‌های نزدیک قوی‌تر است و یون‌های شعلۀ نزدیک‌تر را بیشتر تحت تأثیر قرار می‌دهد. با دورشدن از کلاهک، میدان به‌سرعت ضعیف می‌شود؛ در این درس می‌بینی این کاهش چگونه به فاصله بستگی دارد.

میدان یک بار: اندازه و جهت

میدان یک بار: اندازه و جهت

یک ذرۀ باردار، حتی وقتی بار دیگری کنارش نیست، در فضای اطراف خود میدان الکتریکی ایجاد می‌کند. برای شناخت میدان در یک نقطه، تصور کن یک بار آزمون مثبت و بسیار کوچک آنجا می‌گذاری؛ جهت نیروی وارد بر این بار، جهت میدان است.

بزرگی میدانِ بار نقطه‌ای از رابطۀ زیر به دست می‌آید:

E=k∣q∣r2E=\dfrac{k|q|}{r^2}

در این رابطه، qq بارِ ایجادکنندۀ میدان و rr فاصلۀ نقطۀ موردنظر تا آن بار است. ثابت کولن تقریباً برابر است با k=9×109 N⋅m2/C2k=9\times10^9\,\mathrm{N\cdot m^2/C^2}. اگر بار را برحسب کولن و فاصله را برحسب متر وارد کنی، میدان برحسب N/C\mathrm{N/C} به دست می‌آید. بار آزمون در این رابطه نیست؛ میدان به آن وابسته نیست.

اندازه و جهت را جدا تعیین کن: قدرمطلقِ qq باعث می‌شود بزرگی میدان منفی نشود؛ علامت بار برای تعیین جهت به کار می‌رود:

  • بار مثبت، بار آزمون مثبت را دفع می‌کند؛ پس میدان رو به بیرون از بار است.
  • بار منفی، بار آزمون مثبت را جذب می‌کند؛ پس میدان به سوی بار است.

مثلاً در سمت راست یک ذرۀ منفی، پیکان میدان به چپ است؛ چون به سوی همان ذره اشاره می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

دورتر یعنی میدان ضعیف‌تر

دورتر یعنی میدان ضعیف‌تر

چرا شعلۀ شمع نزدیک کلاهک واندوگراف بیشتر منحرف می‌شود؟ چون میدان الکتریکی نزدیک کلاهک قوی‌تر است. برای فهمیدن اثر بار و فاصله، دوباره به رابطۀ E=k∣q∣/r2E=k|q|/r^2 نگاه کن:

  • اگر فاصله ثابت بماند، با دوبرابرشدن اندازۀ بار، بزرگی میدان هم دوبرابر می‌شود؛ این یعنی نسبت مستقیم.
  • اگر بار ثابت بماند، با دوبرابرشدن فاصله، مخرج رابطه چهاربرابر و میدان یک‌چهارم می‌شود؛ این یعنی نسبت وارون با مربع فاصله، نه خود فاصله.

پس نمودار بزرگی میدان برحسب فاصله، یک خط راستِ نزولی نیست؛ نزدیک بار، میدان با دورشدن سریع‌تر کاهش می‌یابد و در فاصله‌های بیشتر، کاهش آن ملایم‌تر می‌شود.

در آزمایش شمع‌ها هم شمع دورتر در میدان ضعیف‌تری قرار دارد؛ بنابراین اثر میدان بر یون‌های شعله‌اش کمتر است. برای مقایسۀ میدان‌ها همیشه اول بپرس: «بار ثابت است یا فاصله؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

چند بار، یک میدان خالص

چند بار، یک میدان خالص

اگر چند بار اطراف یک نقطه باشند، میدان آن نقطه را چطور پیدا کنیم؟ اول سهم هر بار را جداگانه پیدا کن، بعد جهت‌ها را در نظر بگیر. حضور بارهای دیگر، میدانِ حاصل از هر بار را حذف نمی‌کند؛ میدان خالص، جمع برداری همۀ آن‌هاست:

E⃗=E⃗1+E⃗2+⋯\vec{E}=\vec{E}_1+\vec{E}_2+\cdots

برای هر بار، بزرگی میدان را از E=k∣q∣/r2E=k|q|/r^2 به دست می‌آوریم؛ در این رابطه، rr فاصلۀ همان بار تا نقطۀ موردنظر است. سپس پیکان میدان را رسم می‌کنیم: دور از بار مثبت و به‌سوی بار منفی.

وقتی میدان‌ها هم‌راستا باشند:

  • اگر هم‌جهت باشند، بزرگی‌هایشان جمع می‌شود.
  • اگر خلاف‌جهت باشند، بزرگی کوچک‌تر را از بزرگ‌تر کم می‌کنیم؛ جهت میدان خالص، جهت میدان بزرگ‌تر است.

مثلاً در نقطۀ میان یک بار مثبت و یک بار منفی، میدانِ بار مثبت به‌سوی بار منفی است و میدانِ بار منفی هم به همان سوست؛ پس جمع می‌شوند! مخالف‌بودن علامت بارها لزوماً به معنی تفریق میدان‌ها نیست. معیار، جهت پیکان‌ها در نقطۀ موردنظر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳

دوقطبی و جذب کاغذ

دوقطبی و جذب کاغذ

دو بار با بزرگی یکسان و علامت مخالف را تصور کن که با فاصله از هم قرار دارند؛ این آرایش یک دوقطبی الکتریکی است. مجموع بارهایش صفر است، اما چون بارهای مثبت و منفی در یک جا نیستند، اثر الکتریکی آن‌ها در همۀ نقطه‌ها یکدیگر را خنثی نمی‌کند.

حالا یک خط‌کش پلاستیکی باردار را نزدیک خرده‌کاغذی خنثی تصور کن. خنثی بودن یعنی برابر بودن مقدار بار مثبت و منفی، نه نبودن بار! با نزدیک‌شدن خط‌کش، بارهای کاغذ کمی جابه‌جا می‌شوند یا دوقطبی‌های آن جهت می‌گیرند؛ در نتیجه، سمت نزدیک‌تر به خط‌کش بارِ ناهم‌نام پیدا می‌کند و سمت دورتر بارِ هم‌نام.

خط‌کش سمت نزدیک را جذب و سمت دور را دفع می‌کند. چون میدان خط‌کش در فاصلۀ کمتر قوی‌تر است، جاذبۀ سمت نزدیک بر دافعۀ سمت دور غلبه می‌کند و کاغذ به سوی خط‌کش کشیده می‌شود. پس برای جذب‌شدن کاغذ، لازم نیست از ابتدا بار خالص داشته باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

جمع میدان‌های عمود بر هم

جمع میدان‌های عمود بر هم

فرض کن در یک نقطه، میدانِ یک بار به سمت چپ و میدانِ بار دیگر به سمت پایین باشد. این دو میدان عمود بر هم‌اند؛ پس نمی‌توان بزرگی‌هایشان را مثل میدان‌های هم‌جهت جمع کرد.

برای پیدا کردن میدان خالص، پیکان میدان دوم را بدون تغییر جهت و اندازه، از نوک پیکان اول رسم کن. پیکانی که از ابتدای اولی به انتهای دومی می‌رسد، میدان خالص است؛ درست شبیه جابه‌جایی تو وقتی ابتدا به چپ و سپس به پایینِ نقشه حرکت می‌کنی.

دو میدان، ضلع‌های قائم یک مثلث‌اند و میدان خالص، وتر آن است. بنابراین با قضیۀ فیثاغورس داریم:

E=E12+E22E=\sqrt{E_1^2+E_2^2}

جهت را هم فراموش نکن: در این حالت، میدان خالص به سمت چپ و پایین است. اگر بزرگی دو میدان برابر باشد، پیکان خالص دقیقاً بین آن‌ها قرار می‌گیرد و با هرکدام زاویۀ 45∘45^\circ می‌سازد. پس برای پاسخ کامل، هم بزرگی میدان را لازم داریم و هم جهت آن را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

مثال حل‌شده

بار q1=+3.0 μCq_1=+3.0\,\mathrm{\mu C} روی محور مثبت xx و بار q2=+4.0 μCq_2=+4.0\,\mathrm{\mu C} روی محور مثبت yy قرار دارند. فاصلۀ هر بار تا مبدأ 3.0 m3.0\,\mathrm{m} است. بزرگی و جهت میدان خالص را در مبدأ بیابید. ثابت کولن را k=9.0×109 N⋅m2/C2k=9.0\times10^9\,\mathrm{N\cdot m^2/C^2} بگیرید.

  1. ابتدا جهت‌ها را تعیین می‌کنیم: میدان از بار مثبت دور می‌شود؛ پس میدان بار روی محور xx در مبدأ به چپ و میدان بار روی محور yy به پایین است.

  2. بارها را به کولن تبدیل می‌کنیم: q1=3.0×10−6 Cq_1=3.0\times10^{-6}\,\mathrm{C} و q2=4.0×10−6 Cq_2=4.0\times10^{-6}\,\mathrm{C}.

  3. بزرگی میدان بار اول را می‌یابیم: E1=k∣q1∣/r2=(9.0×109)(3.0×10−6)/(3.0)2 N/C=3.0×103 N/CE_1=k|q_1|/r^2=(9.0\times10^9)(3.0\times10^{-6})/(3.0)^2\,\mathrm{N/C}=3.0\times10^3\,\mathrm{N/C}.

