۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ فیزیک یازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«مغناطیس و القای الکترومغناطیسی»: ۱۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۲
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۶۵ تا ۱۱۱

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۶۵ تا ۶۷ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۱ مغناطیس و قطب‌های مغناطیسی

در این درس یاد می‌گیری قطب‌های آهنربا را شناسایی و نام‌گذاری کنی و با شناخت رفتار آنها، همراه‌بودن دو قطب و جذب آهن بر اثر القای مغناطیسی را توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر یک آهنربای میله‌ای را از وسط بشکنیم، آیا می‌توانیم یک تکه با فقط قطب شمال و تکه‌ای دیگر با فقط قطب جنوب بسازیم؟

نه؛ هر تکه خودش آهنربایی با دو قطب شمال و جنوب می‌شود. حتی با تکرار شکستن هم نمی‌توانیم یک قطب مغناطیسی تنها به دست آوریم.

کجای آهنربا قوی‌تر است؟

کجای آهنربا قوی‌تر است؟

اگر یک آهنربای میله‌ای را در ظرف برادهٔ آهن فرو ببری و بیرون بیاوری، فکر می‌کنی براده‌ها همه‌جای آن یکسان جمع می‌شوند؟ معمولاً نزدیک دو سر آهنربا، براده‌های بیشتری می‌بینی؛ بخش میانی به آن اندازه براده نگه نمی‌دارد.

این تفاوت، نشانهٔ یکسان‌نبودن اثر مغناطیسی در قسمت‌های مختلف آهنرباست. به ناحیه‌هایی که اثر مغناطیسی در آنها قوی‌تر است، قطب‌های آهنربا می‌گوییم. در آهنربای میله‌ای، این ناحیه‌ها نزدیک دو سر میله‌اند.

مثلاً اگر قسمت‌های مختلف یک آهنربای میله‌ای را به گیره‌های کاغذ آهنی نزدیک کنی، نزدیک دو سر آن معمولاً گیره‌ها آسان‌تر جذب می‌شوند. پس برای پیدا کردن قطب‌ها، به محل تجمع بیشتر براده‌های آهن توجه کن، نه فقط به شکل یا رنگ آهنربا. البته کمتر بودن براده‌ها در وسط، به معنی نبودن اثر مغناطیسی در آنجا نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

نام‌گذاری قطب‌ها با جهت‌یابی

نام‌گذاری قطب‌ها با جهت‌یابی

فرض کن یک سوزن آهنربایی‌شده را از وسط با نخ آویزان کرده‌ای، طوری که بتواند آزادانه بچرخد. پس از آرام‌گرفتن، یک سر آن تقریباً به سوی شمال جغرافیایی و سر دیگرش تقریباً به سوی جنوب جغرافیایی قرار می‌گیرد؛ درست مانند عقربهٔ قطب‌نما.

سری که رو به شمال جغرافیایی می‌ایستد، قطب شمال یا NN نام دارد. سر دیگر، قطب جنوب یا SS است. پس نام هر قطب را از جهتی می‌گیریم که آن سرِ آهنربای آزاد به سویش قرار می‌گیرد، نه از شکل یا رنگ آن.

برای آهنربایی‌کردن موقت یک سوزن، می‌توان یکی از قطب‌های آهنربای دائمی را چند بار در یک جهت روی آن کشید. البته برای تشخیص جهت، سوزن باید آزادانه بچرخد؛ سوزنی که روی میز گیر کرده است، نمی‌تواند مانند عقربهٔ قطب‌نما جهت بگیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

دو قطب، همیشه همراه

دو قطب، همیشه همراه

به سؤال آغاز درس برگردیم: اگر آهنربایی را از وسط بشکنیم، آیا قطب‌هایش از هم جدا می‌شوند؟ نه؛ هر تکه خودش آهنربایی با دو قطب می‌شود. یعنی هر تکه هم قطب شمال NN دارد و هم قطب جنوب SS. در محل شکستن هم قطب‌های تازه‌ای پدید می‌آیند؛ نه اینکه یک تکه فقط شمال و دیگری فقط جنوب باشد.

اینجا یک تفاوت مهم با بار الکتریکی داریم: یک جسم می‌تواند بار خالص مثبت یا منفی داشته باشد، اما تاکنون هیچ شاهد تجربی برای وجود یک قطب مغناطیسیِ تنها پیدا نشده است.

برای تصور بهتر، آهنربای میله‌ایِ شکسته‌ای را در نظر بگیر که هر دو تکه‌اش را نگه داشته‌ای. هر تکه، هرچند کوچک‌تر از آهنربای اول است، باز هم دو قطب همراه دارد. پس کوچک‌کردن آهنربا راهی برای رسیدن به یک قطب تنها نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

جذب، دفع و آهنربایی‌شدن آهن

جذب، دفع و آهنربایی‌شدن آهن

اگر دو آهنربا را به هم نزدیک کنی، همیشه به هم نمی‌چسبند! قطب‌های همنام یکدیگر را دفع می‌کنند؛ یعنی دو قطب شمال یا دو قطب جنوب همدیگر را می‌رانند. اما قطب‌های ناهمنام یکدیگر را جذب می‌کنند؛ یعنی شمال و جنوب به سوی هم کشیده می‌شوند.

حالا یک واشر آهنیِ آهنربانشده را در نظر بگیر. با نزدیک‌کردن آهنربا، واشر هم خاصیت آهنربایی پیدا می‌کند؛ این پدیده را القای مغناطیسی می‌نامیم و برای رخ‌دادنش، تماس لازم نیست. در سمت نزدیک واشر، قطبی ناهمنام با قطب نزدیک آهنربا ایجاد می‌شود. مثلاً اگر قطب شمال آهنربا نزدیک واشر باشد، سمت نزدیک واشر قطب جنوب می‌شود و واشر جذب می‌شود.

اگر آهنربا را برعکس کنی، قطب‌های القاشده در واشر هم جابه‌جا می‌شوند؛ پس باز هم سمت نزدیک، قطب ناهمنام خواهد داشت. به همین دلیل، برخلاف دو آهنربا که می‌توانند همدیگر را دفع کنند، در القای مغناطیسیِ آهنِ ابتدا آهنربانشده، جذب رخ می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

نکات مهم

  • قطب‌های آهنربا ناحیه‌هایی هستند که اثر مغناطیسی قوی‌تری دارند و براده‌های آهن بیشتری جذب می‌کنند.
  • در آهنربای آزاد برای چرخش، سرِ تقریباً رو به شمال جغرافیایی قطب شمال و سر دیگر قطب جنوب است و این دو قطب همواره همراه‌اند.
  • قطب‌های همنام دفع و ناهمنام جذب می‌کنند و آهنِ ابتدا آهنربانشده بر اثر القای مغناطیسی به هر دو قطب آهنربا جذب می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۶۷ تا ۷۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۲ میدان مغناطیسی

در این درس یاد می‌گیری میدان مغناطیسی و خط‌های آن را توصیف کنی، جهت میدان را با عقربه تشخیص بدهی و ویژگی‌های میدان زمین و میدان یکنواخت را توضیح دهی.

پیش از شروع

اگر قطب‌نما همیشه شمال را نشان می‌دهد، چرا برای پیدا کردن شمال دقیق جغرافیایی نمی‌توانیم فقط به آن اعتماد کنیم؟

قطب‌نما در راستای میدان مغناطیسی زمین قرار می‌گیرد، نه لزوماً در راستای شمال جغرافیایی. چون قطب‌های مغناطیسی زمین با قطب‌های جغرافیایی آن یکی نیستند، جهت قطب‌نما می‌تواند با شمال واقعی اختلاف داشته باشد.

اثر آهنربا در فضای اطراف

اثر آهنربا در فضای اطراف

تا حالا دیده‌ای میخ آهنی پیش از تماس با آهنربا، به سمت آن حرکت کند؟ آهنربا برای اثر گذاشتن بر میخ، لازم نیست آن را لمس کند. برای توصیف این اثر از میدان مغناطیسی کمک می‌گیریم: در فضای اطراف آهنربا میدان وجود دارد و میخ در این میدان جذب می‌شود.

میدان را مستقیم نمی‌بینیم، اما اثرش را می‌بینیم؛ مثل همین حرکت میخ. پس میدان فقط در محل خود آهنربا نیست و فضای اطراف آن را هم در بر می‌گیرد.

میدان مغناطیسی را با نماد B⃗\vec{B} نشان می‌دهیم. پیکان روی این نماد یادآوری می‌کند که میدان کمیتی برداری است؛ یعنی در هر نقطه، هم اندازه دارد و هم جهت. بنابراین برای توصیف کامل میدان در یک نقطه، گفتن اینکه «میدان قوی است» کافی نیست؛ باید جهت آن را هم مشخص کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

خواندن نقشهٔ میدان

خواندن نقشهٔ میدان

فرض کن قطب‌نمای کوچکی را کنار آهنربا گذاشته‌ای. وقتی عقربه آرام گرفت، سر شمال‌یاب آن، یعنی قطب NN، جهت میدان مغناطیسی در همان نقطه را نشان می‌دهد. اگر قطب‌نما را جابه‌جا کنی، ممکن است جهت عقربه عوض شود.

برای نقشه‌کشی میدان، خط‌هایی رسم می‌کنیم که در هر نقطه، راستای مماس بر آن‌ها راستای عقربه باشد؛ پیکان خط هم جهت سر شمال‌یاب را نشان می‌دهد. پس جهت بردار B⃗\vec{B} در هر نقطه، مماس بر خط میدان و هم‌جهت با پیکان آن است.

بیرون آهنربا، خط‌ها از قطب NN به قطب SS می‌روند؛ اما آنجا تمام نمی‌شوند! درون آهنربا از SS به NN ادامه می‌یابند و حلقه‌های بسته می‌سازند. این خط‌ها مسیر حرکت یک جسم نیستند؛ نقشه‌ای برای نمایش میدان‌اند.

هرجا خط‌ها متراکم‌تر باشند، میدان قوی‌تر است. برای همین در نقشهٔ میدان آهنربای میله‌ای، خط‌ها نزدیک قطب‌ها فشرده‌ترند. براده‌های آهن روی مقوای بالای آهنربا نیز در راستای میدان مرتب می‌شوند و طرح این نقشه را آشکار می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸

زمین؛ آهنربایی بزرگ

زمین؛ آهنربایی بزرگ

وقتی آهنربایی نزدیک قطب‌نما نیست، چه چیزی به عقربه جهت می‌دهد؟ میدان مغناطیسی زمین. برای تصور این میدان، می‌توان زمین را شبیه آهنربای میله‌ای بزرگی در نظر گرفت؛ البته این فقط مدلی ساده از میدان زمین است، نه اینکه واقعاً آهنربایی میله‌ای درون آن باشد!

در این مدل، نزدیک شمال جغرافیایی زمین، قطب جنوب مغناطیسی قرار دارد؛ به همین دلیل سر شمال‌یاب عقربه به آن سو جهت می‌گیرد. اما قطب‌های مغناطیسی و جغرافیایی دقیقاً بر هم منطبق نیستند. پس اگر در طبیعت با قطب‌نما جهت‌یابی کنی، جهت شمالی که می‌خوانی لزوماً شمال دقیق جغرافیایی نیست.

نکتهٔ دیگر این است که میدان زمین در بیشتر مکان‌ها افقی نیست. اگر عقربه‌ای را طوری از وسط آویزان کنیم که بتواند بالا و پایین هم بچرخد، معمولاً کج می‌ایستد. زاویهٔ امتداد عقربه با راستای افق را شیب مغناطیسی می‌نامیم. این شیب را با انحراف جهت قطب‌نما از شمال جغرافیایی اشتباه نگیر؛ یکی به کج‌شدن نسبت به افق مربوط است و دیگری به تفاوت جهت شمال‌ها.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

میدان یکنواخت

میدان یکنواخت

فرض کن در ناحیه‌ای، قطب‌نما را از جایی به جای دیگر می‌بری و جهت عقربه تغییر نمی‌کند. آیا همین مشاهده برای یکنواخت بودن میدان کافی است؟ نه؛ ممکن است جهت میدان ثابت باشد، اما اندازهٔ آن تغییر کند.

میدان مغناطیسی وقتی یکنواخت است که در همهٔ نقاط ناحیه، هم اندازه و هم جهت بردار B⃗\vec{B} یکسان باشد. پس اگر بردارهای میدان را در چند نقطه رسم کنیم، همه هم‌اندازه و هم‌جهت خواهند بود.

در نقشهٔ چنین میدانی، خط‌ها راست، موازی، هم‌جهت و هم‌فاصله هستند: هم‌جهت بودنشان ثابت ماندن جهت میدان را نشان می‌دهد و فاصله‌های برابرشان نشانهٔ ثابت ماندن اندازهٔ میدان است.

در فضای کوچک میان قطب‌های یک آهنربای CC شکل، دور از لبه‌ها، می‌توان میدان را با تقریب خوبی یکنواخت دانست. این توصیف را نباید به تمام فضای اطراف آهنربا تعمیم بدهیم؛ یکنواخت بودن همیشه دربارهٔ یک ناحیهٔ مشخص است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

مثال حل‌شده

یک آهنربای میله‌ای افقی داریم. عقربه‌ای را درست بیرونِ سر چپ آن و روی امتداد طول آهنربا قرار می‌دهیم؛ سر شمال‌یاب عقربه به سمت چپ، یعنی دور از آهنربا، می‌ایستد. قطب‌های آهنربا را مشخص کن و جهت خط‌های میدان را درون آهنربا توضیح بده.

  1. جهت میدان همان جهتی است که سر شمال‌یاب عقربه نشان می‌دهد؛ پس میدان در نقطهٔ موردنظر به سمت چپ است.

  2. در این نقطه، میدان از سر چپ آهنربا دور می‌شود. چون خط‌های میدان بیرون آهنربا از قطب NN خارج می‌شوند، سر چپ قطب NN و سر راست قطب SS است.

  3. خط‌های میدان حلقه‌های بسته‌اند؛ بنابراین درون آهنربا از قطب SS به قطب NN، یعنی از راست به چپ، ادامه پیدا می‌کنند.

جواب: سر چپ آهنربا قطب NN و سر راست آن قطب SS است؛ جهت خط‌های میدان درون آهنربا از راست به چپ است.