  4. برای بار دوم نیز داریم: E2=k∣q2∣/r2=(9.0×109)(4.0×10−6)/(3.0)2 N/C=4.0×103 N/CE_2=k|q_2|/r^2=(9.0\times10^9)(4.0\times10^{-6})/(3.0)^2\,\mathrm{N/C}=4.0\times10^3\,\mathrm{N/C}.

  5. دو میدان عمودند؛ پس بزرگی‌ها را مستقیم جمع نمی‌کنیم، بلکه می‌نویسیم: E=E12+E22=(3.0×103)2+(4.0×103)2 N/C=5.0×103 N/CE=\sqrt{E_1^2+E_2^2}=\sqrt{(3.0\times10^3)^2+(4.0\times10^3)^2}\,\mathrm{N/C}=5.0\times10^3\,\mathrm{N/C}.

  6. با حفظ جهت مؤلفه‌ها، میدان خالص به چپ و پایین است: E⃗=(−3.0×103 N/C)i⃗+(−4.0×103 N/C)j⃗\vec{E}=(-3.0\times10^3\,\mathrm{N/C})\vec{i}+(-4.0\times10^3\,\mathrm{N/C})\vec{j}.

جواب: میدان خالص برابر است با E⃗=(−3.0×103 N/C)i⃗+(−4.0×103 N/C)j⃗\vec{E}=(-3.0\times10^3\,\mathrm{N/C})\vec{i}+(-4.0\times10^3\,\mathrm{N/C})\vec{j}؛ بزرگی آن 5.0×103 N/C5.0\times10^3\,\mathrm{N/C} و جهتش به سمت چپ و پایین است.

نکات مهم

  • بزرگی میدان یک ذرۀ باردار از E=k∣q∣/r2E=k|q|/r^2 به دست می‌آید و جهت آن از بار مثبت دور و به سوی بار منفی است.
  • میدان با اندازۀ بار نسبت مستقیم و با مربع فاصله نسبت وارون دارد؛ همین تفاوت اثر در فاصله‌های نزدیک و دور به توضیح جذب کاغذِ قطبیده کمک می‌کند.
  • میدان خالص جمع برداری میدان‌هاست؛ برای میدان‌های هم‌راستا جهت‌ها را در جمع و تفریق لحاظ می‌کنیم و برای دو میدان عمود از E=E12+E22E=\sqrt{E_1^2+E_2^2} استفاده می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۶ تا ۲۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۶ خطوط میدان الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری چگونه از شکل خطوط میدان، جهت و بزرگی نسبی میدان را تشخیص بدهی، میدان یکنواخت را بشناسی و اندازه و جهت نیروی الکتریکی وارد بر یک بار را تعیین کنی.

پیش از شروع

آیا ممکن است میدان الکتریکی رو به پایین باشد، اما نیروی الکتریکی وارد بر یک بادکنک باردار رو به بالا باشد؟

بله؛ اگر بار بادکنک منفی باشد، نیروی الکتریکی وارد بر آن خلاف جهت میدان است. پس برای پیش‌بینی جهت نیرو، باید هم جهت میدان را بشناسیم و هم علامت بار را.

نقشهٔ جهت میدان

نقشهٔ جهت میدان

میدان الکتریکی دیده نمی‌شود؛ پس چطور جهت آن را در اطراف جسم باردار نشان بدهیم؟ خطوط میدان یک نقشهٔ تصویری برای این کارند؛ نه نخ‌هایی واقعی در فضا!

هر خط میدان پیکان دارد. برای پیدا کردن جهت بردار میدان در یک نقطه، دو کار انجام بده:

  • خطی را که از آن نقطه می‌گذرد پیدا کن و راستای مماس بر آن را در نظر بگیر.
  • بردار میدان را روی همین راستا و هم‌جهت با پیکان خط رسم کن.

مماس یعنی خط راستی که در همان نقطه، راستای موضعی منحنی را نشان می‌دهد. مثل یک جادهٔ پیچ‌دار: جهت جاده درست در محل خودرو مهم است، نه جهت خط راستی که ابتدا و انتهای جاده را وصل می‌کند.

بنابراین، حتی اگر خط میدان خمیده باشد، بردار میدان در هر نقطه یک پیکان مستقیم است که بر خط میدان مماس می‌شود. خمیدگی خط فقط نشان می‌دهد جهت میدان از نقطه‌ای به نقطهٔ دیگر تغییر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

تراکم بیشتر، میدان قوی‌تر

تراکم بیشتر، میدان قوی‌تر

خطوط میدان فقط جهت میدان را نشان نمی‌دهند؛ از فشردگی آن‌ها می‌توان بزرگی میدان را هم مقایسه کرد. در یک طرح میدان، هرجا خطوط به هم نزدیک‌تر و متراکم‌تر باشند، میدان الکتریکی قوی‌تر است. هرجا خطوط با فاصلهٔ بیشتری از هم دیده شوند، میدان ضعیف‌تر است.

برای تجسم تراکم، جمعیت یک صف را تصور کن: در دو بخش هم‌اندازه، بخشی که افراد نزدیک‌تر به هم ایستاده‌اند، متراکم‌تر است. برای مقایسهٔ میدان هم باید ناحیه‌های هم‌اندازه را در همان طرح بررسی کنی، نه اینکه فقط تعداد کل خط‌ها را بشماری.

مثلاً اگر اطراف نقطهٔ «الف» خطوط نزدیک‌تر به هم باشند و اطراف نقطهٔ «ب» پراکنده‌تر، میدان در «الف» بزرگ‌تر است. این مقایسه، بزرگی نسبی میدان را نشان می‌دهد؛ بدون اطلاعات بیشتر، مقدار عددی میدان را به ما نمی‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

جهت خطوط و ممنوعیت تقاطع

جهت خطوط و ممنوعیت تقاطع

برای دنبال‌کردن خطوط میدان، پیکان‌ها را راهنما بگیر: در آرایش یک بار مثبت و یک بار منفی، خطوط از بار مثبت بیرون می‌آیند و به بار منفی می‌رسند. این جهت با جهت نیروی وارد بر بار آزمون مثبت سازگار است؛ بار مثبت آن را می‌راند و بار منفی آن را جذب می‌کند.

حالا تصور کن دو خط میدان مثل دو خیابان یکدیگر را قطع کنند. در محل تقاطع، هر خط جهت خودش را برای بردار میدان پیشنهاد می‌کند؛ پس باید در یک نقطه، میدان برایند دو جهت متفاوت داشته باشد! اما میدان برایند در هر نقطه فقط یک بردار مشخص دارد؛ بنابراین چنین تقاطعی در نقشهٔ درست میدان ممکن نیست.

ممکن است میدان چند بار در یک نقطه اثر بگذارد، اما بردارهای آن‌ها با هم جمع می‌شوند و یک میدان برایند می‌سازند؛ خطوطی که رسم می‌کنیم، همین میدان برایند را نشان می‌دهند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

شناخت میدان یکنواخت

شناخت میدان یکنواخت

فرض کن در چند نقطه از یک ناحیه، بردار میدان را رسم کرده‌ای. اگر همهٔ پیکان‌ها هم‌اندازه و هم‌جهت باشند، میدان آن ناحیه یکنواخت است؛ یعنی با عوض‌کردن نقطه، نه اندازهٔ میدان تغییر می‌کند و نه جهت آن.

نقشهٔ چنین میدانی چه شکلی است؟ خطوط آن مستقیم، موازی و هم‌فاصله هستند. مستقیم و موازی بودن، ثابت‌ماندن جهت را نشان می‌دهد؛ هم‌فاصله بودن هم یعنی تراکم خطوط و در نتیجه اندازهٔ میدان ثابت است. پس فقط موازی‌بودن خطوط برای تشخیص میدان یکنواخت کافی نیست!

یک نمونه، میدان بین دو صفحهٔ فلزی موازی با بارهای هم‌اندازه و ناهمنام است. بین صفحه‌ها و دور از لبه‌ها، میدان یکنواخت است. نزدیک لبه‌ها دیگر نباید انتظار همین الگوی منظم را داشته باشیم.

برای به‌خاطرسپردن شکل آن، خط‌های صاف و هم‌فاصلهٔ یک دفتر را تصور کن که روی همگی، پیکان‌هایی در یک جهت کشیده‌ای.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

از میدان به نیرو

از میدان به نیرو

پیکان خطوط میدان، جهت نیروی وارد بر بار مثبت را نشان می‌دهد؛ پس برای تعیین نیروی وارد بر هر بار، باید علامت آن را هم بررسی کنیم. میدان پیش از قرار دادن این بار هم وجود دارد؛ بار فقط تحت تأثیر آن نیرو می‌گیرد.

رابطهٔ نیرو و میدان چنین است:

F⃗=qE⃗\vec{F}=q\vec{E}

این رابطه دو پیام دارد:

  • اگر بار مثبت باشد، نیرو هم‌جهت میدان است.
  • اگر بار منفی باشد، نیرو خلاف جهت میدان است.

برای محاسبهٔ بزرگی نیرو، علامت بار را کنار می‌گذاریم و می‌نویسیم:

F=∣q∣EF=|q|E

اگر بار برحسب C\mathrm{C} و میدان برحسب N/C\mathrm{N/C} باشد، نیرو برحسب N\mathrm{N} به دست می‌آید. در یک میدان مشخص، هرچه بزرگی بار بیشتر باشد، نیروی الکتریکی هم بیشتر است.

حالا به بادکنک باردار فکر کن: اگر بار آن منفی و میدان رو به پایین باشد، نیروی الکتریکی رو به بالا خواهد بود! پس جهت میدان را با جهت نیروی وارد بر بار منفی یکی ندان.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

مثال حل‌شده

بادکنکی با جرم 10.0 g10.0\,\mathrm{g} و بار −200 nC-200\,\mathrm{nC} در یک میدان الکتریکی معلق و ساکن مانده است. اگر نیروی شناوریِ رو به بالا 0.050 N0.050\,\mathrm{N} باشد، بزرگی و جهت میدان را پیدا کن. شتاب گرانش را g=10 N/kgg=10\,\mathrm{N/kg} بگیر.

  1. داده‌ها را به یکاهای اصلی تبدیل می‌کنیم: m=0.0100 kgm=0.0100\,\mathrm{kg} و q=−2.00×10−7 Cq=-2.00\times10^{-7}\,\mathrm{C}.

  2. وزن بادکنک رو به پایین است و اندازهٔ آن برابر است با mg=(0.0100)(10)=0.100 Nmg=(0.0100)(10)=0.100\,\mathrm{N}.

  3. بادکنک ساکن است، پس برایند نیروها صفر است. شناوری به‌تنهایی وزن را جبران نمی‌کند؛ بنابراین نیروی الکتریکی باید رو به بالا باشد.

  4. با برابر قرار دادن مجموع نیروهای رو به بالا و نیروی رو به پایین داریم: FE+0.050=0.100F_E+0.050=0.100؛ پس FE=0.050 NF_E=0.050\,\mathrm{N}.

  5. از رابطهٔ بزرگی نیرو استفاده می‌کنیم: E=FE∣q∣=0.0502.00×10−7=2.5×105 N/CE=\frac{F_E}{|q|}=\frac{0.050}{2.00\times10^{-7}}=2.5\times10^{5}\,\mathrm{N/C}.

  6. چون بار بادکنک منفی است، میدان و نیروی الکتریکی خلاف جهت یکدیگرند؛ نیروی الکتریکی رو به بالاست، پس میدان رو به پایین است.

جواب: بزرگی میدان E=2.5×105 N/CE=2.5\times10^{5}\,\mathrm{N/C} و جهت آن رو به پایین است.

نکات مهم

  • بردار میدان در هر نقطه مماس بر خط میدان و هم‌جهت با پیکان آن است و تراکم بیشتر خطوط، میدان قوی‌تر را نشان می‌دهد.
  • خطوط میدان از بار مثبت به بار منفی جهت دارند و یکدیگر را قطع نمی‌کنند؛ در میدان یکنواخت نیز مستقیم، موازی و هم‌فاصله‌اند.
  • اندازهٔ نیروی الکتریکی برابر F=∣q∣EF=|q|E است و جهت آن برای بار مثبت هم‌جهت میدان و برای بار منفی خلاف میدان است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۲۰ تا ۲۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ ۷ انرژی پتانسیل الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری تغییر انرژی پتانسیل الکتریکی را به کار نیروی الکتریکی و تغییر انرژی جنبشی ربط بدهی و در میدان یکنواخت، مقدار و علامت آن را برای بارهای مثبت و منفی محاسبه کنی.

پیش از شروع

دو بار مثبت را نزدیک هم نگه می‌داریم و یکی را رها می‌کنیم؛ بار رهاشده تندتر و تندتر می‌شود. انرژی جنبشی آن از کجا می‌آید؟

انرژی تازه‌ای از هیچ ساخته نمی‌شود؛ با دور شدن بارها، انرژی پتانسیل الکتریکی کاهش می‌یابد و به انرژی جنبشی تبدیل می‌شود. این اتفاق شبیه افتادن یک توپ است که هنگام پایین آمدن، انرژی پتانسیل گرانشی‌اش کم و انرژی جنبشی‌اش زیاد می‌شود.

سرچشمهٔ انرژی حرکت

سرچشمهٔ انرژی حرکت

دو بار مثبت را نزدیک هم تصور کن؛ یکی ثابت است و دیگری را از حالت سکون رها می‌کنیم. بار رهاشده بر اثر دافعه از بار ثابت دور می‌شود و تندی‌اش افزایش می‌یابد. پس انرژی جنبشی آن بیشتر می‌شود؛ اما این انرژی از هیچ به وجود نیامده است!

انرژی پتانسیل الکتریکی به وضعیت قرارگیری بارها نسبت به یکدیگر وابسته است. در این حرکت، انرژی پتانسیل الکتریکی کاهش می‌یابد و به انرژی جنبشی تبدیل می‌شود. میدان الکتریکی راه این تبدیل انرژی را فراهم می‌کند، نه اینکه انرژی تازه‌ای بسازد.

برای مقایسه، توپی را در نظر بگیر که از ارتفاع رها می‌کنی: هنگام سقوط، انرژی پتانسیل گرانشی کمتر و انرژی جنبشی بیشتر می‌شود. اینجا هم تبدیل مشابهی داریم، اما نیروی مؤثر الکتریکی است.

اگر فقط نیروی الکتریکی کار انجام دهد، هر مقدار افزایش انرژی جنبشی با همان مقدار کاهش انرژی پتانسیل الکتریکی همراه است؛ مجموع این دو انرژی ثابت می‌ماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

کار و تغییر انرژی پتانسیل

کار و تغییر انرژی پتانسیل

برای فهمیدن اینکه انرژی پتانسیل الکتریکی بیشتر شده یا کمتر، به علامت کار نیروی الکتریکی نگاه کن. رابطهٔ این دو چنین است:

WE=−ΔUEW_E=-\Delta U_E

در این رابطه، تغییر انرژی پتانسیل یعنی مقدار نهایی منهای مقدار اولیه:

ΔUE=UE,f−UE,i\Delta U_E=U_{E,f}-U_{E,i}

علامت منفیِ رابطهٔ اول می‌گوید کار نیروی الکتریکی و تغییر انرژی پتانسیل، علامت‌های مخالف دارند. پس اگر نیروی الکتریکی کار مثبت انجام دهد، انرژی پتانسیل کاهش می‌یابد؛ اگر کارش منفی باشد، انرژی پتانسیل افزایش می‌یابد. کار صفر هم یعنی انرژی پتانسیل تغییر نکرده است.

برای یادآوری، افتادن یک توپ را تصور کن: نیروی گرانش کار مثبت انجام می‌دهد و انرژی پتانسیل گرانشی کم می‌شود. برای نیروی الکتریکی هم همین ارتباط میان کار و تغییر انرژی پتانسیل برقرار است.

نکتهٔ مهم: این رابطه فقط مخصوص میدان یکنواخت نیست؛ در میدان غیریکنواخت هم می‌توان از آن استفاده کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

جهت نیرو، کلید تعیین علامت

جهت نیرو، کلید تعیین علامت

برای تعیین تغییر انرژی پتانسیل، فقط جهت میدان کافی نیست؛ اول جهت نیروی وارد بر بار را مشخص کن. نیروی وارد بر بار مثبت هم‌جهت میدان است، اما نیروی وارد بر بار منفی خلاف جهت میدان است.

در میدان یکنواخت داریم:

ΔUE=−∣q∣Edcos⁡θ\Delta U_E=-|q|Ed\cos\theta

در این رابطه، θ\theta زاویهٔ نیرو با جابه‌جایی است، نه لزوماً میدان با جابه‌جایی! همچنین ∣q∣|q| بزرگی بار است؛ پس علامت منفی بار را دوباره در آن وارد نکن.

حالا سه حالت ساده داریم:

  • نیرو و جابه‌جایی هم‌جهت‌اند: θ=0∘\theta=0^\circ و انرژی پتانسیل کاهش می‌یابد.
  • نیرو و جابه‌جایی خلاف جهت‌اند: θ=180∘\theta=180^\circ و انرژی پتانسیل افزایش می‌یابد.
  • جابه‌جایی عمود بر میدان است: نیرو هم بر جابه‌جایی عمود است؛ بنابراین θ=90∘\theta=90^\circ و انرژی پتانسیل تغییر نمی‌کند.

برای محاسبه، بزرگی بار را برحسب C\mathrm{C}، میدان را برحسب N/C\mathrm{N/C} و جابه‌جایی را برحسب m\mathrm{m} قرار بده تا تغییر انرژی برحسب J\mathrm{J} به دست آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱

مثال حل‌شده

پروتونی در میدان الکتریکی یکنواخت با بزرگی E=2.0×103 N/CE=2.0\times10^3\,\mathrm{N/C} از سکون رها می‌شود و در جهت میدان، مسافت d=10 cmd=10\,\mathrm{cm} را طی می‌کند. تغییر انرژی پتانسیل الکتریکی و تندی نهایی آن را بیاب. بار پروتون q=1.6×10−19 Cq=1.6\times10^{-19}\,\mathrm{C} و جرم آن m=1.67×10−27 kgm=1.67\times10^{-27}\,\mathrm{kg} است؛ از گرانش و مقاومت هوا چشم‌پوشی کن.

  1. پروتون مثبت است؛ پس نیرو هم‌جهت با میدان و جابه‌جایی است و داریم: θ=0∘\theta=0^\circ.

  2. مسافت را به واحد مناسب تبدیل می‌کنیم: d=10 cm=0.10 md=10\,\mathrm{cm}=0.10\,\mathrm{m}.