نکات مهم

  • میدان مغناطیسی کمیتی برداری است و جهت آن را در هر نقطه، قطب شمال‌یاب عقربهٔ مغناطیسی نشان می‌دهد.
  • خط‌های میدان حلقه‌های بسته‌اند، بیرون آهنربا از قطب NN به قطب SS می‌روند و تراکم بیشترشان نشان‌دهندهٔ میدان قوی‌تر است.
  • میدان زمین الزاماً عقربه را افقی و رو به شمال دقیق جغرافیایی قرار نمی‌دهد؛ میدان یکنواخت نیز میدانی است که اندازه و جهتش در سراسر ناحیه یکسان باشد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۷۱ تا ۷۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۳ نیروی مغناطیسی وارد بر ذرّهٔ باردار متحرک در میدان مغناطیسی

در این درس یاد می‌گیری جهت و اندازهٔ نیروی مغناطیسی وارد بر ذرّهٔ باردار متحرک را تعیین کنی و در محاسبهٔ آن، زاویه و تبدیل یکاها را درست به کار ببری.

پیش از شروع

آیا ممکن است یک ذرّهٔ باردار در میدان مغناطیسی حرکت کند، اما هیچ نیروی مغناطیسی به آن وارد نشود؟

بله! اگر ذرّه در راستای میدان، هم‌جهت یا خلاف‌جهت آن حرکت کند، نیروی مغناطیسی صفر است. پس برای پیش‌بینی این نیرو، فقط دانستن بار و تندی کافی نیست؛ جهت حرکت هم مهم است.

نیرو در چه راستایی است؟

نیرو در چه راستایی است؟

تصور کن ذرّه‌ای باردار در میدان مغناطیسی حرکت می‌کند. آیا نیروی مغناطیسی مثل هُل‌دادن یک دوچرخه، در راستای حرکت آن است؟ نه؛ نیروی مغناطیسی، اگر وجود داشته باشد، هم بر سرعت ذرّه و هم بر میدان مغناطیسی عمود است.

برای تجسم، سطح صاف میز را در نظر بگیر: اگر سرعت ذرّه به سمت راست و میدان به سمت لبهٔ دور میز باشد، هر دو بردار در صفحهٔ میز قرار دارند. پس نیرو باید عمود بر صفحهٔ میز باشد؛ یعنی رو به بالای میز یا رو به پایین آن، نه در امتداد سطح میز. فعلاً فقط راستای نیرو را می‌شناسیم؛ تعیین جهت دقیق آن، گام بعدی ماست.

یک نکتهٔ مهم: صرفِ حرکت بار در میدان، وجود نیرو را تضمین نمی‌کند. اگر حرکت ذرّه در راستای میدان یا خلاف جهت آن باشد، نیروی مغناطیسی به آن وارد نمی‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

دست راست و علامت بار

دست راست و علامت بار

می‌دانیم نیرو بر سرعت و میدان عمود است؛ اما کدام‌یک از دو جهتِ مخالف را دارد؟ قاعدهٔ دست راست این ابهام را برطرف می‌کند:

  • انگشتان بازِ دست راست را در جهت سرعت ذرّه بگیر.
  • دستت را طوری قرار بده که انگشتان با خم‌شدن طبیعی، از راه زاویهٔ کوچک‌تر، به سمت میدان مغناطیسی بچرخند.
  • شستِ بازشده، جهت نیروی وارد بر بار مثبت را نشان می‌دهد.

اگر ذرّه بار منفی داشته باشد، جهت نیرو خلاف جهت شست است؛ دستت را عوض نکن، فقط جهت نتیجه را برعکس کن!

برای تمرین، صفحهٔ گوشی را مرجع بگیر: اگر سرعت به راست و میدان به بالای صفحه باشد، شست به بیرونِ صفحه، یعنی به سوی تو، اشاره می‌کند. پس نیرو برای بار مثبت برون‌سو و برای الکترون درون‌سو است.

در شکل‌ها، نماد ⊙\odot یعنی برون‌سو و نماد ⊗\otimes یعنی درون‌سو؛ مثل نوک و دُمِ یک تیر که رو به تو یا دور از تو حرکت می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

اندازهٔ نیرو و نقش زاویه

اندازهٔ نیرو و نقش زاویه

برای پیدا کردن اندازهٔ نیروی مغناطیسی از این رابطه استفاده می‌کنیم:

F=∣q∣vBsin⁡θF=|q|vB\sin\theta

در این رابطه، ∣q∣|q| بزرگی بار، vv تندی ذرّه، BB اندازهٔ میدان و θ\theta زاویهٔ بین سرعت و میدان است؛ نه زاویهٔ نیرو با میدان! علامت بار در اندازهٔ نیرو نقشی ندارد، چون قدرمطلق بار را به کار می‌بریم.

حالا فرض کن بزرگی بار، تندی و میدان ثابت‌اند و فقط جهت حرکت ذرّه را تغییر می‌دهیم:

  • اگر حرکت هم‌جهت یا خلاف‌جهت میدان باشد، زاویه 0∘0^\circ یا 180∘180^\circ است. سینوس هر دو صفر است؛ پس F=0F=0.
  • اگر حرکت بر میدان عمود باشد، θ=90∘\theta=90^\circ و sin⁡θ=1\sin\theta=1 است؛ پس نیرو به بیشترین مقدار خود، یعنی Fmax⁡=∣q∣vBF_{\max}=|q|vB، می‌رسد.
  • در زاویه‌های دیگر، اندازهٔ نیرو بین این دو مقدار است.

پس متحرک بودن بار به‌تنهایی کافی نیست؛ جهت حرکت آن نسبت به میدان هم تعیین‌کننده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

آماده‌سازی یکاها برای محاسبه

آماده‌سازی یکاها برای محاسبه

پیش از جای‌گذاری در رابطهٔ F=∣q∣vBsin⁡θF=|q|vB\sin\theta، یکاها را بررسی کن: بار باید برحسب کولن C\mathrm{C}، تندی برحسب متر بر ثانیه m/s\mathrm{m/s} و میدان مغناطیسی برحسب تسلا T\mathrm{T} باشد تا نیرو برحسب نیوتون N\mathrm{N} به دست آید.

گاهی میدان را با یکای کوچک‌تری به نام گاوس G\mathrm{G} می‌دهند. رابطهٔ این دو یکا چنین است:

1T=104G1\mathrm{T}=10^4\mathrm{G}

پس برای تبدیل گاوس به تسلا، عدد میدان را در 10−410^{-4} ضرب می‌کنیم:

B(T)=B(G)×10−4B(\mathrm{T})=B(\mathrm{G})\times10^{-4}

این کار شبیه تبدیل سانتی‌متر به متر است: میدان همان میدان است؛ فقط یکای بزرگ‌تری انتخاب کرده‌ایم، پس عدد بیانگر آن کوچک‌تر می‌شود.

عادت مفید: قبل از حساب‌کردن نیرو، کنار هر داده یکایش را بنویس. اگر بار برحسب نانوکولن بود، آن را هم با رابطهٔ 1nC=10−9C1\mathrm{nC}=10^{-9}\mathrm{C} تبدیل کن. واردکردن مستقیم عددِ گاوس یا نانوکولن در رابطه، پاسخ را نادرست می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

مثال حل‌شده

ذرّه‌ای با بار q=−3.0nCq=-3.0\mathrm{nC} و تندی v=40m/sv=40\mathrm{m/s} در میدان مغناطیسی یکنواختی به اندازهٔ B=100GB=100\mathrm{G} حرکت می‌کند. اگر زاویهٔ سرعت با میدان 30∘30^\circ باشد، اندازهٔ نیروی مغناطیسی وارد بر ذرّه چقدر است؟

  1. چون اندازهٔ نیرو را می‌خواهیم، قدرمطلق بار را به کار می‌بریم: ∣q∣=3.0×10−9C|q|=3.0\times10^{-9}\mathrm{C}. منفی بودن بار در جهت نیرو اثر دارد، نه در اندازهٔ آن.

  2. میدان را به تسلا تبدیل می‌کنیم: B=100×10−4T=1.0×10−2TB=100\times10^{-4}\mathrm{T}=1.0\times10^{-2}\mathrm{T}.

  3. رابطهٔ مناسب را می‌نویسیم: F=∣q∣vBsin⁡θF=|q|vB\sin\theta و برای زاویهٔ داده‌شده داریم sin⁡30∘=0.5\sin30^\circ=0.5.

  4. داده‌ها را جای‌گذاری می‌کنیم: F=(3.0×10−9)(40)(1.0×10−2)(0.5)N=6.0×10−10NF=(3.0\times10^{-9})(40)(1.0\times10^{-2})(0.5)\mathrm{N}=6.0\times10^{-10}\mathrm{N}.

جواب: اندازهٔ نیروی مغناطیسی برابر 6.0×10−10N6.0\times10^{-10}\mathrm{N} است.

نکات مهم

  • نیروی مغناطیسیِ غیرصفر هم بر سرعت و هم بر میدان عمود است؛ جهتش برای بار مثبت با قاعدهٔ دست راست و برای بار منفی برعکس آن تعیین می‌شود.
  • اندازهٔ نیرو از رابطهٔ F=∣q∣vBsin⁡θF=|q|vB\sin\theta به دست می‌آید؛ در حرکت موازی میدان صفر و در حرکت عمود بر میدان بیشینه است.
  • برای به‌دست‌آوردن نیرو برحسب N\mathrm{N}، یکاهای استاندارد را به کار می‌بریم و میدان را با رابطهٔ 1G=10−4T1\mathrm{G}=10^{-4}\mathrm{T} به تسلا تبدیل می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۷۳ تا ۷۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ــ۴ نیروی مغناطیسی وارد بر سیم حامل جریان

در این درس یاد می‌گیری چگونه نیروی مغناطیسی بر سیم حامل جریان باعث حرکت می‌شود، جهت آن را با قاعدهٔ دست راست تعیین کنی و اندازه‌اش را با توجه به جریان، طول سیم در میدان، بزرگی میدان و زاویه حساب کنی.

پیش از شروع

درون پنکه، جریان برق از سیم‌ها می‌گذرد؛ اما چه چیزی باعث می‌شود بخش چرخان موتور واقعاً به حرکت درآید؟

در موتور، سیم‌های حامل جریان در میدان آهنربا قرار دارند و میدان می‌تواند به آن‌ها نیرو وارد کند. این نیروها حلقهٔ سیم را می‌چرخانند؛ به این ترتیب، انرژی الکتریکی به انرژی مکانیکی تبدیل می‌شود.

از جریان تا حرکت

از جریان تا حرکت

وقتی پنکه را روشن می‌کنی، جریان برق چگونه به چرخیدن پره‌ها می‌انجامد؟ برای پیدا کردن پاسخ، به درون موتور نگاه کنیم: آنجا سیم‌های حامل جریان و آهنرباها کنار هم قرار دارند.

جریان الکتریکی یعنی حرکت بارهای الکتریکی. در سیم فلزی، الکترون‌ها حرکت می‌کنند. اگر این سیم در میدان مغناطیسی مناسبی قرار بگیرد، میدان بر بارهای متحرک آن نیرو وارد می‌کند. اثر این نیرو به سیم منتقل می‌شود؛ بنابراین اگر سیم امکان حرکت داشته باشد، می‌تواند جابه‌جا شود.

در طرح سادهٔ موتور، سیم به شکل حلقه است. نیروهای مغناطیسی وارد بر بخش‌های حلقه می‌توانند آن را بچرخانند. این چرخش به بخش متحرک دستگاه، مثل پره‌های پنکه، منتقل می‌شود.

پس موتور الکتریکی انرژی الکتریکی را به انرژی مکانیکی تبدیل می‌کند؛ آهنربا و جریان، با هم زمینهٔ ایجاد نیروی لازم برای حرکت را فراهم می‌کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

نیرو به کدام طرف است؟

نیرو به کدام طرف است؟

در آزمایش سیم آویزان میان قطب‌های آهنربا، سیم با وصل شدن جریان به یک سمت حرکت می‌کند. اگر فقط جهت جریان را برعکس کنیم، جهت نیروی مغناطیسی هم برعکس می‌شود؛ پس سیم به سمت مقابل رانده می‌شود.

وقتی نیروی مغناطیسی وجود دارد، جهت آن هم بر راستای سیم و هم بر راستای میدان عمود است؛ نه در امتداد یکی از آن‌ها. برای پیدا کردن این جهت، از قاعدهٔ دست راست استفاده کن:

  • چهار انگشت دست راست را در جهت جریان قراردادی بگیر؛ نه جهت حرکت الکترون‌ها.
  • انگشت‌ها را به سوی جهت میدان خم کن.
  • شستِ بازشده جهت نیرو را نشان می‌دهد.

مثلاً اگر جریان به راست و میدان به بالای صفحه باشد، شست به سوی خودت، یعنی بیرون صفحه، اشاره می‌کند. «برون‌سو» یعنی به سمت تو و «درون‌سو» یعنی به پشت صفحه. همین حالا با دست راستت امتحان کن؛ تصویر ذهنی به‌تنهایی ممکن است گمراه‌کننده باشد!

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

اندازهٔ نیرو و نقش زاویه

اندازهٔ نیرو و نقش زاویه

اگر جریان سیم را بیشتر کنیم، آیا نیروی مغناطیسی هم بیشتر می‌شود؟ برای یک سیم راست در میدان یکنواخت، اندازهٔ نیرو از این رابطه به دست می‌آید:

F=IℓBsin⁡θF=I\ell B\sin\theta

در این رابطه، II شدت جریان، BB بزرگی میدان و ℓ\ell فقط طول بخشی از سیم است که داخل میدان قرار دارد؛ نه لزوماً طول کل سیم. مثلاً اگر سیمی بلند از فاصلهٔ میان دو قطب آهنربا بگذرد، فقط طول قسمتِ واقع در میدان را در رابطه می‌گذاریم. واحدهای مناسب برای محاسبه، آمپر (A\mathrm{A})، متر (m\mathrm{m}) و تسلا (T\mathrm{T}) هستند تا نیرو برحسب نیوتون (N\mathrm{N}) به دست آید.