  3. تغییر انرژی پتانسیل را حساب می‌کنیم: ΔUE=−∣q∣Edcos⁡θ=−(1.6×10−19)(2.0×103)(0.10)=−3.2×10−17 J\Delta U_E=-|q|Ed\cos\theta=-(1.6\times10^{-19})(2.0\times10^3)(0.10)=-3.2\times10^{-17}\,\mathrm{J}. علامت منفی یعنی انرژی پتانسیل کاهش یافته است.

  4. چون فقط نیروی الکتریکی کار انجام می‌دهد، ΔK=−ΔUE=3.2×10−17 J\Delta K=-\Delta U_E=3.2\times10^{-17}\,\mathrm{J}. پروتون از سکون شروع کرده، پس تمام این افزایش، انرژی جنبشی نهایی آن است.

  5. از 12mv2=3.2×10−17 J\frac{1}{2}mv^2=3.2\times10^{-17}\,\mathrm{J} به دست می‌آوریم: v=2(3.2×10−17)1.67×10−27≈2.0×105 m/sv=\sqrt{\frac{2(3.2\times10^{-17})}{1.67\times10^{-27}}}\approx2.0\times10^5\,\mathrm{m/s}. کاهش انرژی پتانسیل با تندتر شدن پروتون سازگار است.

جواب: انرژی پتانسیل پروتون به اندازهٔ 3.2×10−17 J3.2\times10^{-17}\,\mathrm{J} کاهش می‌یابد و تندی نهایی آن تقریباً 2.0×105 m/s2.0\times10^5\,\mathrm{m/s} است.

نکات مهم

  • اگر فقط نیروی الکتریکی کار انجام دهد، افزایش انرژی جنبشی برابر با کاهش انرژی پتانسیل الکتریکی است.
  • رابطهٔ WE=−ΔUEW_E=-\Delta U_E نشان می‌دهد کار نیروی الکتریکی و تغییر انرژی پتانسیل، علامت‌های مخالف دارند.
  • در میدان یکنواخت از ΔUE=−∣q∣Edcos⁡θ\Delta U_E=-|q|Ed\cos\theta استفاده می‌کنیم و θ\theta را بین نیرو و جابه‌جایی، نه لزوماً بین میدان و جابه‌جایی، می‌گیریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۲۲ تا ۲۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۸ پتانسیل الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری پتانسیل و اختلاف پتانسیل را از انرژی پتانسیل تشخیص بدهی، علامت تغییرات آن‌ها را تعیین کنی و رابطۀ اختلاف پتانسیل را با بار، ولتاژ باتری و میدان الکتریکی یکنواخت به کار ببری.

پیش از شروع

آیا ممکن است یک الکترون به نقطه‌ای با پتانسیل الکتریکی بیشتر برود، اما انرژی پتانسیل الکتریکی‌اش کمتر شود؟

بله! تغییر انرژی پتانسیل هم به اختلاف پتانسیل دو نقطه بستگی دارد و هم به علامت بار ذره. چون بار الکترون منفی است، افزایش پتانسیل برای آن با کاهش انرژی پتانسیل همراه می‌شود.

انرژی به‌ازای هر واحد بار

انرژی به‌ازای هر واحد بار

روی باتری عددی برای ولتاژ نوشته شده است؛ اما این عدد انرژی یک ذرۀ خاص نیست. برای شناختن اختلاف پتانسیل، باید بپرسیم: تغییر انرژی پتانسیل به‌ازای هر واحد بار چقدر است؟

وقتی ذره‌ای با بار qq از نقطۀ اول به نقطۀ دوم می‌رود، اختلاف پتانسیل این دو نقطه را این‌طور تعریف می‌کنیم:

ΔV=V2−V1=ΔUEq\Delta V=V_2-V_1=\frac{\Delta U_\mathrm{E}}{q}

در یک میدان معین و بین دو نقطۀ ثابت، اگر بار ذره دو برابر شود، تغییر انرژی پتانسیلش هم دو برابر می‌شود؛ پس این نسبت ثابت می‌ماند. بنابراین اختلاف پتانسیل ویژگی دو نقطۀ میدان است، نه ویژگی ذرۀ جابه‌جاشده؛ نه اندازه و نه مثبت یا منفی بودن بار، آن را تغییر نمی‌دهد.

یکای اختلاف پتانسیل، ولت است:

1 V=1 J/C1\,\mathrm{V}=1\,\mathrm{J/C}

یعنی ولت، تغییر انرژی به‌ازای بار را بیان می‌کند. هنگام استفاده از رابطه، حتماً بار را با علامتش بنویس؛ تقسیم بر اندازۀ بار به‌جای بار علامت‌دار می‌تواند علامت پاسخ را اشتباه کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

پتانسیل و مرجع صفر

پتانسیل و مرجع صفر

ارتفاع یک طبقه را می‌توان نسبت به کف خیابان یا کف پارکینگ بیان کرد؛ عدد ارتفاع عوض می‌شود، اما فاصلۀ دو طبقه همان است. برای پتانسیل الکتریکی هم باید مشخص کنیم «صفر» را کجا گرفته‌ایم.

با انتخاب مرجعی که انرژی پتانسیل الکتریکی و پتانسیل در آن صفر باشند، پتانسیل هر نقطه از رابطۀ زیر به دست می‌آید:

V=UEqV=\frac{U_\mathrm{E}}{q}

در این رابطه، UEU_\mathrm{E} انرژی پتانسیل بار qq نسبت به همان مرجع است. پتانسیل کمیتی نرده‌ای است؛ یعنی جهت ندارد و با یک عددِ دارای علامت بیان می‌شود. منفی بودن پتانسیل، نشانۀ جهت نیست؛ یعنی پتانسیل آن نقطه از مرجع انتخاب‌شده کمتر است.

اگر مرجع صفر را عوض کنیم، پتانسیل همۀ نقطه‌ها به یک اندازه جابه‌جا می‌شود. پس در تفاضل V2−V1V_2-V_1، این تغییر مشترک حذف می‌شود: اختلاف پتانسیل دو نقطه به انتخاب مرجع وابسته نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

در کدام سو پتانسیل بیشتر است؟

در کدام سو پتانسیل بیشتر است؟

خطوط میدان الکتریکی، جهت کاهش پتانسیل را نشان می‌دهند. پس در یک میدان یکنواخت:

  • اگر هم‌سوی میدان جابه‌جا شوی، به پتانسیل کمتری می‌رسی.
  • اگر خلاف سوی میدان بروی، به پتانسیل بیشتری می‌رسی.
  • اگر عمود بر میدان حرکت کنی، پتانسیل تغییر نمی‌کند.

برای فهم دلیل، یک بار مثبت را تصور کن: نیروی الکتریکی هم‌سوی میدان است. با جابه‌جایی در همین سو، میدان کار مثبت انجام می‌دهد و انرژی پتانسیل بار کم می‌شود؛ چون بار مثبت است، از ΔV=ΔUEq\Delta V=\frac{\Delta U_\mathrm{E}}{q} نتیجه می‌گیریم پتانسیل هم کاهش می‌یابد. در جابه‌جایی عمود بر میدان، کار نیروی الکتریکی صفر است؛ پس اختلاف پتانسیل هم صفر می‌شود.

این قاعده به علامت بار وابسته نیست. مثلاً در میدان نزدیک سطح زمین که رو به پایین است، نقطۀ بالاتر پتانسیل بیشتری دارد؛ چه الکترون را میان دو نقطه جابه‌جا کنیم، چه بار مثبت را. برای الکترونی که بالا می‌رود، پتانسیل افزایش می‌یابد، اما چون بارش منفی است، طبق ΔUE=qΔV\Delta U_\mathrm{E}=q\Delta V انرژی پتانسیلش کاهش پیدا می‌کند!

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳

باتری، ولتاژ و تغییر انرژی

باتری، ولتاژ و تغییر انرژی

روی باتری چراغ‌قوه دو نشانۀ مثبت و منفی می‌بینی. ولتاژ باتری یعنی پتانسیل پایانۀ مثبت چقدر از پتانسیل پایانۀ منفی بیشتر است:

V+−V−V_+-V_-

اما برای حساب‌کردن تغییر انرژی یک بار، باید به مبدأ و مقصد حرکت نگاه کنی. همیشه اختلاف پتانسیل مسیر را این‌طور بنویس:

ΔV=Vمقصد−Vمبدأ\Delta V=V_{\text{مقصد}}-V_{\text{مبدأ}}

پس هنگام رفتن از پایانۀ منفی به مثبت، ΔV\Delta V مثبت است؛ در مسیر برعکس، منفی می‌شود. حالا تغییر انرژی پتانسیل از این رابطه به دست می‌آید:

ΔUE=qΔV\Delta U_\mathrm{E}=q\Delta V

در اینجا علامت بار را حتماً نگه دار. اگر باری منفی از پایانۀ منفی به مثبت جابه‌جا شود، حاصل‌ضرب بار منفی در اختلاف پتانسیل مثبت، منفی می‌شود؛ یعنی انرژی پتانسیلش کاهش می‌یابد، با اینکه به پتانسیل بالاتری رسیده است!

پس «پایانۀ مثبت» لزوماً به معنی «انرژی پتانسیل بیشتر برای هر بار» نیست؛ علامت بار هم تعیین‌کننده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳

پیوند ولتاژ، میدان و فاصله

پیوند ولتاژ، میدان و فاصله

چطور می‌توان از اختلاف پتانسیل دو نقطه، بزرگی میدان را فهمید؟ تصور کن بین دو صفحۀ باردار، میدان الکتریکی یکنواختی داریم. اگر خط واصل دو نقطه هم‌راستا با میدان باشد، بزرگی اختلاف پتانسیل آن‌ها از این رابطه به دست می‌آید:

∣ΔV∣=Ed|\Delta V|=Ed

در اینجا EE بزرگی میدان و dd فاصلۀ دو نقطه است. پس در یک میدان ثابت، هرچه در راستای میدان فاصلۀ بیشتری طی کنیم، بزرگی اختلاف پتانسیل بیشتر می‌شود.

قدر مطلق را جدی بگیر: این رابطه بزرگی اختلاف پتانسیل را می‌دهد، نه علامت آن را. برای تعیین علامت، جهت حرکت را بررسی کن: در سوی میدان، پتانسیل کمتر می‌شود و در خلاف آن، بیشتر.

با بازنویسی رابطه به شکل E=∣ΔV∣dE=\frac{|\Delta V|}{d}، می‌بینیم یکای میدان می‌تواند ولت بر متر هم باشد:

1 N/C=1 V/m1\,\mathrm{N/C}=1\,\mathrm{V/m}

بنابراین، نیوتون بر کولن و ولت بر متر دو یکای هم‌ارز برای همان کمیت‌اند. یادت باشد رابطۀ بالا با فاصلۀ کامل دو نقطه، مخصوص حالتی است که خط واصلشان هم‌راستا با میدان یکنواخت باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴

مثال حل‌شده

در یک میدان الکتریکی یکنواخت با بزرگی 200 N/C200\,\mathrm{N/C} و جهت رو به پایین، الکترونی به‌اندازۀ 0.30 m0.30\,\mathrm{m} رو به بالا جابه‌جا می‌شود. اختلاف پتانسیل مقصد نسبت به مبدأ و تغییر انرژی پتانسیل الکتریکی الکترون را بیاب. بار الکترون برابر −1.6×10−19 C-1.6\times10^{-19}\,\mathrm{C} است.

  1. جهت حرکت را بررسی می‌کنیم: جابه‌جایی خلاف سوی میدان است، پس پتانسیل افزایش می‌یابد و ΔV>0\Delta V>0 است.

  2. چون میدان یکنواخت و جابه‌جایی هم‌راستا با میدان است، بزرگی اختلاف پتانسیل برابر است با ∣ΔV∣=Ed=(200 N/C)(0.30 m)=60 V|\Delta V|=Ed=(200\,\mathrm{N/C})(0.30\,\mathrm{m})=60\,\mathrm{V}.

  3. با توجه به جهت حرکت، اختلاف پتانسیل علامت مثبت دارد: ΔV=Vمقصد−Vمبدأ=+60 V\Delta V=V_\text{مقصد}-V_\text{مبدأ}=+60\,\mathrm{V}.

  4. برای تغییر انرژی پتانسیل، علامت بار را نگه می‌داریم: ΔUE=qΔV=(−1.6×10−19 C)(+60 V)=−9.6×10−18 J\Delta U_\mathrm{E}=q\Delta V=(-1.6\times10^{-19}\,\mathrm{C})(+60\,\mathrm{V})=-9.6\times10^{-18}\,\mathrm{J}.

  5. علامت منفی پاسخ یعنی انرژی پتانسیل کاهش یافته است؛ پس افزایش پتانسیل برای یک الکترون، به معنای افزایش انرژی پتانسیل آن نیست.

جواب: اختلاف پتانسیل مقصد نسبت به مبدأ +60 V+60\,\mathrm{V} است و انرژی پتانسیل الکترون به‌اندازۀ 9.6×10−18 J9.6\times10^{-18}\,\mathrm{J} کاهش می‌یابد.

نکات مهم

  • اختلاف پتانسیل از رابطۀ ΔV=ΔUEq\Delta V=\frac{\Delta U_\mathrm{E}}{q} به دست می‌آید، به بار جابه‌جاشده وابسته نیست و یکای آن V=J/C\mathrm{V}=\mathrm{J/C} است.
  • انتخاب مرجع صفر، مقدار پتانسیل هر نقطه را تعیین می‌کند اما اختلاف پتانسیل را تغییر نمی‌دهد؛ ولتاژ باتری نیز برابر V+−V−V_+-V_- است.
  • در میدان یکنواخت، پتانسیل در سوی میدان کاهش می‌یابد و در جهت عمود بر آن ثابت می‌ماند؛ برای دو نقطۀ هم‌راستا با میدان نیز ∣ΔV∣=Ed|\Delta V|=Ed برقرار است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۹ · صفحهٔ ۲۵ تا ۲۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۹ توزیع بار الکتریکی در اجسام رسانا

در این درس یاد می‌گیری بار اضافی در رسانای در تعادل چگونه توزیع می‌شود و از این شناخت برای توضیح القا، محافظت قفس فاراده و تخلیهٔ هاله‌ای استفاده کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است آذرخش به بدنۀ فلزی خودرو برخورد کند، اما سرنشین داخل آن معمولاً در امان بماند؟

بارهای آزاد در بدنۀ رسانای خودرو جابه‌جا می‌شوند و روی سطح خارجی آن قرار می‌گیرند؛ این آرایش، اثر میدان خارجی را در فضای محافظت‌شدهٔ داخل خنثی می‌کند. محافظ اصلی بدنۀ رساناست، نه لاستیک‌ها؛ البته هنگام آذرخش نباید به بخش‌های فلزی خودرو دست زد.

بار اضافی کجا می‌رود؟

بار اضافی کجا می‌رود؟

اگر به یک ظرف فلزی بار بدهیم، آیا بار اضافی در همهٔ حجم فلز پخش می‌شود؟ برای پاسخ، مسیر آزمایش فاراده را دنبال کنیم.

ظرف رسانایی ابتدا خنثی است و روی پایه‌ای عایق قرار دارد تا بار به زمین منتقل نشود. یک گوی فلزی باردار را با نخ عایق داخل ظرف می‌بریم، به کف آن تماس می‌دهیم و درپوش فلزی را می‌بندیم. پس از برداشتن درپوش با دستهٔ عایق، گوی را بیرون می‌آوریم.

حالا نوبت بررسی است: نزدیک کردن گوی به الکتروسکوپ، انحرافی ایجاد نمی‌کند؛ اما نزدیک کردن ظرف، باعث باز شدن عقربه‌های آن می‌شود. پس گوی بار اضافی خود را به ظرف داده است.

نتیجهٔ آزمایش فاراده: پس از رسیدن رسانا به تعادل الکتریکی، بار اضافی روی سطح خارجی آن قرار می‌گیرد، نه در حجم فلز یا روی سطح داخلی ظرف. تعادل یعنی جابه‌جایی منظم بارها پایان یافته است. دقت کن: منظور «بار اضافی» است؛ درون فلز همچنان بارهای مثبت و منفی سازندهٔ ماده وجود دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۵

رسانا در میدان خارجی

رسانا در میدان خارجی

فرض کن میله‌ای با بار منفی را، بدون تماس، به یک گوی فلزی خنثی نزدیک کنیم. الکترون‌های آزاد گوی از میله دور می‌شوند؛ پس سمت نزدیک میله کمبود الکترون و بار مثبت پیدا می‌کند و سمت دورتر منفی می‌شود. این جدایی بارها بدون تماس، القای الکتریکی است؛ گوی در مجموع همچنان خنثی می‌ماند.

این جابه‌جایی تا کِی ادامه دارد؟ تا وقتی میدان ناشی از بارهای جابه‌جاشده، میدان خارجی را درون فلز خنثی کند. در تعادل الکتریکی داریم: E⃗خالص=0\vec{E}_{\text{خالص}}=0. اگر میدان خالص صفر نباشد، بارهای آزاد هنوز حرکت می‌کنند و تعادل برقرار نشده است.

قفس فاراده از همین بازآرایی بارها استفاده می‌کند: پوشش رسانای بسته، فضای خالی داخلش را از میدان الکتریکی خارجی محافظت می‌کند. بدنهٔ فلزی خودرو هم معمولاً چنین حفاظتی فراهم می‌کند؛ علت اصلی محافظت، لاستیک چرخ‌ها نیست. البته هنگام آذرخش باید از تماس با بخش‌های فلزی خودرو پرهیز کرد؛ این توضیح مجوز آزمایش با برق یا آذرخش نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

بار بیشتر در نوک‌ها

بار بیشتر در نوک‌ها

تا اینجا دیدیم بار اضافی رسانای در تعادل روی سطح خارجی آن قرار می‌گیرد؛ اما آیا سهم همۀ قسمت‌های سطح یکسان است؟ نه لزوماً! در قسمت‌های تیزتر، بار بیشتری در سطحی هم‌اندازه جمع می‌شود؛ یعنی تراکم بار بیشتر است. پس «روی سطح خارجی بودن» به معنی «یکنواخت پخش شدن» نیست.