با ثابت ماندن بقیهٔ عامل‌ها، افزایش جریان، طولِ داخل میدان یا بزرگی میدان، نیرو را بیشتر می‌کند. اما زاویه هم تعیین‌کننده است: θ\theta زاویهٔ امتداد سیم با میدان است. در حالت موازی، sin⁡θ=0\sin\theta=0 و نیرو صفر است؛ در حالت عمود، θ=90∘\theta=90^\circ و sin⁡θ=1\sin\theta=1، پس نیرو بیشینه و برابر Fmax⁡=IℓBF_{\max}=I\ell B می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

مثال حل‌شده

از یک سیم راست، جریان 3 A3\,\mathrm{A} می‌گذرد. بخشی به طول 50 cm50\,\mathrm{cm} از سیم در میدان مغناطیسی یکنواخت 800 G800\,\mathrm{G} قرار دارد و با جهت میدان زاویهٔ 30∘30^\circ می‌سازد. اندازهٔ نیروی مغناطیسی وارد بر سیم چقدر است؟

  1. داده‌ها را مشخص می‌کنیم؛ طول داده‌شده همان بخش داخل میدان است: I=3 AI=3\,\mathrm{A}، ℓ=50 cm\ell=50\,\mathrm{cm} و θ=30∘\theta=30^\circ.

  2. طول را به متر تبدیل می‌کنیم: ℓ=50×10−2 m=0.50 m\ell=50\times10^{-2}\,\mathrm{m}=0.50\,\mathrm{m}.

  3. میدان را به تسلا تبدیل می‌کنیم: B=800×10−4 T=0.08 TB=800\times10^{-4}\,\mathrm{T}=0.08\,\mathrm{T}.

  4. رابطهٔ مناسب را می‌نویسیم: F=IℓBsin⁡θF=I\ell B\sin\theta؛ همچنین sin⁡30∘=0.5\sin30^\circ=0.5.

  5. جای‌گذاری می‌کنیم: F=(3)(0.50)(0.08)(0.5) N=0.06 NF=(3)(0.50)(0.08)(0.5)\,\mathrm{N}=0.06\,\mathrm{N}.

جواب: اندازهٔ نیروی مغناطیسی وارد بر سیم برابر 0.06 N0.06\,\mathrm{N} است.

نکات مهم

  • در موتور الکتریکی، نیروی مغناطیسی بر بارهای متحرک در سیم‌های حلقه می‌تواند باعث چرخش حلقه شود.
  • نیروی مغناطیسیِ غیرصفر بر راستای جریان و میدان عمود است و جهتش با قاعدهٔ دست راست تعیین می‌شود.
  • در رابطهٔ F=IℓBsin⁡θF=I\ell B\sin\theta، فقط طول سیمِ داخل میدان را حساب می‌کنیم؛ نیرو در حالت موازی صفر و در حالت عمود بیشینه است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۷۶ تا ۸۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ــ۵ میدان مغناطیسی حاصل از جریان الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری … میدان مغناطیسیِ سیم مستقیم، حلقه و سیملولۀ حامل جریان را توصیف و جهت آن را تعیین کنی، نیروی بین سیم‌های موازی را پیش‌بینی کنی و با محاسبۀ میدان سیملولۀ آرمانی، راه‌های تقویت آهنربای الکتریکی را توضیح بدهی.

پیش از شروع

جرثقیلِ محل جمع‌آوری قراضه‌ها چطور می‌تواند توده‌ای آهن را بلند کند و بعد، بدون بازکردن هیچ چنگکی، آن را رها کند؟

راز این جرثقیل، آهنربایی است که با جریان الکتریکی کار می‌کند. سیمِ پیچیده‌شده دور یک هستۀ آهنی، با عبور جریان میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند؛ با قطع جریان، نیروی نگه‌دارندۀ قراضه‌ها به‌شدت کاهش می‌یابد.

از انحراف قطب‌نما تا دست راست

از انحراف قطب‌نما تا دست راست

تصور کن قطب‌نمایی کنار یک سیم گذاشته‌ای. با برقرار شدن جریان، ممکن است عقربه منحرف شود؛ درست همان سرنخی که اورستد را به ارتباط الکتریسیته و مغناطیس رساند. سیم حامل جریان در فضای اطراف خود میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند. عقربهٔ قطب‌نما به میدان مغناطیسی پاسخ می‌دهد، نه اینکه صرفاً به طرف سیم کشیده شود.

اطراف یک سیم مستقیم و بلند، خط‌های میدان دایره‌های هم‌مرکز هستند؛ سیم از مرکز این دایره‌ها می‌گذرد و صفحهٔ دایره‌ها بر سیم عمود است. در هر نقطه، جهت میدان مماس بر دایرهٔ گذرنده از آن نقطه است.

برای پیدا کردن جهت، دست راستت را آماده کن:

  • شست را در جهت جریان الکتریکی بگیر.
  • چهار انگشت دیگر را دور سیمِ فرضی خم کن؛ جهت خم‌شدن آن‌ها، جهت میدان است.

اگر جریان برعکس شود، جهت گردش میدان هم برعکس می‌شود. یادت باشد در این قاعده، شست جهت جریان را نشان می‌دهد، نه جهت میدان.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

سیم‌ها همدیگر را می‌کشند یا می‌رانند؟

سیم‌ها همدیگر را می‌کشند یا می‌رانند؟

یک سیم حامل جریان، اطراف خودش میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند. حالا اگر سیم حامل جریان دیگری را نزدیک آن بگذاریم، سیم دوم در میدان سیم اول قرار می‌گیرد و نیروی مغناطیسی می‌گیرد. سیم دوم هم میدان دارد و به سیم اول نیرو وارد می‌کند؛ پس اثرشان دوطرفه است.

برای دو سیم موازی، جهت جریان‌ها تعیین می‌کند که سیم‌ها همدیگر را بکشند یا برانند:

  • جریان‌های همسو: نیرو ربایشی است؛ هر سیم به‌سوی سیم دیگر کشیده می‌شود.
  • جریان‌های ناهمسو: نیرو رانشی است؛ هر سیم از سیم دیگر رانده می‌شود.

مثلاً دو سیم موازی و انعطاف‌پذیر را تصور کن که جریان در هر دو رو به بالاست؛ نیروهای مغناطیسی تمایل دارند آن‌ها را به هم نزدیک کنند. اگر فقط جهت جریان یکی را برعکس کنیم، نیروها تمایل دارند سیم‌ها را از هم دور کنند. لازم نیست سیم‌ها با هم تماس داشته باشند؛ میدان مغناطیسی واسطۀ این اثر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹

حلقۀ جریان؛ آهنربای دو قطبی

حلقۀ جریان؛ آهنربای دو قطبی

تصور کن یک سیم رسانا را به شکل حلقه درآورده‌ای و از آن جریان می‌گذرد. میدان بخش‌های مختلف سیم درون حلقه یکدیگر را تقویت می‌کنند. خط‌های میدان در این ناحیه متراکم‌ترند؛ یعنی میدان قوی‌تر است. در مرکز حلقه، میدان عمود بر صفحۀ حلقه است.

جهت میدان را چطور پیدا کنیم؟ چهار انگشت دست راستت را در جهت گردش جریان دور حلقه خم کن؛ شستِ کشیده، جهت میدان در مرکز حلقه را نشان می‌دهد. این بار، برخلاف سیم مستقیم، انگشتان را با جریان هماهنگ می‌کنی، نه شست را!

حلقۀ حامل جریان مانند یک آهنربای تخت، دو قطب دارد: از یک روی آن خط‌های میدان بیرون می‌آیند و به روی دیگر وارد می‌شوند. پس می‌توانی آن را یک دوقطبی مغناطیسی بدانی؛ حتی بدون آنکه آهنی در حلقه باشد. با برعکس‌کردن جریان نیز جهت میدان و جای قطب‌ها عوض می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰

سیملوله؛ میدان یکنواخت و محاسبه‌پذیر

سیملوله؛ میدان یکنواخت و محاسبه‌پذیر

اگر سیمی بلند را مثل فنرِ خودکار، به‌شکل مارپیچ بپیچیم، سیملوله ساخته‌ایم. وقتی قطر حلقه‌ها در مقایسه با طول سیملوله بسیار کوچک باشد و دورهای سیم خیلی نزدیک به هم باشند، آن را سیملولۀ آرمانی می‌نامیم.

درون چنین سیملوله‌ای، دور از لبه‌ها، خط‌های میدان تقریباً موازی و هم‌فاصله‌اند؛ یعنی میدان یکنواخت است: هم اندازه و هم جهت آن از نقطه‌ای به نقطۀ دیگر ثابت می‌ماند. این نتیجه را نباید به نزدیکی لبه‌ها تعمیم بدهیم.

اندازۀ میدان در این ناحیه از رابطۀ زیر به دست می‌آید:

B=μ∘NIℓB=\frac{\mu_{\circ}NI}{\ell}

در این رابطه، NN تعداد دورها، II جریان، ℓ\ell طول سیملوله و μ∘=4π×10−7 T⋅m/A\mu_{\circ}=4\pi\times10^{-7}\,\mathrm{T\cdot m/A} است. برای محاسبه، جریان را برحسب A\mathrm{A} و طول را برحسب m\mathrm{m} قرار می‌دهیم تا میدان برحسب T\mathrm{T} به دست آید.

رابطه را این‌طور بخوان: با ثابت‌ماندن بقیۀ کمیت‌ها، افزایش جریان یا تعداد دورها میدان را بیشتر می‌کند؛ اما افزایش طول، همان دورها را پراکنده‌تر می‌کند و میدان را کاهش می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱

ساختن آهنربای الکتریکی قوی‌تر

ساختن آهنربای الکتریکی قوی‌تر

حالا به جرثقیلِ قراضه‌ها برگردیم: چگونه با جریان برق، آهن‌ها را بلند می‌کند؟ اگر داخل سیملوله یک هستۀ آهنی بگذاریم، میدان سیملوله در آهن خاصیت مغناطیسی القا می‌کند؛ یعنی هسته هم آهنربا می‌شود و میدان را تقویت می‌کند. به این مجموعه آهنربای الکتریکی می‌گوییم.

برای قوی‌ترکردن این آهنربا، سه راه داریم:

  • قرار دادن هستۀ آهنی درون سیملوله؛
  • افزایش جریان، در محدودۀ مجاز سیم؛
  • افزایش تعداد دورهای سیم، با ثابت‌ماندن طول سیملوله و جریان.

مثلاً سیم روکش‌داری را که دور یک میخ آهنی پیچیده‌ای تصور کن. با برقرارشدن جریان، میخ می‌تواند گیره‌های آهنی را جذب کند. اگر جریان را در محدودۀ ایمن بیشتر کنیم، معمولاً گیره‌های بیشتری بلند می‌کند.

نکتۀ مهم: رابطۀ میدان سیملولۀ آرمانیِ بدون هسته را نباید بدون تغییر برای سیملولۀ دارای هستۀ آهنی به کار برد؛ هسته می‌تواند میدان را بسیار بیشتر کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

مثال حل‌شده

یک سیملولۀ آرمانیِ بدون هستۀ آهنی به طول 20 cm20\,\mathrm{cm}، دارای 500500 دور سیم است. اگر جریان 400 mA400\,\mathrm{mA} از آن بگذرد، اندازۀ میدان مغناطیسی درون آن و دور از لبه‌ها چقدر است؟ تراوایی مغناطیسی خلأ را μ∘=4π×10−7 T⋅m/A\mu_{\circ}=4\pi\times10^{-7}\,\mathrm{T\cdot m/A} بگیر.

  1. ابتدا طول و جریان را به یکاهای مناسب تبدیل می‌کنیم: ℓ=20 cm=0.20 m\ell=20\,\mathrm{cm}=0.20\,\mathrm{m} و I=400 mA=0.400 AI=400\,\mathrm{mA}=0.400\,\mathrm{A}؛ تعداد دورها نیز N=500N=500 است.

  2. چون سیملوله آرمانی است و نقطۀ موردنظر از لبه‌ها دور است، از رابطۀ B=μ∘NIℓB=\frac{\mu_{\circ}NI}{\ell} استفاده می‌کنیم.

  3. داده‌ها را جای‌گذاری می‌کنیم: B=(4π×10−7 T⋅m/A)(500)(0.400 A)0.20 mB=\frac{(4\pi\times10^{-7}\,\mathrm{T\cdot m/A})(500)(0.400\,\mathrm{A})}{0.20\,\mathrm{m}}.

  4. با ساده‌کردن عبارت به دست می‌آید: B=4π×10−4 T≈1.26×10−3 TB=4\pi\times10^{-4}\,\mathrm{T}\approx1.26\times10^{-3}\,\mathrm{T}.

  5. پاسخ را بررسی می‌کنیم: یکای نهایی تسلاست؛ تبدیل‌نکردن میلی‌آمپر به آمپر، پاسخ را به‌اشتباه هزار برابر بزرگ‌تر می‌کرد.

جواب: اندازۀ میدان درون سیملوله و دور از لبه‌ها تقریباً B=1.26×10−3 TB=1.26\times10^{-3}\,\mathrm{T} است.

نکات مهم

  • جریان در اطراف سیم مستقیم، میدان دایره‌ای ایجاد می‌کند و جهت آن با شست در جهت جریان و خم‌شدن انگشتان دست راست تعیین می‌شود؛ سیم‌های موازی با جریان‌های همسو یکدیگر را جذب و با جریان‌های ناهمسو یکدیگر را دفع می‌کنند.
  • حلقۀ حامل جریان مانند یک دوقطبی مغناطیسی است و با خم‌کردن انگشتان دست راست در جهت جریان، شست جهت میدان در مرکز حلقه را نشان می‌دهد.
  • میدان درون سیملولۀ آرمانی، دور از لبه‌ها، یکنواخت و برابر B=μ∘NIℓB=\frac{\mu_{\circ}NI}{\ell} است و افزودن هستۀ آهنی، افزایش جریان یا افزایش تعداد دورها، میدان سیملوله را تقویت می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۸۳ تا ۸۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ــ۶ ویژگی‌های مغناطیسی مواد

در این درس یاد می‌گیری رفتار مواد پارامغناطیسی، دیامغناطیسی و فرومغناطیسی را با دوقطبی‌ها و حوزه‌های مغناطیسی توضیح بدهی و برای ساخت آهنربای الکتریکی یا دائمی، مادۀ مناسب انتخاب کنی.

پیش از شروع

چرا برای ساختن آهنربای الکتریکیِ یک جرثقیل و آهنربای دائمیِ روی درِ یخچال، نباید یک نوع مادۀ مغناطیسی انتخاب کنیم؟

جرثقیل باید با قطع جریان، بار آهنی را رها کند؛ پس به ماده‌ای نیاز دارد که خاصیت آهنربایی‌اش را به‌آسانی از دست بدهد. اما آهنربای روی درِ یخچال باید خاصیتش را حفظ کند؛ تفاوت در رفتار مغناطیسی مواد، انتخاب ما را تعیین می‌کند.

آهنرباهای ریز و نامنظم

آهنرباهای ریز و نامنظم

اگر اتم‌های یک ماده مثل آهنرباهای کوچک رفتار کنند، آیا خودِ ماده هم حتماً یک آهنرباست؟ نه؛ جهت‌گیری این آهنرباهای ریز هم مهم است. هرکدام از آن‌ها را یک «دوقطبی مغناطیسی» می‌نامیم و با پیکانی کوچک نشان می‌دهیم.

در مواد پارامغناطیسی، مثل آلومینیم، دوقطبی‌ها در نبود میدان خارجی جهت‌های نامنظم دارند؛ بنابراین اثر مغناطیسی آن‌ها یکدیگر را خنثی می‌کند و ماده میدان مغناطیسی خالصی ندارد. مثل گروهی که هر نفر طنابی را به سمتی می‌کشد و کشش‌ها اثر هم را خنثی می‌کنند.

وقتی ماده را در میدان یک آهنربای قوی قرار دهیم، دوقطبی‌ها تا حد کمی در جهت میدان مرتب می‌شوند؛ نه اینکه همگی کاملاً همسو شوند! پس ماده فقط خاصیت مغناطیسی ضعیفی پیدا می‌کند. با برداشتن میدان، جهت‌گیری‌ها دوباره نامنظم می‌شوند؛ به همین دلیل این خاصیت موقت است. بنابراین از یک تکه آلومینیم، پس از دور کردن آهنربا، انتظار رفتار یک آهنربای دائمی را نداریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۳

پاسخ دیامغناطیسی

پاسخ دیامغناطیسی

آیا نداشتن دوقطبی مغناطیسیِ ذاتی یعنی یک ماده هیچ پاسخی به میدان آهنربا نمی‌دهد؟ نه! مس، نقره، سرب و بیسموت از مواد دیامغناطیسی‌اند. اتم‌های این مواد در نبود میدان خارجی، دوقطبی مغناطیسی خالص ندارند؛ پس نباید آن‌ها را آهنرباهای ریزی تصور کنیم که فقط نامنظم قرار گرفته‌اند.

وقتی میدان مغناطیسی خارجی برقرار می‌شود، در این مواد دوقطبی‌هایی القا می‌شوند؛ یعنی بر اثر حضور میدان به وجود می‌آیند. جهت این دوقطبی‌ها خلاف سوی میدان خارجی است. مثلاً اگر میدان به سمت راست باشد، دوقطبی‌های القاشده به سمت چپ جهت می‌گیرند.

تفاوت اصلی را نگه دار: در مادۀ پارامغناطیسی، دوقطبی‌های موجود کمی منظم می‌شوند؛ اما در مادۀ دیامغناطیسی، میدان خارجی دوقطبی القا می‌کند. بنابراین، پاسخ مغناطیسی این دو ماده از یک سازوکار یکسان به وجود نمی‌آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

حوزه‌های مغناطیسی

حوزه‌های مغناطیسی

چرا یک میخ آهنی می‌تواند آهنربا شود، اما هر میخی از ابتدا آهنربا نیست؟ برای پاسخ، باید به آرایش دوقطبی‌هایش نگاه کنیم.

در مواد فرومغناطیسی مثل آهن، نیکل و کبالت، دوقطبی‌های اتمی بر یکدیگر اثر قوی دارند. به همین دلیل، در هر ناحیۀ کوچک، گروهی از آن‌ها هم‌جهت‌اند؛ به این ناحیه حوزۀ مغناطیسی می‌گوییم. هر حوزه را مثل یک گروه از پیکان‌های هم‌جهت تصور کن.

اما جهت حوزه‌های مختلف لزوماً یکی نیست! بنابراین، با اینکه درون هر حوزه نظم وجود دارد، اثر حوزه‌ها می‌تواند یکدیگر را خنثی کند و قطعه در مجموع آهنربا نباشد.

وقتی میدان مغناطیسی خارجی برقرار می‌شود، حوزه‌هایی که با میدان همسو هستند رشد می‌کنند و حوزه‌های ناهمسو کوچک‌تر می‌شوند؛ یعنی مرز حوزه‌ها جابه‌جا می‌شود. جهت دوقطبی‌ها نیز به جهت میدان متمایل می‌شود. در نتیجه، اثر مغناطیسی حوزه‌ها کمتر یکدیگر را خنثی می‌کند و قطعه خاصیت آهنربایی پیدا می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

نرم؛ مناسبِ روشن و خاموش شدن

نرم؛ مناسبِ روشن و خاموش شدن

جرثقیلی را تصور کن که باید قطعات آهنی را بلند کند و در محل دلخواه رها کند. آهنربای آن نباید پس از قطع جریان، همچنان قطعات را محکم نگه دارد!

مواد فرومغناطیسی نرم برای همین کار مناسب‌اند: در حضور میدان خارجی، آرایش حوزه‌های مغناطیسی آن‌ها به‌آسانی تغییر می‌کند و ماده آهنربا می‌شود. با حذف میدان نیز به‌آسانی خاصیت آهنربایی خود را از دست می‌دهند. آهن نرم و فولاد کم‌کربن از این دسته‌اند.

وقتی در سیم‌پیچِ دور یک هستۀ آهن نرم جریان برقرار می‌شود، میدان سیم‌پیچ هسته را آهنربا می‌کند. با قطع جریان، میدان سیم‌پیچ از بین می‌رود و هسته نیز به‌آسانی خاصیت آهنربایی‌اش را از دست می‌دهد؛ پس می‌توان جذب و رها کردن قطعات را کنترل کرد.

دقت کن: «نرم» در اینجا به معنای خم‌شدن یا خراشیده‌شدن آسان نیست؛ منظور، آسان آهنربا شدن و آسان از دست دادن خاصیت آهنربایی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

سخت؛ مناسبِ ماندگار شدن

سخت؛ مناسبِ ماندگار شدن

آهنربای روی درِ یخچال باید بدون نیاز به جریان برق، خاصیت آهنربایی‌اش را حفظ کند. برای چنین کاری، مادۀ فرومغناطیسی سخت مناسب است؛ مانند فولاد و برخی آلیاژهای آهن، کبالت و نیکل.

در این مواد، تغییر حجم حوزه‌های مغناطیسی به‌آسانی انجام نمی‌شود؛ بنابراین آهنربا کردنشان دشوارتر است. اما وقتی آهنربا شدند، با برداشتن میدان خارجی، جهت‌گیری دوقطبی‌های حوزه‌ها برای مدت زیادی تقریباً حفظ می‌شود. همین ماندگاری آرایش مغناطیسی آن‌ها را برای ساخت آهنربای دائمی مناسب می‌کند.

پس «سخت» در اینجا به معنی سختی مکانیکی نیست؛ ویژگیِ رفتار مغناطیسی ماده را توصیف می‌کند. تفاوت کاربردی را به خاطر بسپار: برای آهنربایی که باید با قطع جریان رها کند، مادۀ نرم می‌خواهیم؛ برای آهنربایی که باید خاصیتش را نگه دارد، مادۀ سخت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

مثال حل‌شده

دو میلۀ فلزی بلند، کنار هم درون یک سیملوله قرار دارند. با وصل جریان، میله‌ها از هم دور می‌شوند و با قطع جریان به جای اول بازمی‌گردند. علت دورشدن چیست و میله‌ها از نظر مغناطیسی در کدام دسته‌اند؟

  1. با وصل جریان، سیملوله میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند و هر دو میله در یک جهت آهنربا می‌شوند.

  2. در نتیجه، دو سرِ کنار هم در یک انتهای میله‌ها قطب‌های هم‌نام دارند؛ در انتهای دیگر نیز قطب‌های هم‌نام کنار هم‌اند.

  3. قطب‌های هم‌نام یکدیگر را دفع می‌کنند؛ بنابراین میله‌ها از هم دور می‌شوند.

  4. با قطع جریان، میدان سیملوله حذف می‌شود و بازگشت میله‌ها نشان می‌دهد خاصیت آهنربایی آن‌ها به‌آسانی از بین رفته است؛ پس میله‌ها فرومغناطیسی نرم‌اند.

جواب: میله‌ها در میدان سیملوله هم‌جهت آهنربا می‌شوند؛ قطب‌های هم‌نامِ کنار هم، آن‌ها را از یکدیگر دور می‌کنند. از بین رفتن این اثر پس از قطع جریان نشان می‌دهد میله‌ها فرومغناطیسی نرم‌اند.

نکات مهم

  • مواد پارامغناطیسی در میدان قوی با نظم‌گیری اندک دوقطبی‌های ذاتی، خاصیت مغناطیسی ضعیف و موقت پیدا می‌کنند؛ در مواد دیامغناطیسی، میدان خارجی دوقطبی‌هایی خلاف سوی خود القا می‌کند.
  • در مواد فرومغناطیسی، دوقطبی‌های هر حوزه همسو هستند و رشد حوزه‌های همسو با میدان خارجی به آهنرباشدن قطعه کمک می‌کند.
  • فرومغناطیس نرم برای آهنربای الکتریکی مناسب است چون به‌آسانی آهنربا می‌شود و این خاصیت را از دست می‌دهد، اما فرومغناطیس سخت برای آهنربای دائمی مناسب است چون خاصیت آهنربایی را مدت زیادی حفظ می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۸۵ تا ۸۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۷ پدیدهٔ القای الکترومغناطیسی

در این درس یاد می‌گیری چگونه تغییر میدان، مساحت یا جهت پیچه می‌تواند جریان القایی ایجاد کند و چگونه شار مغناطیسی و تغییر آن را با انتخاب درست زاویه و جهت عمود بر سطح حساب کنی.

پیش از شروع

یک پیچه را به گالوانومتر وصل کرده‌ایم، اما باتری نداریم؛ آیا می‌توانیم فقط با یک آهنربا عقربهٔ آن را منحرف کنیم؟ اگر آهنربا را کنار پیچه ثابت نگه داریم چه؟

بله؛ با نزدیک یا دور کردن آهنربا نسبت به پیچه، می‌توانیم در مدار بسته جریان ایجاد کنیم. اما وقتی آهنربا و پیچه نسبت به هم ثابت‌اند و میدان هم تغییر نمی‌کند، صرفِ حضور آهنربا جریان ایجاد نمی‌کند. راز ماجرا «تغییر» است، نه فقط وجود میدان مغناطیسی.

جریان بدون باتری

جریان بدون باتری

یک پیچهٔ سیمی را تصور کن که دو سرش به گالوانومتر وصل شده و مدار بسته‌ای ساخته است. گالوانومتر وسیله‌ای برای آشکار کردن جریان‌های کوچک است؛ انحراف عقربه‌اش نشان می‌دهد جریان از مدار می‌گذرد.

حالا آهنربایی را به پیچه نزدیک کن. هنگام نزدیک شدن، عقربه منحرف می‌شود؛ بدون اینکه باتری در مدار باشد! اگر آهنربا را کنار پیچه ثابت نگه داری، پس از توقف حرکت، عقربه به صفر برمی‌گردد. هنگام دور کردن آهنربا نیز عقربه منحرف می‌شود، اما این بار در جهت مخالف.

این پدیده القای الکترومغناطیسی نام دارد و جریان ایجادشده را جریان القایی می‌گوییم. پس صرفِ بودن آهنربا کنار پیچه برای ادامهٔ جریان کافی نیست.

لازم هم نیست حتماً آهنربا حرکت کند: اگر آهنربا ثابت باشد و پیچه را به آن نزدیک یا از آن دور کنیم، باز هم جریان القایی ایجاد می‌شود. در این آزمایش، تغییر موقعیت آهنربا و پیچه نسبت به یکدیگر اهمیت دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

سه راه برای القا

سه راه برای القا

آیا برای ایجاد جریان القایی حتماً باید آهنربا را حرکت بدهیم؟ نه! در پیچهٔ بسته، سه راهی که تا اینجا دیده‌ایم عبارت‌اند از:

  • تغییر میدان مغناطیسی در محل پیچه: مثلاً با نزدیک یا دور کردن آهنربا، میدان در محل پیچه تغییر می‌کند.
  • تغییر مساحت پیچه در میدان: یک حلقهٔ سیمی انعطاف‌پذیر را تصور کن؛ با تغییر شکل آن می‌توان مساحت سطح داخل حلقه را تغییر داد. حتی اگر میدان یکنواخت و ثابت باشد، هنگام این تغییر می‌تواند جریان القا شود.
  • چرخاندن پیچه در میدان: مثل وقتی که یک قاب را می‌چرخانی، جهت سطح پیچه نسبت به میدان عوض می‌شود و هنگام این تغییر می‌تواند جریان القا شود.

پس ثابت بودن میدان، به‌تنهایی به معنی نبودن جریان القایی نیست؛ مساحت یا جهت پیچه هم ممکن است تغییر کند. در مقابل، اگر میدان، مساحت و جهت پیچه همگی ثابت بمانند، صرفِ حضور پیچه در میدان جریان القایی ایجاد نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

شار؛ زبان مشترک تغییرها

شار؛ زبان مشترک تغییرها

سه راه ایجاد جریان القایی، یک ویژگی مشترک دارند: شار مغناطیسی عبوری از پیچه تغییر می‌کند. شار نشان می‌دهد میدان مغناطیسی چگونه از یک سطح می‌گذرد؛ پس فقط بزرگی میدان مهم نیست، مساحت و جهت سطح هم مهم‌اند.