برای بررسی این موضوع، یک رسانای دوکی‌شکل باردار را تصور کن که بخش میانی آن پهن و دو سرش تیز است. گلولۀ فلزی کوچکی با دستۀ عایق را به بخش پهن تماس می‌دهیم و سپس به الکتروسکوپ می‌زنیم. بعد از خنثی کردن گلوله و الکتروسکوپ، همین کار را با نوک دوک تکرار می‌کنیم. در شرایط مشابه، انحراف ورقه‌های الکتروسکوپ در بار دوم بیشتر است؛ این مشاهده نشانۀ تراکم بیشتر بار در نوک دوک است.

حواست باشد: تراکم بیشتر یعنی بار بیشتر در سطحی هم‌اندازه، نه اینکه همۀ بار رسانا فقط در نوک‌ها باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷

از نوک تیز تا هالهٔ نور

از نوک تیز تا هالهٔ نور

آیا هوایی که معمولاً نارساناست، می‌تواند در تخلیهٔ الکتریکی شرکت کند؟ اگر میدان الکتریکی به‌اندازهٔ کافی قوی شود، بله!

نزدیک نوک تیز یک رسانای باردار، تراکم بار بیشتر و میدان الکتریکی قوی‌تر است. اگر شدت میدان از حدی بگذرد، می‌تواند الکترون‌ها را از مولکول‌های هوا جدا کند. با جدا شدن الکترون، مولکول دیگر خنثی نیست؛ به این فرایند یونیده شدن هوا می‌گوییم.

الکترون‌های آزادشده در میدان شتاب می‌گیرند و با مولکول‌های دیگر برخورد می‌کنند. این برخوردها می‌توانند مولکول‌ها را برانگیخته کنند؛ مولکول‌ها هنگام از دست دادن این انرژی، نور گسیل می‌کنند. به این ترتیب، نزدیک نوک رسانا هاله‌ای نورانی پدید می‌آید که به آن تخلیهٔ هاله‌ای می‌گویند و ممکن است با صدای هیس یا جزولز همراه باشد.

برای نمونه، این پدیده ممکن است نزدیک بخش‌های نوک‌تیز یک رسانای بلند دیده شود. البته هر نوک تیز بارداری الزاماً نور تولید نمی‌کند؛ میدان باید به حد کافی شدید باشد. این پدیده را نباید با وسایل برق خانه آزمایش کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۷

مثال حل‌شده

یک رسانای خنثی و جدا از زمین را در میدان الکتریکی خارجی قرار می‌دهیم. میدان خارجی در نقطه‌ای درون بخش رسانا، 3.0×103 N/C3.0\times10^3\,\mathrm{N/C} به سمت راست است. پس از برقراری تعادل، میدان ناشی از بارهای القایی در همان نقطه چه بزرگی و جهتی دارد؟ میدان خالص چقدر است؟

  1. در تعادل الکتریکی، میدان خالص درون بخش رسانا باید صفر باشد؛ وگرنه بارهای آزاد همچنان حرکت می‌کنند.

  2. میدان خالص، جمع برداری میدان خارجی و میدان ناشی از بارهای القایی است: E⃗خالص=E⃗خارجی+E⃗القایی=0\vec E_{\text{خالص}}=\vec E_{\text{خارجی}}+\vec E_{\text{القایی}}=0.

  3. پس میدان القایی باید هم‌اندازه و خلاف جهت میدان خارجی باشد: E⃗القایی=−E⃗خارجی\vec E_{\text{القایی}}=-\vec E_{\text{خارجی}}.

  4. بنابراین بزرگی میدان القایی 3.0×103 N/C3.0\times10^3\,\mathrm{N/C} و جهت آن به سمت چپ است؛ با انتخاب راست به‌عنوان جهت مثبت، داریم: Eخالص=3.0×103−3.0×103=0 N/CE_{\text{خالص}}=3.0\times10^3-3.0\times10^3=0\,\mathrm{N/C}.

جواب: میدان ناشی از بارهای القایی در نقطهٔ موردنظر، 3.0×103 N/C3.0\times10^3\,\mathrm{N/C} به سمت چپ است و میدان خالص آن نقطه صفر است.

نکات مهم

  • در تعادل الکتریکی، بار اضافی رسانا روی سطح خارجی آن قرار می‌گیرد.
  • بارهای آزاد رسانا در حضور میدان خارجی بازآرایی می‌شوند تا میدان خالص درون بخش رسانا صفر شود.
  • تراکم بار و میدان نزدیک نقاط تیز بیشتر است و میدانِ به‌اندازهٔ کافی شدید می‌تواند زمینهٔ تخلیهٔ هاله‌ای را فراهم کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۰ · صفحهٔ ۲۸ تا ۳۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۱۰ خازن

در این درس یاد می‌گیری خازن چگونه بار و انرژی ذخیره می‌کند، ظرفیت آن به چه عواملی بستگی دارد و چگونه بار، انرژی و توان متوسط تخلیۀ آن را محاسبه کنی.

پیش از شروع

چرا باتری دوربین به‌تنهایی برای ایجاد نور شدید و ناگهانی فلاش مناسب نیست، اما با کمک یک خازن می‌تواند این کار را انجام دهد؟

باتری انرژی را به‌تدریج در خازن ذخیره می‌کند. خازن می‌تواند این انرژی را در زمانی بسیار کوتاه آزاد کند؛ پس توان خروجی زیادی برای روشن‌شدن فلاش فراهم می‌شود.

خازن چگونه باردار می‌شود؟

خازن چگونه باردار می‌شود؟

فلاش دوربین باید انرژی را خیلی سریع آزاد کند. خازن این امکان را فراهم می‌کند: انرژی را ذخیره می‌کند و هنگام فلاش‌زدن، در زمانی کوتاه تحویل می‌دهد.

خازن از دو رسانای جدا از هم ساخته شده است که به آن‌ها «صفحه» می‌گوییم؛ البته لازم نیست همیشه تخت باشند. با وصل‌کردن صفحه‌ها به دو پایانۀ باتری، بار از راه سیم‌ها جابه‌جا می‌شود. یکی از صفحه‌ها بار مثبت و دیگری بار منفی می‌گیرد؛ اندازۀ این بارها برابر است: +Q+Q و −Q-Q.

شارژشدن تا چه زمانی ادامه دارد؟ تا وقتی اختلاف پتانسیل دو صفحه با ولتاژ باتری برابر شود. در این حالت، جابه‌جایی خالص بار برای شارژکردن خازن متوقف می‌شود؛ نه اینکه خازن بی‌بار شده باشد!

وقتی می‌گوییم «بار خازن QQ است»، منظور بار صفحۀ مثبت است، نه مجموع بار دو صفحه؛ مجموع آن‌ها صفر است. میان صفحه‌های باردار نیز میدان الکتریکی از صفحۀ مثبت به صفحۀ منفی شکل می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

ظرفیت؛ نسبت بار به ولتاژ

ظرفیت؛ نسبت بار به ولتاژ

اگر دو خازن را به ولتاژ یکسانی وصل کنیم، ممکن است بار ذخیره‌شده روی آن‌ها متفاوت باشد. برای مقایسۀ توانایی آن‌ها در ذخیرۀ بار، از ظرفیت خازن استفاده می‌کنیم:

C=QVC=\frac{Q}{V}

در این رابطه، QQ بزرگی بار یکی از صفحه‌ها و VV بزرگی اختلاف پتانسیل بین صفحه‌هاست. یکای ظرفیت فاراد است؛ یعنی F=C/V\mathrm{F}=\mathrm{C}/\mathrm{V}. دقت کن که CC نماد ظرفیت است، اما C\mathrm{C} در یکاها به معنی کولن است.

ظرفیت، ویژگی خود خازن است، نه مقدار بار فعلی آن. تا وقتی شکل، اندازه و عایق خازن تغییر نکند، ظرفیت ثابت می‌ماند. پس از رابطۀ Q=CVQ=CV می‌فهمیم که با دوبرابرشدن ولتاژ، بار هم دوبرابر می‌شود و نسبت آن‌ها ثابت می‌ماند.

مثلاً در خازن فلاش دوربین، بیشترشدن بار هنگام شارژ به معنی بیشترشدن ظرفیت نیست؛ همان خازن با همان ظرفیت، بار بیشتری ذخیره کرده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

چه چیزهایی ظرفیت را تغییر می‌دهند؟

چه چیزهایی ظرفیت را تغییر می‌دهند؟

برای تغییر ظرفیت، باید ویژگی‌های خود خازن را تغییر دهیم، نه فقط ولتاژ آن را. در یک خازن تخت با فضای خالی میان صفحه‌ها داریم:

C∘=ε∘AdC_{\circ}=\varepsilon_{\circ}\frac{A}{d}

در این رابطه، AA مساحتِ روبه‌روی صفحه‌ها، dd فاصلۀ آن‌ها و ε∘\varepsilon_{\circ} ضریب گذردهی الکتریکی خلأ است. پس با ثابت‌بودن بقیۀ شرایط، صفحۀ بزرگ‌تر ظرفیت بیشتری دارد و فاصلۀ بیشتر، ظرفیت را کمتر می‌کند.

اگر فضای بین صفحه‌ها را با یک مادۀ عایق، مثل کاغذ یا پلاستیک، پر کنیم، این ماده «دی‌الکتریک» نام دارد. در این حالت:

C=κC∘=κε∘AdC=\kappa C_{\circ}=\kappa\varepsilon_{\circ}\frac{A}{d}

کمیتِ بدون یکای κ\kappa ثابت دی‌الکتریک است؛ هرچه بزرگ‌تر باشد، ظرفیتِ حاصل بیشتر است.