در میدان مغناطیسی یکنواخت داریم:

Φ=BAcos⁡θ\Phi = BA\cos\theta

در این رابطه، BB بزرگی میدان، AA مساحت سطح و θ\theta زاویهٔ میدان با خط عمود بر سطح است؛ نه زاویهٔ میدان با خود سطح! برای تصور این خط، مدادی را در نظر بگیر که عمود بر صفحهٔ یک دفتر نگه داشته‌ای.

اگر سطح پیچه عمود بر میدان باشد، خط عمود بر سطح در راستای میدان قرار می‌گیرد؛ با انتخاب آن در جهت میدان، θ=0∘\theta=0^\circ و Φ=BA\Phi=BA است. اگر سطح پیچه موازی میدان باشد، θ=90∘\theta=90^\circ و شار صفر می‌شود؛ حتی اگر میدان قوی باشد.

شار کمیتی نرده‌ای است و یکای آن وبر است:

1 Wb=1 T⋅m21\,\mathrm{Wb}=1\,\mathrm{T}\cdot\mathrm{m^2}

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

جهت ثابت، علامت درست

جهت ثابت، علامت درست

برای هر سطح، دو جهتِ عمود می‌توان انتخاب کرد؛ مثل دو پیکان که از دو طرف یک پنجره بیرون می‌روند. انتخاب هرکدام مجاز است، اما باید تا پایان مسئله همان جهت را نگه داری.

در رابطهٔ Φ=BAcos⁡θ\Phi=BA\cos\theta، زاویه از همین عمودِ انتخابی تا میدان اندازه‌گیری می‌شود. اگر زاویه کمتر از 90∘90^\circ باشد، شار مثبت است؛ اگر بیشتر از 90∘90^\circ باشد، شار منفی است. در زاویهٔ 90∘90^\circ هم شار صفر می‌شود. پس منفی بودن شار به معنی «کمتر عبور کردن میدان» نیست؛ علامت، جهت میدان نسبت به عمود انتخابی را نشان می‌دهد.

برای محاسبهٔ تغییر شار، از ΔΦ=Φپایانی−Φآغازی\Delta\Phi=\Phi_{\text{پایانی}}-\Phi_{\text{آغازی}} استفاده می‌کنیم. درست مثل مقایسهٔ مکان دو خودرو که باید با یک جهتِ مثبتِ ثابت انجام شود، شار آغاز و پایان هم باید با یک قرارداد سنجیده شوند. اگر وسط کار جهت عمود را عوض کنیم، ممکن است فقط تغییرِ قرارداد را با تغییر واقعی شار اشتباه بگیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

مثال حل‌شده

یک پیچهٔ رسانای بسته و مربعی با ضلع 20 cm20\,\mathrm{cm} در میدان یکنواخت 500 G500\,\mathrm{G} قرار دارد. ابتدا سطح پیچه بر میدان عمود است؛ جهت عمود بر سطح را هم‌جهت میدان انتخاب می‌کنیم. سپس پیچه در مدت 0.10 s0.10\,\mathrm{s} می‌چرخد تا سطح آن با میدان موازی شود. شار اولیه، شار نهایی، تغییر شار و آهنگ متوسط تغییر شار را بیاب و بگو آیا هنگام چرخش جریان القا می‌شود.

  1. ابتدا داده‌ها را به یکاهای مناسب تبدیل می‌کنیم: a=0.20 ma=0.20\,\mathrm{m} و B=500×10−4=0.050 TB=500\times10^{-4}=0.050\,\mathrm{T}.

  2. مساحت مربع را حساب می‌کنیم: A=a2=(0.20)2=0.040 m2A=a^2=(0.20)^2=0.040\,\mathrm{m^2}.

  3. در آغاز، میدان و عمود انتخابی هم‌جهت‌اند؛ پس θi=0∘\theta_i=0^\circ و Φi=BAcos⁡0∘=0.050×0.040=2×10−3 Wb\Phi_i=BA\cos0^\circ=0.050\times0.040=2\times10^{-3}\,\mathrm{Wb}.

  4. عمود انتخابی را همراه پیچه دنبال می‌کنیم و جهتش را برعکس نمی‌کنیم؛ در پایان، میدان با عمود بر سطح زاویهٔ 90∘90^\circ دارد، پس Φf=BAcos⁡90∘=0\Phi_f=BA\cos90^\circ=0.

  5. تغییر شار، مقدار نهایی منهای مقدار اولیه است: ΔΦ=Φf−Φi=−2×10−3 Wb\Delta\Phi=\Phi_f-\Phi_i=-2\times10^{-3}\,\mathrm{Wb}؛ علامت منفی نشان می‌دهد شار نسبت به مقدار اولیه کاهش یافته است.

  6. آهنگ متوسط تغییر شار برابر است با ΔΦΔt=−2×10−30.10=−2×10−2 Wb/s\dfrac{\Delta\Phi}{\Delta t}=\dfrac{-2\times10^{-3}}{0.10}=-2\times10^{-2}\,\mathrm{Wb/s}؛ چون هنگام چرخش شار تغییر می‌کند و مدار بسته است، جریان القایی ایجاد می‌شود.

جواب: شار اولیه 2×10−3 Wb2\times10^{-3}\,\mathrm{Wb}، شار نهایی صفر، تغییر شار −2×10−3 Wb-2\times10^{-3}\,\mathrm{Wb} و آهنگ متوسط تغییر شار −2×10−2 Wb/s-2\times10^{-2}\,\mathrm{Wb/s} است؛ هنگام چرخش، در پیچهٔ بسته جریان القا می‌شود.

نکات مهم

  • در مدار بسته، تغییر شار مغناطیسی بر اثر تغییر میدان، مساحت یا جهت پیچه می‌تواند جریان القایی ایجاد کند.
  • شار در میدان یکنواخت از رابطهٔ Φ=BAcos⁡θ\Phi=BA\cos\theta به دست می‌آید؛ زاویه با عمود بر سطح سنجیده می‌شود و یکای شار وبر است.
  • برای محاسبهٔ ΔΦ=Φf−Φi\Delta\Phi=\Phi_f-\Phi_i، جهت انتخابی عمود بر سطح را در تمام حل ثابت نگه می‌داریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۸۷ تا ۹۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۸ قانون القای الکترومغناطیسی فاراده

در این درس یاد می‌گیری شار مغناطیسی و تغییر آن را محاسبه کنی، با قانون فاراده نیروی محرکه و جریان القایی متوسط را به دست آوری و نقش تغییر شار را در نمودارها و کاربردهای روزمره توضیح بدهی.

پیش از شروع

تندی‌سنج دوچرخه چطور با یک آهنربای کوچک روی پره و یک پیچهٔ ثابت، از چرخیدن چرخ باخبر می‌شود؟

هر بار آهنربا از کنار پیچه می‌گذرد، شار مغناطیسی عبوری از آن تغییر می‌کند و یک پیام الکتریکی ایجاد می‌شود. تندی‌سنج با شمردن این پیام‌ها در زمان معیّن، تندی دوچرخه را به دست می‌آورد.

شار؛ میدان چقدر از سطح می‌گذرد؟

شار؛ میدان چقدر از سطح می‌گذرد؟

یک قاب را مثل پنجره تصور کن: مقدار عبور باران از پنجره، هم به اندازهٔ پنجره بستگی دارد و هم به جهت قرارگرفتن آن نسبت به باران. شار مغناطیسی هم کمیتی نرده‌ای برای توصیف عبور میدان از یک سطح است. برای میدان یکنواخت داریم:

Φ=BAcos⁡θ\Phi=BA\cos\theta

در این رابطه، BB بزرگی میدان و AA مساحت سطح است. نکتهٔ مهم این است که θ\theta زاویهٔ میدان با خط عمود بر سطح است، نه با خود سطح!

وقتی سطح حلقه عمود بر میدان باشد، خط عمود بر سطح می‌تواند هم‌جهت میدان باشد؛ در این صورت θ=0∘\theta=0^\circ و شار برابر BABA است. وقتی سطح موازی میدان باشد، θ=90∘\theta=90^\circ و شار صفر می‌شود.

یکای شار، وبر است: 1 Wb=1 T⋅m21\,\mathrm{Wb}=1\,\mathrm{T}\cdot\mathrm{m^2}.

برای هر سطح دو جهت عمود می‌توان انتخاب کرد. عوض‌کردن این انتخاب، علامت شار را عوض می‌کند، نه وضعیت فیزیکی میدان را. پس یک جهت را انتخاب کن و تا پایان مسئله همان را نگه دار.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

از تغییر شار تا آهنگ تغییر

از تغییر شار تا آهنگ تغییر

اگر حلقه‌ای را در میدان مغناطیسی بچرخانی، شار عبوری از آن می‌تواند تغییر کند. برای مقایسهٔ وضعیت آغاز و پایان، جهت عمودِ انتخاب‌شده را در طول بررسی عوض نکن؛ وگرنه ممکن است تغییر علامتِ ناشی از انتخاب خودت را با تغییر واقعی شار اشتباه بگیری.

تغییر شار یعنی شار نهایی منهای شار اولیه:

ΔΦ=Φ2−Φ1\Delta\Phi=\Phi_2-\Phi_1

اگر این تفاضل منفی باشد، مقدار جبری شار کاهش یافته است؛ منفی بودن تغییر شار لزوماً به معنی منفی بودن خود شار نیست.

حالا تصور کن یک حلقه را یک بار آرام و بار دیگر سریع، بین همان دو وضعیت بچرخانی. تغییر شار در هر دو بار یکسان است، اما آهنگ متوسط تغییر شار یکسان نیست:

آهنگ متوسط تغییر شار=ΔΦΔt\text{آهنگ متوسط تغییر شار}=\frac{\Delta\Phi}{\Delta t}

این کمیت نشان می‌دهد شار به‌طور متوسط در واحد زمان چقدر تغییر کرده است و یکای آن Wb/s\mathrm{Wb/s} است. برای تغییری یکسان، هرچه زمان کوتاه‌تر باشد، بزرگی آهنگ تغییر بیشتر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

قانون فاراده و جریان القایی

قانون فاراده و جریان القایی

اگر آهنربایی را نسبت به یک پیچه حرکت بدهی، شار هر دور تغییر می‌کند. هرچه این تغییر سریع‌تر باشد، بزرگی نیروی محرکهٔ القایی بیشتر است. قانون فاراده این ارتباط را برای یک پیچه با دورهای مشابه بیان می‌کند:

Eav=−NΔΦΔt\mathcal{E}_{\mathrm{av}}=-N\frac{\Delta\Phi}{\Delta t}

در این رابطه، NN تعداد دورها و ΔΦ\Delta\Phi تغییر شار یک دور است؛ پس تعداد دورها را دوباره در تغییر شار حساب نکن! نیروی محرکه برحسب ولت، V\mathrm{V}، بیان می‌شود و یکای Wb/s\mathrm{Wb/s} نیز معادل ولت است. علامت منفی به جهت القا مربوط است؛ برای محاسبهٔ بزرگی نیروی محرکه، قدرمطلق نتیجه را می‌گیریم.

اگر مدار بسته و مقاومت آن RR باشد، جریان القایی متوسط از این رابطه به دست می‌آید:

Iav=EavRI_{\mathrm{av}}=\frac{\mathcal{E}_{\mathrm{av}}}{R}

بنابراین، نیروی محرکه و جریان یکی نیستند: تعداد دورها و آهنگ تغییر شار، نیروی محرکه را تعیین می‌کنند؛ اما جریان به مقاومت هم بستگی دارد. مثلاً با افزایش مقاومت مدار، اگر نیروی محرکه تغییر نکند، جریان کوچک‌تر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

خواندن القا از نمودار شار

خواندن القا از نمودار شار

نمودار شار برحسب زمان، مثل گزارشی تصویری از تغییر شار است: محور افقی زمان و محور عمودی شار مغناطیسی را نشان می‌دهد. برای پیدا کردن شیب متوسط در هر بازه، تغییر شار را بر مدت آن بازه تقسیم می‌کنیم:

شیب متوسط=Φ2−Φ1t2−t1=ΔΦΔt\text{شیب متوسط}=\frac{\Phi_2-\Phi_1}{t_2-t_1}=\frac{\Delta\Phi}{\Delta t}

پس قانون فاراده را می‌توان این‌طور خواند: نیروی محرکهٔ القایی متوسط، منفیِ حاصل‌ضرب تعداد دورها در شیب متوسط نمودار است. برای یک پیچهٔ معین، هرچه اندازهٔ شیب بیشتر باشد، بزرگی نیروی محرکهٔ متوسط بیشتر است. شیب مثبت، نیروی محرکهٔ منفی می‌دهد و شیب منفی، نیروی محرکهٔ مثبت؛ البته با همان قرارداد جهتِ انتخاب‌شده.

حالا بخش افقی نمودار را تصور کن: شار ممکن است ناصفر باشد، اما تغییر نمی‌کند؛ بنابراین شیب و نیروی محرکهٔ القایی هر دو صفرند. مثل وقتی آهنربا را نزدیک یک پیچهٔ ثابت، بی‌حرکت نگه می‌داری: وجود میدان به‌تنهایی کافی نیست؛ شار باید تغییر کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

القای الکترومغناطیسی در کاربردها

یک اصل، سه کاربرد

حالا می‌توانیم معمای تندی‌سنج دوچرخه را حل کنیم: عامل ایجاد پیام الکتریکی، تغییر شار است؛ نه صرفاً حضور آهنربا.

  • تندی‌سنج دوچرخه: با عبور آهنربای روی پره از کنار پیچهٔ ثابت، شار عبوری از پیچه تغییر می‌کند و یک پیام الکتریکی ایجاد می‌شود. نمایشگر با شمردن این پیام‌ها در زمان و دانستن محیط چرخ، تندی دوچرخه را حساب می‌کند.
  • کارت‌خوان نوار مغناطیسی: هنگام کشیدن کارت، بخش‌های مختلف نوار از کنار پیچهٔ دستگاه می‌گذرند. تغییر شار، جریان کوچکی ایجاد می‌کند که دستگاه آن را تقویت و اطلاعاتش را رمزگشایی می‌کند. این توضیح مربوط به خواندن نوار مغناطیسی است، نه همهٔ روش‌های پرداخت.
  • تحریک مغناطیسی مغز: جریان متغیر در پیچهٔ روی سر، میدان مغناطیسی متغیر می‌سازد. این میدان با تغییر شار در ناحیهٔ زیر پیچه، نیروی محرکه و جریان القایی ایجاد می‌کند؛ پزشک واکنش بدن را بررسی می‌کند.