یک کاربرد نزدیک به زندگی روزمره، میکروفون خازنی است: صدا صفحۀ متحرک را می‌لرزاند و فاصلۀ صفحه‌ها تغییر می‌کند. در نتیجه ظرفیت تغییر می‌کند و مدار، این تغییر را به سیگنال الکتریکی تبدیل می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

مرز تحمل خازن

مرز تحمل خازن

آیا می‌توان ولتاژ هر خازنی را هرقدر بخواهیم بالا برد؟ نه؛ عایق بین صفحه‌ها هم حد تحمل دارد.

با افزایش اختلاف پتانسیل دو صفحه، میدان الکتریکی در عایق قوی‌تر می‌شود. اگر این میدان به‌اندازۀ کافی قوی شود، می‌تواند تعدادی از الکترون‌های اتم‌های عایق را جدا کند. در نتیجه، مسیرهایی رسانا در عایق شکل می‌گیرد و خازن ناگهان تخلیه می‌شود. این پدیده را فروریزش الکتریکی می‌نامیم؛ پدیده‌ای که معمولاً با جرقه همراه است و اغلب خازن را خراب می‌کند.

برای همین، هنگام انتخاب خازن فقط ظرفیت را نگاه نمی‌کنیم؛ ولتاژ بیشینۀ مجاز هم مهم است. مثلاً دو خازن با ظرفیت یکسان، اما ولتاژهای مجاز متفاوت، لزوماً جایگزین مناسبی برای یکدیگر نیستند. خازنی که حداکثر ولتاژ مجازش 16 V16\,\mathrm{V} است، برای اتصال به منبع 24 V24\,\mathrm{V} مناسب نیست.

این پدیده را در خانه آزمایش نکن؛ تخلیۀ ناگهانی خازن می‌تواند خطرناک باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

انرژی ذخیره‌شده و توان تخلیه

انرژی کجا ذخیره می‌شود؟

وقتی باتری خازن را باردار می‌کند، انرژی به میدان الکتریکی بین صفحه‌ها منتقل می‌شود. هنگام تخلیه، همین انرژی می‌تواند برای مدتی لامپی را روشن کند یا نور شدید فلاش دوربین را فراهم کند.

انرژی ذخیره‌شده را با هر کدام از این سه شکل هم‌ارز می‌توان حساب کرد:

U=12QV=12CV2=Q22CU=\frac{1}{2}QV=\frac{1}{2}CV^2=\frac{Q^2}{2C}

رابطه‌ای را انتخاب کن که کمیت‌های معلوم مسئله در آن باشند؛ مثلاً اگر ظرفیت و ولتاژ را داری، شکل U=12CV2U=\frac{1}{2}CV^2 مناسب است. با واردکردن بار برحسب C\mathrm{C}، ولتاژ برحسب V\mathrm{V} و ظرفیت برحسب F\mathrm{F}، انرژی برحسب J\mathrm{J} به دست می‌آید.

انرژی با توان فرق دارد. انرژی می‌گوید چه مقدار انرژی در اختیار داریم؛ توان متوسط می‌گوید این انرژی با چه آهنگی منتقل می‌شود. اگر مقدار انرژی آزادشده ΔU\Delta U و مدت تخلیه Δt\Delta t باشد:

Pav=ΔUΔtP_{\mathrm{av}}=\frac{\Delta U}{\Delta t}

پس یک انرژی معین، هرچه سریع‌تر آزاد شود، توان متوسط بیشتری ایجاد می‌کند؛ راز نور شدید و کوتاه فلاش همین است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

مثال حل‌شده

خازن یک فلاش با ظرفیت 200 μF200\,\mu\mathrm{F} به ولتاژ 300 V300\,\mathrm{V} می‌رسد. بار و انرژی ذخیره‌شدۀ آن چقدر است؟ اگر تمام این انرژی در مدت 2.0 ms2.0\,\mathrm{ms} آزاد شود، توان متوسط فلاش را حساب کن.

  1. ابتدا یکاها را تبدیل می‌کنیم: C=200×10−6 FC=200\times10^{-6}\,\mathrm{F} و t=2.0×10−3 st=2.0\times10^{-3}\,\mathrm{s}.

  2. بار خازن را از رابطۀ ظرفیت می‌یابیم: Q=CV=(200×10−6)(300)=0.060 CQ=CV=(200\times10^{-6})(300)=0.060\,\mathrm{C}.

  3. چون ظرفیت و ولتاژ معلوم‌اند، برای انرژی می‌نویسیم: U=12CV2=12(200×10−6)(300)2=9.0 JU=\frac{1}{2}CV^2=\frac{1}{2}(200\times10^{-6})(300)^2=9.0\,\mathrm{J}.

  4. با فرض آزادشدن تمام انرژی، توان متوسط برابر است با Pav=Ut=9.02.0×10−3=4.5×103 W=4.5 kWP_{\mathrm{av}}=\frac{U}{t}=\frac{9.0}{2.0\times10^{-3}}=4.5\times10^3\,\mathrm{W}=4.5\,\mathrm{kW}.

  5. توان زیاد به معنی انرژی نامحدود نیست؛ در این فلاش، آزادشدن انرژی 9.0 J9.0\,\mathrm{J} در زمانی بسیار کوتاه، توان متوسط بزرگی ایجاد کرده است.

جواب: بار خازن Q=0.060 CQ=0.060\,\mathrm{C}، انرژی ذخیره‌شده U=9.0 JU=9.0\,\mathrm{J} و توان متوسط فلاش Pav=4.5 kWP_{\mathrm{av}}=4.5\,\mathrm{kW} است.

نکات مهم

  • خازن باردار روی دو صفحۀ خود بارهای هم‌اندازه و مخالف دارد و بار خازن، یعنی QQ، اندازۀ بار صفحۀ مثبت است.
  • ظرفیت از C=Q/VC=Q/V به دست می‌آید و برای خازن تخت از C=κε∘A/dC=\kappa\varepsilon_{\circ}A/d پیروی می‌کند؛ ولتاژ کار نیز نباید از حد مجاز خازن بیشتر شود.
  • انرژی خازن در میدان بین صفحه‌ها ذخیره می‌شود و با U=12QV=12CV2=Q22CU=\frac{1}{2}QV=\frac{1}{2}CV^2=\frac{Q^2}{2C} محاسبه می‌شود؛ توان متوسط تخلیۀ کامل آن نیز Pav=U/tP_{\mathrm{av}}=U/t است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۱ · صفحهٔ ۳۶ تا ۳۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پرسش‌ها و مسئله‌های فصل ۱

در این درس یاد می‌گیری با تشخیص کمیت‌های ثابت، علامت‌ها و جهت‌ها، رابطهٔ مناسب را برای حل مسئله‌های بار، نیرو، میدان، پتانسیل، رسانا و خازن انتخاب کنی.

پیش از شروع

دو بار یک خازن را به یک اندازه باردار می‌کنیم؛ اما بار دوم فاصلهٔ صفحه‌هایش را بیشتر می‌کنیم. آیا هنگام وصل‌کردن صفحه‌ها، جرقهٔ یکسانی می‌بینیم؟

نه لزوماً؛ یکسان‌بودن بار به معنی یکسان‌بودن انرژی ذخیره‌شده نیست. اگر بار ثابت بماند و فاصلهٔ صفحه‌ها دو برابر شود، انرژی ذخیره‌شده هم دو برابر می‌شود و جرقه می‌تواند بزرگ‌تر باشد.

اول بار، بعد نیرو

اول بار، بعد نیرو

دو گوی رسانا را که به هم تماس می‌دهیم، بار می‌تواند میان آن‌ها جابه‌جا شود؛ اما اگر باری با محیط ردوبدل نشود، مجموع بار دو گوی ثابت می‌ماند. پس پیش از محاسبهٔ نیرو، باید وضعیت بارها پس از تماس را پیدا کنیم.

برای دو گوی رسانای کوچک و یکسان، در شرایط مسئله‌های کتاب، بار کل به‌طور مساوی تقسیم می‌شود:

q1′=q2′=q1+q22q'_1=q'_2=\frac{q_1+q_2}{2}

در جمع بارها، علامت‌ها را نگه دار؛ جمعِ دو بار ناهمنام، جمعِ اندازه‌های آن‌ها نیست! بار منفی یعنی الکترون اضافی و بار مثبت یعنی کمبود الکترون؛ هنگام تماس، الکترون‌ها جابه‌جا می‌شوند، نه اینکه بار تازه‌ای ساخته شود.

حالا که گوی‌ها را از هم دور کرده‌ای، بارهای نهایی را در قانون کولن بگذار:

F=k∣q1′q2′∣r2F=k\frac{|q'_1q'_2|}{r^2}

فاصله را برحسب m\mathrm{m} و بارها را برحسب C\mathrm{C} بنویس. قدرمطلق، اندازهٔ نیرو را می‌دهد؛ رانشی یا ربایشی بودن را از علامت بارهای نهایی تشخیص بده. چون بارهای نهایی برابرند، اگر صفر نباشند، نیرو رانشی است؛ حتی اگر پیش از تماس، گوی‌ها یکدیگر را جذب می‌کردند!

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶

میدان را برداری ببین

میدان را برداری ببین

اگر دو نفر طنابی را در جهت‌های مخالف بکشند، اثرشان مثل وقتی نیست که هر دو هم‌جهت می‌کشند. میدان الکتریکی هم بردار است؛ پس فقط جمع‌کردن اندازه‌ها کافی نیست.