پس حرکت مکانیکی تنها راه القا نیست؛ میدان متغیر هم می‌تواند بدون جابه‌جایی پیچه، القا ایجاد کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

مثال حل‌شده

پیچه‌ای با N=100N=100 دور و مساحت هر دور 20 cm220\,\mathrm{cm^2} در میدان یکنواختی قرار دارد که بر سطح حلقه‌ها عمود است. میدان در مدت 0.030 s0.030\,\mathrm{s} از 0.20 T0.20\,\mathrm{T} رو به بالا به 0.10 T0.10\,\mathrm{T} رو به پایین می‌رسد. اگر مقاومت پیچه 10 Ω10\,\Omega باشد، نیروی محرکه و جریان القایی متوسط را به دست آور.

  1. عمود بر سطح حلقه‌ها را رو به بالا انتخاب می‌کنیم و آن را تغییر نمی‌دهیم؛ پس شار اولیه مثبت و شار نهایی منفی است.

  2. مساحت هر دور را به یکای مناسب تبدیل می‌کنیم: A=20 cm2=2.0×10−3 m2A=20\,\mathrm{cm^2}=2.0\times10^{-3}\,\mathrm{m^2}.

  3. شار هر دور را در ابتدا و انتها حساب می‌کنیم: Φ1=(0.20)(2.0×10−3)cos⁡0∘=4.0×10−4 Wb\Phi_1=(0.20)(2.0\times10^{-3})\cos0^\circ=4.0\times10^{-4}\,\mathrm{Wb} و Φ2=(0.10)(2.0×10−3)cos⁡180∘=−2.0×10−4 Wb\Phi_2=(0.10)(2.0\times10^{-3})\cos180^\circ=-2.0\times10^{-4}\,\mathrm{Wb}.

  4. تغییر شار هر دور برابر است با ΔΦ=Φ2−Φ1=−6.0×10−4 Wb\Delta\Phi=\Phi_2-\Phi_1=-6.0\times10^{-4}\,\mathrm{Wb}. چون میدان جهت عوض کرده، نباید فقط اندازه‌های میدان را از هم کم کنیم.

  5. قانون فاراده را به کار می‌بریم: Eav=−100×−6.0×10−40.030=+2 V\mathcal{E}_{\mathrm{av}}=-100\times\frac{-6.0\times10^{-4}}{0.030}=+2\,\mathrm{V}. شارهای محاسبه‌شده مربوط به یک دور بودند؛ تعداد دورها فقط اینجا وارد می‌شود.

  6. جریان متوسط را حساب می‌کنیم: Iav=EavR=210=+0.2 AI_{\mathrm{av}}=\frac{\mathcal{E}_{\mathrm{av}}}{R}=\frac{2}{10}=+0.2\,\mathrm{A}. علامت‌ها نسبت به قرارداد انتخابی‌اند و نباید آن‌ها را با بزرگی کمیت‌ها اشتباه بگیریم.

جواب: با انتخاب عمود رو به بالا، نیروی محرکهٔ القایی متوسط Eav=+2 V\mathcal{E}_{\mathrm{av}}=+2\,\mathrm{V} و جریان القایی متوسط Iav=+0.2 AI_{\mathrm{av}}=+0.2\,\mathrm{A} است؛ بزرگی آن‌ها به‌ترتیب 2 V2\,\mathrm{V} و 0.2 A0.2\,\mathrm{A} است.

نکات مهم

  • شار هر دور از رابطهٔ Φ=BAcos⁡θ\Phi=BA\cos\theta به دست می‌آید؛ زاویه با عمود بر سطح سنجیده می‌شود و انتخاب جهت عمود باید تا پایان حل ثابت بماند.
  • قانون فاراده، Eav=−NΔΦ/Δt\mathcal{E}_{\mathrm{av}}=-N\Delta\Phi/\Delta t، نیروی محرکهٔ متوسط را به آهنگ تغییر شار مرتبط می‌کند و جریان متوسط از Iav=Eav/RI_{\mathrm{av}}=\mathcal{E}_{\mathrm{av}}/R به دست می‌آید.
  • شیب نمودار شار برحسب زمان و کارکرد ابزارهایی مانند تندی‌سنج دوچرخه، هر دو یادآوری می‌کنند که عامل القا تغییر شار است، نه صرفاً وجود میدان مغناطیسی.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۹ · صفحهٔ ۹۱ تا ۹۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۹ قانون لنز

در این درس یاد می‌گیری با تشخیص افزایش یا کاهش شار مغناطیسی و به‌کارگیری قانون لنز و قاعدهٔ دست راست، جهت میدان و جریان القایی را در یک حلقهٔ رسانا تعیین کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است یک حلقهٔ رسانا، بدون اتصال به باتری، با نزدیک شدن آهنربا آن را پس بزند و با دور شدن همان آهنربا آن را به سوی خود بکشد؟

با حرکت آهنربا، شار مغناطیسی گذرنده از حلقه تغییر می‌کند و در حلقه جریان القایی ایجاد می‌شود. این جریان میدانی می‌سازد که با تغییر شار مخالفت می‌کند؛ بنابراین حلقه هنگام نزدیک شدن آهنربا آن را دفع می‌کند و هنگام دور شدن، آن را جذب می‌کند.

مخالفت با تغییر، نه با میدان

مخالفت با تغییر، نه با میدان

حلقهٔ رسانا از کجا «می‌فهمد» جریان القایی باید در کدام جهت باشد؟ قانون لنز راه تعیین این جهت را به ما می‌دهد: میدان مغناطیسیِ جریان القایی با تغییر شار مغناطیسی مخالفت می‌کند.

شار را فعلاً معیاری از میدان مغناطیسیِ عبوری از سطح حلقه در نظر بگیر. اگر شار در حال افزایش باشد، میدان القایی در جهتی ایجاد می‌شود که جلوی این افزایش را بگیرد. اگر شار در حال کاهش باشد، میدان القایی در جهتی خواهد بود که کاهش را جبران کند؛ نه اینکه حتماً آن را کاملاً متوقف کند.

برای به‌خاطر سپردن این تفاوت، تنظیم دمای اتاق را تصور کن: وقتی دما بالا می‌رود، دستگاه سرمایش فعال می‌شود؛ وقتی پایین می‌آید، گرمایش فعال می‌شود. واکنش به تغییر بستگی دارد.

پس جملهٔ «میدان القایی همیشه خلاف میدان اولیه است» درست نیست. پیش از تعیین جهت، از خودت بپرس: شار دارد زیاد می‌شود یا کم؟

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

آهنربا نزدیک می‌شود

آهنربا نزدیک می‌شود

فرض کن روبه‌روی یک حلقهٔ رسانا ایستاده‌ای و قطب N\mathrm{N} آهنربا را از سمت خودت به حلقه نزدیک می‌کنی. میدان آهنربا در محل حلقه از تو دور می‌شود و به پشت حلقه می‌رود؛ چون خطوط میدان از قطب شمال بیرون می‌آیند.

با نزدیک‌تر شدن آهنربا، میدان در محل حلقه قوی‌تر و شار عبوری بیشتر می‌شود. طبق قانون لنز، حلقه باید با این افزایش شار مخالفت کند؛ پس میدان القایی آن خلاف میدان آهنربا، یعنی به سوی تو است.

حالا قاعدهٔ دست راست را به کار ببر: شست دست راستت را به سوی خودت، در جهت میدان القایی حلقه، بگیر. خمیدگی چهار انگشتت جهت جریان را نشان می‌دهد: از دید تو، جریان پادساعت‌گرد است. در نتیجه، روی حلقه که به آهنربا نزدیک است مانند قطب شمال عمل می‌کند و آهنربای نزدیک‌شونده را پس می‌زند.

یادت باشد: اول تغییر شار، بعد جهت میدان القایی و در پایان جهت جریان را پیدا کن؛ حدس زدن مستقیم جهت جریان ممکن است گمراهت کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲

آهنربا دور می‌شود

آهنربا دور می‌شود

فرض کن قطب شمالِ آهنربا روبه‌روی حلقه است و آن را از حلقه دور می‌کنی. میدان آهنربا در محل حلقه ضعیف‌تر می‌شود؛ پس شار مغناطیسی عبوری از حلقه کاهش می‌یابد.

حلقه چگونه با این تغییر مخالفت می‌کند؟ این بار باید میدانی همسو با میدان آهنربا بسازد تا کاهش شار را جبران کند؛ نه اینکه حتماً آن را کاملاً ثابت نگه دارد. پس همسو بودن دو میدان با قانون لنز تناقضی ندارد: مخالفت با *کاهش شار* است، نه با خود میدان!

حالا از سمت آهنربا به حلقه نگاه کن. میدان آهنربا در محل حلقه از تو دور می‌شود. میدان القایی هم باید همین جهت را داشته باشد. شست دست راست را به سمت دور از خودت بگیر؛ خم‌شدن انگشت‌ها نشان می‌دهد جریان القایی از این دید ساعت‌گرد است. در نتیجه، روی حلقه که مقابل قطب شمال قرار دارد، مانند قطب جنوب رفتار می‌کند و آهنربای دورشونده را جذب می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲

مثال حل‌شده

یک حلقهٔ رسانای مستطیلی در صفحهٔ گوشی قرار دارد. بخشی از حلقه در ناحیه‌ای با میدان مغناطیسی یکنواختِ درونسو است؛ یعنی میدان به داخل صفحه می‌رود. حلقه را به سمت راست می‌کشیم تا از این ناحیه خارج شود. هنگام خروج، جریان القایی از دید روبه‌روی صفحه چه جهتی دارد؟

  1. با خروج حلقه، مساحت بخشی از آن که در میدان قرار دارد کم می‌شود؛ بنابراین شار درونسوی عبوری از حلقه کاهش می‌یابد.

  2. طبق قانون لنز، میدان ناشی از جریان القایی باید با کاهش شار درونسو مخالفت کند.

  3. پس میدان القایی باید درونسو باشد؛ یعنی بخواهد کاهش شارِ رو به داخل صفحه را جبران کند.

  4. شست دست راست را به داخل صفحه بگیر؛ خم شدن انگشت‌ها جهت ساعت‌گرد را نشان می‌دهد، پس جریان القایی ساعت‌گرد است.

جواب: تا زمانی که حلقه در حال خارج شدن از ناحیهٔ میدان است، جریان القایی از دید روبه‌روی صفحه ساعت‌گرد است.

نکات مهم

  • طبق قانون لنز، آثار مغناطیسی جریان القایی با تغییر شار مخالفت می‌کنند، نه لزوماً با میدان اولیه.
  • در نزدیک شدن قطب شمال به حلقه، میدان القایی خلاف میدان آهنربا و در دور شدن آن، همسو با میدان آهنربا است.
  • برای تعیین جهت جریان، ابتدا تغییر شار و جهت میدان القایی را مشخص کن و سپس از قاعدهٔ دست راست استفاده کن.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۰ · صفحهٔ ۹۳ تا ۹۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۱۰ القاگرها

در این درس یاد می‌گیری القاگر چگونه با تغییر جریان مخالفت می‌کند، خودالقاوری و القای متقابل چه تفاوتی دارند و چگونه انرژی ذخیره‌شده در القاگر را حساب کنی و رفتار انرژی آن را با مقاومت مقایسه کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است درست هنگام قطع کردن جریان یک سیم‌پیچ، لامپ نئونِ متصل به آن برای لحظه‌ای روشن شود؟

سیم‌پیچ در میدان مغناطیسی خود انرژی ذخیره می‌کند و با تغییر جریان مخالفت می‌کند. هنگام قطع مدار، کاهش سریع جریان باعث ایجاد نیروی محرکهٔ القایی می‌شود که می‌تواند لامپ نئون را لحظه‌ای روشن کند.

القاگر؛ سیم‌پیچی برای ذخیرهٔ انرژی

القاگر؛ سیم‌پیچی برای ذخیرهٔ انرژی

یک سیمِ روکش‌دار را تصور کن که چندین دور پیچیده شده است؛ این ساختار ساده می‌تواند یک القاگر باشد. وقتی جریان از سیم‌پیچ می‌گذرد، میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند. القاگر می‌تواند انرژی را در همین میدان ذخیره کند؛ شبیه خازن که انرژی را در میدان الکتریکی ذخیره می‌کند، اما اینجا میدان مغناطیسی است.

برای توصیف ویژگی القاگر، از ضریب القاوری با نماد LL استفاده می‌کنیم. یکای آن هانری، با نماد H\mathrm{H} است. ضریب القاوری به تعداد دور سیم‌پیچ، طول، سطح مقطع و جنس هستهٔ داخل آن بستگی دارد؛ پس هر سیم‌پیچی الزاماً ضریب القاوری یکسانی ندارد.

مثلاً اگر دو سیم‌پیچ هم‌شکل داشته باشی، اما داخل یکی هستهٔ آهنی باشد و داخل دیگری نباشد، نباید فقط از روی ظاهرشان نتیجه بگیری که ضریب القاوری آن‌ها برابر است؛ جنس هسته هم مهم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳

مخالفت با تغییر جریان

مخالفت با تغییر جریان

فکر کن جریانِ یک سیم‌پیچ را با تغییر مقاومت مدار کم‌وزیاد می‌کنیم. با تغییر جریان، میدان مغناطیسی سیم‌پیچ تغییر می‌کند؛ پس شار مغناطیسی عبوری از حلقه‌های همان سیم‌پیچ هم تغییر می‌کند. این تغییر شار، در خود سیم‌پیچ نیروی محرکهٔ القایی ایجاد می‌کند. به این پدیده خودالقاوری می‌گوییم.

طبق قانون لنز، این نیروی محرکه با تغییر جریان مخالفت می‌کند، نه لزوماً با خود جریان:

  • وقتی جریان در حال افزایش است، اثر القایی جلوی افزایش آن را می‌گیرد.
  • وقتی جریان در حال کاهش است، اثر القایی تلاش می‌کند جریان را در جهت قبلی حفظ کند.