برای یافتن میدان خالص در یک نقطه، این مسیر را برو:

  • جهت میدان هر بار را جدا مشخص کن: میدان بار مثبت دور از بار و میدان بار منفی به‌سوی بار است.
  • اندازهٔ هر میدان را از E=k∣q∣r2E=k\frac{|q|}{r^2} پیدا کن؛ rr فاصلهٔ همان بار تا نقطهٔ موردنظر است.
  • میدان‌ها را برداری جمع کن: هم‌جهت‌ها جمع می‌شوند و در جهت‌های مخالف، اندازه‌ها از هم کم می‌شوند؛ جهت برآیند هم جهت میدان بزرگ‌تر است.

خطوط میدان هم راهنما هستند: پیکان‌ها جهت میدان را نشان می‌دهند و هرجا خطوط متراکم‌تر باشند، میدان قوی‌تر است. خطوط از بار مثبت خارج و به بار منفی وارد می‌شوند؛ در رسم با مقیاس یکسان، تعداد خطوط بیشتر نشانهٔ بزرگی بیشتر بار است.

حواست باشد جهت میدان، جهت نیروی وارد بر بار آزمون مثبت است؛ نیروی وارد بر بار منفی، خلاف جهت میدان خواهد بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶

پتانسیل با انرژی فرق دارد

پتانسیل با انرژی فرق دارد

آیا رفتن به نقطه‌ای با پتانسیل بیشتر، همیشه انرژی پتانسیل بار را بیشتر می‌کند؟ نه؛ علامت بار هم تعیین‌کننده است. پتانسیل، ویژگیِ نقطه‌ای از میدان است؛ اما انرژی پتانسیل به باری که در آن نقطه قرار می‌دهیم هم بستگی دارد.

برای جابه‌جایی بار از نقطهٔ آغاز به پایان می‌نویسیم:

ΔV=Vf−Vi\Delta V=V_f-V_i

ΔU=qΔV\Delta U=q\Delta V

پس اگر پتانسیل افزایش یابد، انرژی پتانسیلِ بار مثبت بیشتر، ولی انرژی پتانسیلِ بار منفی کمتر می‌شود. حواست باشد «افزایش پتانسیل» یعنی مقدار نهایی بزرگ‌تر باشد، حتی اگر هر دو مقدار منفی باشند.

حالا تبدیل انرژی را دنبال کن: کار نیروی الکتریکی برابر است با Welectric=−ΔUW_{\mathrm{electric}}=-\Delta U. اگر فقط نیروی الکتریکی کار انجام دهد، داریم ΔK=−ΔU\Delta K=-\Delta U؛ یعنی کاهش انرژی پتانسیل به افزایش انرژی جنبشی تبدیل می‌شود. مانند پایین‌آمدن توپ از سراشیبی، انرژی پتانسیل می‌تواند به انرژی حرکت تبدیل شود؛ اما برای بار الکتریکی، فقط از روی افزایش یا کاهش پتانسیل نمی‌توان نتیجه گرفت: اول علامت بار را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

خنثی، اما جذب‌شونده

خنثی، اما جذب‌شونده

آیا «خنثی بودن» یعنی جسم هیچ بار الکتریکی ندارد؟ نه! در یک کرهٔ فلزی خنثی، بارهای مثبت و منفی وجود دارند، اما مجموعشان صفر است. الکترون‌های آزاد فلز هم می‌توانند در آن جابه‌جا شوند.

فرض کن آونگ بار مثبت دارد. وقتی کرهٔ فلزی خنثی را به آن نزدیک می‌کنی، الکترون‌های کره به سمت نزدیک‌تر به آونگ کشیده می‌شوند. در نتیجه، سمت نزدیک کره منفی و سمت دور آن دچار کمبود الکترون و مثبت می‌شود. به این جدایی بارها القای الکتریکی می‌گوییم.

بارهای منفیِ نزدیک، آونگ را جذب می‌کنند و بارهای مثبتِ دور، آن را دفع می‌کنند. چون بارهای جذب‌کننده نزدیک‌ترند، اثر جاذبه بیشتر می‌شود و آونگ به سمت کره کشیده می‌شود.

نکتهٔ مهم: تا وقتی تماس یا راهی برای انتقال بار وجود ندارد، بار خالص کره همچنان صفر است؛ پایهٔ نارسانا هم مانع جابه‌جایی بار میان کره و زمین می‌شود. پس جذب‌شدن، لزوماً نشانهٔ باردارشدنِ خالص جسم نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

خازن: چه چیزی ثابت است؟

خازن: چه چیزی ثابت است؟

پیش از انتخاب فرمول، یک سؤال بپرس: باتری هنوز وصل است؟ باتریِ متصل، اختلاف پتانسیل را ثابت نگه می‌دارد؛ اما اگر خازن را جدا کنیم و راهی برای نشت بار نباشد، بار آن ثابت می‌ماند.

ظرفیت خازن تخت به ساختمان آن بستگی دارد:
C=κε0A/dC=\kappa\varepsilon_0 A/d
پس با ثابت‌ماندن مساحت صفحه‌ها و عایق، افزایش فاصله، ظرفیت را کم می‌کند. رابطهٔ Q=CVQ=CV کمک می‌کند بفهمیم پس از آن چه رخ می‌دهد:

  • باتری متصل: VV ثابت است؛ با کاهش ظرفیت، بار هم کم می‌شود و مقداری بار به باتری برمی‌گردد.
  • خازن جداشده: QQ ثابت است؛ با کاهش ظرفیت، اختلاف پتانسیل بیشتر می‌شود.

برای انرژی هم رابطه‌ای را انتخاب کن که کمیت ثابت را نشان دهد:
U=12CV2=Q22CU=\frac12 CV^2=\frac{Q^2}{2C}

در حالت جداشده، دورکردن صفحه‌ها انرژی ذخیره‌شده را بیشتر می‌کند؛ این انرژی اضافی از کاری می‌آید که برای جداکردن صفحه‌های جذب‌کنندهٔ یکدیگر انجام می‌دهی. بنابراین در آزمایش جرقه، یکسان‌بودن بار لزوماً به معنی یکسان‌بودن انرژی نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

مثال حل‌شده

خازن تختی با ظرفیت 20 nF20\,\mathrm{nF} و بار 180 nC180\,\mathrm{nC} داریم. انرژی ذخیره‌شدهٔ آن چقدر است؟ اگر خازن را از باتری جدا کنیم و بدون نشت بار، فاصلهٔ صفحه‌هایش را دو برابر کنیم، انرژی آن چقدر افزایش می‌یابد؟ مساحت صفحه‌ها و عایق تغییر نمی‌کنند.

  1. داده‌ها را به یکاهای استاندارد تبدیل می‌کنیم: C1=20×10−9 FC_1=20\times10^{-9}\,\mathrm{F} و Q=180×10−9 CQ=180\times10^{-9}\,\mathrm{C}.

  2. چون بار و ظرفیت معلوم‌اند، از رابطهٔ U1=Q22C1U_1=\frac{Q^2}{2C_1} استفاده می‌کنیم: U1=(180×10−9)22(20×10−9)=8.1×10−7 JU_1=\frac{(180\times10^{-9})^2}{2(20\times10^{-9})}=8.1\times10^{-7}\,\mathrm{J}.

  3. پس از جداشدن از باتری، بار ثابت می‌ماند. از رابطهٔ C=εAdC=\frac{\varepsilon A}{d} نتیجه می‌گیریم که با دو برابر شدن فاصله، ظرفیت نصف می‌شود: C2=C12=10 nFC_2=\frac{C_1}{2}=10\,\mathrm{nF}.

  4. در بار ثابت، انرژی با ظرفیت نسبت وارون دارد؛ بنابراین U2=Q22C2=2U1=1.62×10−6 JU_2=\frac{Q^2}{2C_2}=2U_1=1.62\times10^{-6}\,\mathrm{J}.

  5. افزایش انرژی برابر است با ΔU=U2−U1=8.1×10−7 J\Delta U=U_2-U_1=8.1\times10^{-7}\,\mathrm{J}. این انرژی اضافه از کار عامل خارجی برای دورکردن صفحه‌های جذب‌کنندهٔ یکدیگر تأمین می‌شود.

جواب: انرژی اولیه 8.1×10−7 J8.1\times10^{-7}\,\mathrm{J} و انرژی نهایی 1.62×10−6 J1.62\times10^{-6}\,\mathrm{J} است؛ پس انرژی خازن به اندازهٔ 8.1×10−7 J8.1\times10^{-7}\,\mathrm{J} افزایش می‌یابد.

نکات مهم

  • در مسئله‌های بار و نیرو، ابتدا پایستگی و کوانتیده‌بودن بار را بررسی کن و سپس نیروها یا میدان‌ها را با توجه به جهتشان جمع کن.
  • تغییر انرژی پتانسیل از رابطهٔ ΔU=qΔV\Delta U=q\Delta V به دست می‌آید و رسانای خنثی نیز می‌تواند بر اثر بازتوزیع بار، جذب جسم باردار شود.
  • در خازن، ظرفیت به ساختمان و عایق وابسته است؛ باتریِ متصل اختلاف پتانسیل را ثابت نگه می‌دارد و پس از جداسازی، در نبود نشت، بار ثابت می‌ماند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ فیزیک یازدهم · رایگان