مثل زمانی که در اتوبوس ایستاده‌ای: هم هنگام تندشدن و هم هنگام ترمز، بدنت در برابر تغییر وضعیت حرکت مقاومت می‌کند؛ نه اینکه همیشه بخواهد جلوی حرکت را بگیرد!

حالا به لامپ نئونِ آغاز درس برگردیم: هنگام قطع مدار، جریان سیم‌پیچ به‌سرعت کاهش می‌یابد. خودالقاوری می‌تواند نیروی محرکه‌ای ایجاد کند که لامپ را لحظه‌ای روشن کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴

اثر یک پیچه بر پیچهٔ دیگر

اثر یک پیچه بر پیچهٔ دیگر

آیا دو پیچه می‌توانند بدون اتصال سیمی مستقیم، بر هم اثر بگذارند؟ فرض کن یک پیچه به باتری و رئوستا وصل است و پیچهٔ کناری به گالوانومتر، یعنی وسیلهٔ آشکارسازی جریان.

وقتی با رئوستا جریان پیچهٔ اول را تغییر می‌دهیم، این زنجیره رخ می‌دهد:

تغییر جریان پیچهٔ اول ← تغییر میدان مغناطیسی آن ← تغییر شار عبوری از پیچهٔ دوم ← ایجاد نیروی محرکهٔ القایی در پیچهٔ دوم

اگر مدار پیچهٔ دوم بسته باشد، جریان القایی هم در آن برقرار می‌شود. این پدیده القای متقابل نام دارد و راهی برای انتقال انرژی میان دو پیچه است. برخلاف خودالقاوری، اینجا تغییر جریان یک پیچه بر پیچهٔ دیگر اثر می‌گذارد.

نکتهٔ مهم، «تغییر» است: اگر جریان پیچهٔ اول ثابت بماند و جای پیچه‌ها هم تغییر نکند، میدان و شار ثابت‌اند؛ پس در پیچهٔ دوم نیروی محرکه‌ای از این راه القا نمی‌شود.

این اثر گاهی در مدارهای الکترونیکی مزاحم است. برای کم‌کردن آن، سطح حلقه‌های القاگرهای مجاور را عمود بر هم قرار می‌دهند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵

حساب کردن انرژی ذخیره‌شده

حساب کردن انرژی ذخیره‌شده

وقتی باتری در سیم‌پیچ جریان برقرار می‌کند، میدان مغناطیسی ایجاد می‌شود. بخشی از انرژی‌ای که باتری می‌دهد، در این میدان ذخیره می‌شود؛ پس همهٔ انرژی دریافتی سیم‌پیچ را نباید انرژی ذخیره‌شده بدانیم.

برای محاسبهٔ انرژی ذخیره‌شده از رابطهٔ زیر استفاده می‌کنیم:

U=12LI2U=\frac{1}{2}LI^2

در این رابطه، LL ضریب القاوری برحسب هانری (H\mathrm{H})، II جریان برحسب آمپر (A\mathrm{A}) و UU انرژی برحسب ژول (J\mathrm{J}) است. برای استفاده از رابطه، ابتدا یکاها را به همین یکاها تبدیل کن، سپس جریان را به توان دو برسان و در نصف ضریب القاوری ضرب کن.

نکتهٔ مهم این است: در یک القاگر معین، LL ثابت است؛ بنابراین انرژی با مربع جریان متناسب است، نه با خود جریان. مثلاً اگر جریان نصف شود، انرژی به یک‌چهارم می‌رسد. در پیچهٔ احتراق خودرو هم انرژیِ مورد نیاز جرقه، در میدان مغناطیسی ذخیره می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵

ذخیرهٔ انرژی، نه اتلاف آن

ذخیرهٔ انرژی، نه اتلاف آن

آیا هر قطعه‌ای که جریان از آن می‌گذرد، انرژی را به گرما تبدیل می‌کند؟ مقاومت چنین کاری می‌کند: تا وقتی جریان دارد، انرژی الکتریکی را به گرما تبدیل می‌کند؛ حتی اگر جریان ثابت باشد. گرم‌شدن سیمِ بخاری برقی نمونه‌ای آشناست.

اما القاگر آرمانی، یعنی سیم‌پیچی با مقاومت الکتریکی صفر، مثل یک انبار انرژی رفتار می‌کند:

  • هنگام افزایش جریان: انرژی می‌گیرد و در میدان مغناطیسی خود ذخیره می‌کند.
  • هنگام کاهش جریان: از انرژی ذخیره‌شده‌اش کم می‌شود و آن را به مدار پس می‌دهد.
  • هنگام جریان پایا: انرژی نه وارد آن می‌شود و نه از آن خارج می‌شود؛ بااین‌حال، همچنان انرژی در میدانش ذخیره است!

پس «تبادل‌نکردن انرژی» با «انرژی‌نداشتن» فرق دارد؛ درست مثل مخزنی که آب دارد، اما فعلاً آبی به آن وارد یا از آن خارج نمی‌شود. البته سیم‌پیچ واقعی مقاومت هم دارد و بخشی از انرژی را به گرما تبدیل می‌کند؛ این اتلاف را نباید با ذخیرهٔ انرژی در میدان اشتباه گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶

مثال حل‌شده

برای ذخیره‌کردن 0.20 kWh0.20\,\mathrm{kWh} انرژی در میدان مغناطیسی یک القاگر با جریان 120 A120\,\mathrm{A}، ضریب القاوری آن باید چقدر باشد؟

  1. داده‌ها را مشخص می‌کنیم: انرژی موردنیاز U=0.20 kWhU=0.20\,\mathrm{kWh} و جریان I=120 AI=120\,\mathrm{A} است؛ مجهول، ضریب القاوری LL است.

  2. انرژی را به ژول تبدیل می‌کنیم: U=0.20×1000×3600=7.2×105 JU=0.20\times 1000\times 3600=7.2\times10^5\,\mathrm{J}.

  3. رابطهٔ انرژی را برای مجهول مرتب می‌کنیم: U=12LI2⇒L=2UI2U=\frac{1}{2}LI^2\Rightarrow L=\frac{2U}{I^2}.

  4. مقادیر را جای‌گذاری می‌کنیم: L=2×7.2×1051202=100 HL=\frac{2\times7.2\times10^5}{120^2}=100\,\mathrm{H}. تبدیل انرژی به ژول پیش از جای‌گذاری ضروری است.

جواب: ضریب القاوری لازم برابر L=100 HL=100\,\mathrm{H} است.

نکات مهم

  • القاگر انرژی را در میدان مغناطیسی ذخیره می‌کند و ضریب القاوری آن، با نماد LL و یکای H\mathrm{H}، به ساختار سیم‌پیچ و جنس هسته بستگی دارد.
  • در خودالقاوری، تغییر جریان در همان پیچه نیروی محرکه ایجاد می‌کند که با تغییر جریان مخالف است؛ در القای متقابل، تغییر جریان یک پیچه در پیچهٔ دیگر نیروی محرکه القا می‌کند.
  • انرژی القاگر برابر U=12LI2U=\frac{1}{2}LI^2 است و القاگر آرمانی برخلاف مقاومت آن را تلف نمی‌کند، بلکه هنگام افزایش جریان ذخیره و هنگام کاهش جریان آزاد می‌کند و در جریان پایا تبادل انرژی ندارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۱ · صفحهٔ ۹۷ تا ۱۰۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ ۱۱ جریان متناوب

در این درس یاد می‌گیری جریان متناوب چگونه تولید می‌شود، معادله و نمودار سینوسی آن چه می‌گویند و چرا برای انتقال برق از مبدل‌های افزاینده و کاهنده استفاده می‌کنیم.

پیش از شروع

چرا برق در مسیر نیروگاه تا خانه با ولتاژ خیلی بالا منتقل می‌شود، اما همان ولتاژ را به پریز خانه نمی‌رسانند؟

ولتاژ بالا کمک می‌کند انرژی الکتریکی با جریان کمتر و اتلاف کمتری منتقل شود، اما برای مصرف خانگی مناسب نیست. یکی از مزیت‌های جریان متناوب این است که می‌توان ولتاژ آن را با مبدل‌ها به‌آسانی افزایش یا کاهش داد.

جریانی که جهتش عوض می‌شود

جریانی که جهتش عوض می‌شود

یک چراغ‌قوهٔ باتری‌دار را تصور کن. وقتی روشن است، جریان در مدار بیرونی باتری، از قطب مثبت به‌سوی قطب منفی می‌رود؛ با گذشت زمان، این جهت برعکس نمی‌شود. به چنین جریانی جریان مستقیم می‌گوییم. نکتهٔ اصلی، ثابت بودن جهت جریان است، نه لزوماً ثابت بودن مقدار آن.

اما جریان برق خانه متناوب است: در یک بازهٔ زمانی در یک جهت می‌گذرد و در بازهٔ بعدی، جهتش برعکس می‌شود. پس نمی‌توان برای آن یک پیکان ثابت کشید و گفت جریان همیشه در همین جهت است.

برای تصور تفاوت، حرکت خودروها را در نظر بگیر: جریان مستقیم شبیه عبور همیشگی خودروها در یک جهت است؛ جریان متناوب شبیه رفت‌وبرگشت منظم در یک مسیر است. این فقط تشبیهی برای جهت حرکت است.

پس هنگام تشخیص این دو نوع جریان، اول بپرس: «آیا جهت جریان با گذشت زمان عوض می‌شود؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

از چرخش پیچه تا القا

از چرخش پیچه تا القا

آیا برای تولید برق حتماً باید آهنربا را به پیچه نزدیک و از آن دور کنیم؟ نه؛ چرخاندن پیچه در یک میدان ثابت هم می‌تواند شار مغناطیسی را تغییر دهد.

شار عبوری از هر حلقه با رابطهٔ Φ=BAcos⁡θ\Phi=BA\cos\theta بیان می‌شود. در این رابطه، θ\theta زاویهٔ میدان مغناطیسی با خط عمود بر سطح حلقه است، نه با خودِ سطح آن. چرخش پیچه این زاویه را تغییر می‌دهد؛ بنابراین حتی اگر اندازهٔ میدان و مساحت حلقه ثابت بمانند، شار تغییر می‌کند.

برای تصور بهتر، یک قاب را روبه‌روی جریان هوا بگیر: با چرخاندن قاب، میزان هوایی که از سطح آن می‌گذرد عوض می‌شود. تغییر زاویهٔ پیچه هم بر شار عبوری اثر می‌گذارد.

طبق قانون فاراده، تغییر شار باعث ایجاد نیروی محرکهٔ القایی می‌شود؛ اگر مدار بسته باشد، جریان القایی هم برقرار می‌شود. این همان ایدهٔ اصلی مولد سادهٔ برق است: چرخش مکانیکی، شار را تغییر می‌دهد و زمینهٔ تولید جریان را فراهم می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

خواندن جریان سینوسی

خواندن جریان سینوسی

جریان متناوب سینوسی را می‌توان با این رابطه توصیف کرد:

I=Imsin⁡(2πTt)I=I_m\sin(\frac{2\pi}{T}t)

ظاهر رابطه شاید شلوغ باشد، اما فعلاً سه پیام مهم دارد:

  • بیشینهٔ جریان: ImI_m بزرگ‌ترین اندازهٔ جریان است؛ نمودار بین +Im+I_m و −Im-I_m بالا و پایین می‌رود.
  • دورهٔ تناوب: TT زمان یک چرخهٔ کامل است؛ یعنی پس از این مدت، الگوی تغییر جریان دوباره تکرار می‌شود. فاصلهٔ زمانی دو قلهٔ مثبتِ پیاپی هم برابر TT است.
  • علامت جریان: مثبت و منفی بودن، جهت جریان را نسبت به جهتی که مثبت انتخاب کرده‌ایم نشان می‌دهد. جریان منفی به معنی «نبودن جریان» نیست!

برای تصور بهتر، حرکت رفت‌وبرگشتی دستت هنگام پاک‌کردن شیشه را در نظر بگیر: عوض‌شدن جهت، به معنی متوقف‌ماندن دست نیست. در نمودار جریان هم بخش زیر محور زمان نشان‌دهندهٔ جریان در جهت مخالف است.

در این رابطه، جریان از صفر شروع می‌شود، به بیشینهٔ مثبت می‌رسد، دوباره صفر می‌شود، سپس جهتش عوض می‌شود و سرانجام یک چرخه کامل می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸

مولد صنعتی و بسامد

مولد صنعتی و بسامد

آیا برای تولید جریان متناوب، حتماً باید پیچه بچرخد؟ نه! در مولد صنعتی، پیچه‌ها ساکن‌اند و آهنربای الکتریکی میان آن‌ها می‌چرخد. با این چرخش، شار مغناطیسی عبوری از پیچه‌ها تغییر می‌کند و جریان متناوب تولید می‌شود؛ پس نکتهٔ اصلی تغییر شار است، نه الزاماً چرخیدن خود پیچه.

حالا تصور کن چرخه‌های جریان را در مدت یک ثانیه می‌شماریم. تعداد چرخه‌های کامل در هر ثانیه را بسامد می‌نامیم و با ff نشان می‌دهیم. یکای آن هرتز، یعنی Hz\mathrm{Hz}، است. برق ایران بسامد 50 Hz50\,\mathrm{Hz} دارد؛ یعنی جریان در هر ثانیه، پنجاه چرخهٔ کامل را طی می‌کند، نه اینکه فقط پنجاه بار جهتش عوض شود.

بسامد و دوره به هم مربوط‌اند:

f=1Tf=\frac{1}{T}

مثل حرکت رفت‌وبرگشتی تاب: هرچه چرخه‌های بیشتری در یک ثانیه انجام شود، زمان هر چرخه کوتاه‌تر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸

چرا ولتاژ را تغییر می‌دهیم؟

چرا ولتاژ را تغییر می‌دهیم؟

برق از نیروگاه تا خانه راه درازی طی می‌کند. سیم‌های مسیر مقاومت دارند و بخشی از انرژی الکتریکی را به گرما تبدیل می‌کنند. برای انتقال توان یکسان، با افزایش ولتاژ می‌توان جریان را کمتر کرد؛ جریان کمتر هم یعنی اتلاف گرمایی کمتر در سیم‌ها.

اینجاست که مبدل افزاینده به کار می‌آید: پیش از انتقال، ولتاژ متناوب را بالا می‌برد. ولتاژ خط‌های انتقال معمولاً حدود 400 kV400\,\mathrm{kV} است. کاهش جریان، امکان استفاده از سیم‌های نازک‌تر و صرفه‌جویی در مواد اولیه را هم فراهم می‌کند.

اما چنین ولتاژی برای وسایل خانه مناسب نیست؛ ایمنی و عایق‌بندی وسایل، ولتاژ پایین‌تری می‌خواهد. پس در انتهای مسیر، مبدل‌های کاهنده ولتاژ را پایین می‌آورند تا در نهایت برق با ولتاژ استاندارد خانگی 220 V220\,\mathrm{V} به مصرف‌کننده برسد.

یکی از مزیت‌های مهم جریان متناوب همین است: بالا و پایین بردن ولتاژ آن بسیار آسان‌تر از جریان مستقیم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۹

مثال حل‌شده

نمودار یک جریان متناوب سینوسی از مبدأ آغاز می‌شود و ابتدا رو به بالا می‌رود. نخستین بیشینهٔ آن برابر 0.6 A0.6\,\mathrm{A} و در لحظهٔ t=5 mst=5\,\mathrm{ms} است. معادلهٔ جریان را بنویسید و جریان را در لحظهٔ t=15 mst=15\,\mathrm{ms} به دست آورید.

  1. از مبدأ تا نخستین بیشینه، یک‌چهارم چرخه طی می‌شود؛ بنابراین T=4×5 ms=20 msT=4\times5\,\mathrm{ms}=20\,\mathrm{ms}.

  2. بیشینهٔ جریان Im=0.6 AI_m=0.6\,\mathrm{A} است. برای نوشتن معادله در یکاهای SI، دوره را تبدیل می‌کنیم: T=0.020 sT=0.020\,\mathrm{s}.

  3. در رابطهٔ سینوسی جای‌گذاری می‌کنیم: I=(0.6 A)sin⁡[2π0.020 st]=(0.6 A)sin⁡[(100π s−1)t]I=(0.6\,\mathrm{A})\sin[\frac{2\pi}{0.020\,\mathrm{s}}t]=(0.6\,\mathrm{A})\sin[(100\pi\,\mathrm{s^{-1}})t].

  4. زمان خواسته‌شده را تبدیل می‌کنیم: 15 ms=0.015 s15\,\mathrm{ms}=0.015\,\mathrm{s}. پس آرگومان سینوس برابر (100π s−1)(0.015 s)=3π2(100\pi\,\mathrm{s^{-1}})(0.015\,\mathrm{s})=\frac{3\pi}{2} است.

  5. چون sin⁡(3π2)=−1\sin(\frac{3\pi}{2})=-1، جریان برابر I=−0.6 AI=-0.6\,\mathrm{A} است؛ یعنی در این لحظه جریان در جهت منفی و با بیشترین اندازه جاری است.

جواب: معادلهٔ جریان برابر I=(0.6 A)sin⁡[(100π s−1)t]I=(0.6\,\mathrm{A})\sin[(100\pi\,\mathrm{s^{-1}})t] است و در لحظهٔ t=15 mst=15\,\mathrm{ms} جریان برابر −0.6 A-0.6\,\mathrm{A} می‌شود؛ علامت منفی یعنی جهت جریان خلاف جهت مثبت انتخاب‌شده است.

نکات مهم

  • جهت جریان متناوب با زمان عوض می‌شود و چرخاندن پیچه در میدان مغناطیسی، با تغییر شار می‌تواند چنین جریانی تولید کند.
  • در رابطهٔ I=Imsin⁡(2πTt)I=I_m\sin(\frac{2\pi}{T}t)، کمیت ImI_m بیشینهٔ جریان و TT دوره است؛ بسامد تعداد چرخه‌ها در هر ثانیه است و برای برق ایران 50 Hz50\,\mathrm{Hz} است.
  • مبدل افزاینده با بالا بردن ولتاژ، اتلاف انتقال توان معین را کاهش می‌دهد و مبدل کاهنده ولتاژ را برای مصرف ایمن‌تر پایین می‌آورد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۲ · صفحهٔ ۱۰۳ تا ۱۰۴ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۹ قانون لنز

در این درس یاد می‌گیری با قانون لنز جهت جریان القایی را تعیین کنی، ارتباط آن را با پایستگی انرژی توضیح بدهی و راه افزایش انرژی ذخیره‌شده در یک القاگر را بشناسی.

پیش از شروع

دو آهنربای یکسان را از ارتفاع برابر رها می‌کنیم، اما فقط یکی از آن‌ها از میان یک حلقهٔ رسانای بسته می‌گذرد؛ آیا هر دو با تندی یکسان به زمین می‌رسند؟

نه؛ عبور آهنربا از حلقه، جریانی القا می‌کند که اثر مغناطیسی آن با تغییر شار مخالفت می‌کند و حرکت آهنربا را کند می‌کند. بخشی از انرژی آهنربا به انرژی درونی حلقه تبدیل می‌شود؛ پس آهنربایی که از حلقه گذشته، با تندی کمتری به زمین می‌رسد.

مخالفت با تغییر شار

مخالفت با تغییر شار

فرض کن قطب NN یک آهنربا را به حلقهٔ رسانای بسته نزدیک می‌کنی. میدان آهنربا در محل حلقه قوی‌تر می‌شود و شار مغناطیسی عبوری از حلقه افزایش می‌یابد. جریان القایی در کدام جهت برقرار می‌شود؟

قانون لنز: جریان القایی جهتی دارد که میدانِ ساخته‌شده به‌وسیلهٔ آن، با تغییر شار مخالفت کند؛ نه اینکه همیشه مخالف میدان آهنربا باشد.

برای پیدا کردن جهت جریان، این مسیر را برو:

  • مشخص کن شارِ میدان اولیه در حال افزایش است یا کاهش.
  • اگر شار افزایش می‌یابد، میدان القایی در خلاف جهت میدان اولیه است؛ اگر کاهش می‌یابد، میدان القایی هم‌جهت میدان اولیه است تا کاهش آن را جبران کند.
  • سپس با قاعدهٔ دست راست جهت جریان را پیدا کن: انگشت شست جهت میدان القایی درون حلقه و انگشتان خمیده جهت جریان را نشان می‌دهند.

در مثال نزدیک شدن قطب NN، سمتِ روبه‌آهنربای حلقه مانند قطب NN عمل می‌کند تا با نزدیک شدن آهنربا مخالفت کند. بنابراین از سمت آهنربا که نگاه کنیم، جریان پادساعت‌گرد است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

لنز و پایستگی انرژی

لنز و پایستگی انرژی

دو آهنربای یکسان را از ارتفاع برابر رها کن؛ فقط یکی از آن‌ها از میان یک حلقهٔ رسانای بسته می‌گذرد. چرا این آهنربا معمولاً با تندی کمتری به زمین می‌رسد؟

هنگام نزدیک شدن آهنربا، شار مغناطیسی حلقه تغییر می‌کند و جریان القایی به وجود می‌آید. طبق قانون لنز، اثر مغناطیسی این جریان با نزدیک شدن آهنربا مخالفت می‌کند. هنگام دور شدن آهنربا هم جهت جریان عوض می‌شود، اما این بار اثر آن با دور شدن آهنربا مخالفت می‌کند؛ پس در هر دو مرحله، حرکت آهنربا با مقاومت مغناطیسی روبه‌رو می‌شود.

انرژی جریان از کجا می‌آید؟ بخشی از انرژی‌ای که می‌توانست به انرژی جنبشی آهنربا تبدیل شود، از راه جریان القایی به انرژی درونی حلقه تبدیل می‌شود و آن را گرم می‌کند؛ شبیه ترمز گرفتن که انرژی حرکت را به گرما تبدیل می‌کند.

بنابراین، با یکسان بودن شرایط دیگر، آهنربای عبوری از حلقه با انرژی جنبشی کمتری به زمین می‌رسد و کمتر در زمین نرم فرو می‌رود. قانون لنز با پایستگی انرژی سازگار است؛ القا انرژی را از هیچ نمی‌سازد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

ورود و خروج از میدان

ورود و خروج از میدان

یک حلقهٔ رسانای بسته را تصور کن که از ناحیهٔ بدون میدان وارد ناحیه‌ای با میدان یکنواخت می‌شود و بعد از سمت دیگر بیرون می‌رود. میدان درون‌سو است؛ یعنی به داخل صفحه جهت دارد.

  • هنگام ورود: بخش بیشتری از سطح حلقه در میدان قرار می‌گیرد؛ پس شار درون‌سو افزایش می‌یابد. طبق قانون لنز، میدان القایی باید برون‌سو باشد تا با این افزایش مخالفت کند. با قاعدهٔ دست راست، جریان از دید تو پادساعت‌گرد است.
  • وقتی حلقه کاملاً داخل میدان است: با ثابت بودن مساحت و جهت حلقه، شار تغییر نمی‌کند؛ پس با وجود حرکت حلقه، جریان القایی نداریم.
  • هنگام خروج: سطحِ قرارگرفته در میدان کمتر می‌شود و شار درون‌سو کاهش می‌یابد. این‌بار میدان القایی درون‌سو است تا با کاهش شار مخالفت کند؛ بنابراین جریان ساعت‌گرد می‌شود.

پس نکتهٔ اصلی، حرکت کردن یا نکردن حلقه نیست؛ تغییر شار است. هنگام ورود و خروج، تغییر شار برعکس می‌شود و جهت جریان القایی هم برعکس خواهد شد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴

ذخیرهٔ انرژی در القاگر

ذخیرهٔ انرژی در القاگر

القاگر، مانند یک سیملوله، هنگام عبور جریان میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند و انرژی را در همین میدان ذخیره می‌کند. پس انرژی ذخیره‌شدهٔ آن به جریان وابسته است: برای یک القاگر معین، هرچه جریان بیشتر باشد، انرژی ذخیره‌شده بیشتر است.

این رابطه را به صورت U=12LI2U=\tfrac{1}{2}LI^2 می‌نویسیم؛ در آن UU انرژی ذخیره‌شده، LL ضریب خودالقایی و II جریان است. برای القاگر معین، LL ثابت می‌ماند؛ بنابراین انرژی با مربع جریان متناسب است، نه با خود جریان.

حالا مدار شامل باتری، رئوستا و القاگر را در نظر بگیر. آیا برای افزایش انرژی حتماً باید ولتاژ باتری را بیشتر کنیم؟ نه؛ می‌توانیم مقاومت رئوستا را کاهش دهیم. در نتیجه، پس از گذشت زمان کافی، جریان مدار بیشتر می‌شود و القاگر انرژی بیشتری در میدان مغناطیسی خود ذخیره می‌کند. این انرژی را باتری تأمین می‌کند؛ القاگر تولیدکنندهٔ انرژی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴

مثال حل‌شده

حلقهٔ رسانای مربعی با ضلع 10 cm10\,\mathrm{cm} از ناحیهٔ بدون میدان وارد میدان یکنواخت 20 mT20\,\mathrm{mT} می‌شود و سپس از آن خارج می‌شود. میدان عمود بر صفحهٔ حلقه و رو به داخل صفحه است و ناحیهٔ میدان به‌اندازه‌ای بزرگ است که حلقه کاملاً در آن جا می‌گیرد. بیشینهٔ اندازهٔ شار عبوری از حلقه و جهت جریان القایی هنگام ورود و خروج را از دید ناظر روبه‌روی صفحه پیدا کن.

  1. داده‌ها را به یکاهای اصلی تبدیل می‌کنیم: a=10 cm=0.10 ma=10\,\mathrm{cm}=0.10\,\mathrm{m} و B=20 mT=0.020 TB=20\,\mathrm{mT}=0.020\,\mathrm{T}.

  2. مساحت حلقه برابر است با A=a2=(0.10)2=0.010 m2A=a^2=(0.10)^2=0.010\,\mathrm{m^2}.

  3. وقتی تمام سطح حلقه داخل میدان باشد، اندازهٔ شار بیشینه است. چون میدان بر سطح عمود است، داریم: ∣Φ∣max⁡=BA=0.020×0.010=2×10−4 Wb|\Phi|_{\max}=BA=0.020\times0.010=2\times10^{-4}\,\mathrm{Wb}.

  4. هنگام ورود، شار رو به داخل صفحه افزایش می‌یابد؛ پس میدان القایی باید رو به بیرون صفحه باشد. طبق قاعدهٔ دست راست، جریان پادساعت‌گرد است.

  5. هنگام خروج، شار رو به داخل صفحه کاهش می‌یابد؛ پس میدان القایی باید رو به داخل صفحه باشد تا با این کاهش مخالفت کند. بنابراین جریان ساعت‌گرد است.

جواب: بیشینهٔ اندازهٔ شار برابر 2×10−4 Wb2\times10^{-4}\,\mathrm{Wb} است؛ از دید ناظر، جریان هنگام ورود پادساعت‌گرد و هنگام خروج ساعت‌گرد است.

نکات مهم

  • طبق قانون لنز، میدان ناشی از جریان القایی با تغییر شار مخالفت می‌کند، نه لزوماً با میدان اولیه.
  • هنگام ورود و خروج حلقه از میدان، جهت جریان‌های القایی مخالف یکدیگر است و این مخالفت با تغییر شار، با پایستگی انرژی سازگار است.
  • القاگر انرژی را در میدان مغناطیسی ذخیره می‌کند و برای ضریب خودالقایی ثابت، انرژی آن طبق U=12LI2U=\frac{1}{2}LI^2 با مربع جریان افزایش می‌یابد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۳ · صفحهٔ ۱۰۴ تا ۱۱۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۱۱ جریان متناوب

در این درس یاد می‌گیری با مشخص‌کردن مبدأ زمان برای جریان متناوب سینوسی، زمان نخستین بیشینه، نیروی محرکهٔ متناظر و مقدار جریان در یک لحظهٔ دلخواه را حساب کنی.

پیش از شروع

اگر بیشینهٔ یک جریان متناوب را بدانیم، آیا می‌توانیم بگوییم در هر لحظه همان مقدار جریان از رسانا می‌گذرد؟

نه؛ بیشینه فقط بزرگ‌ترین مقدار جریان است، نه مقدار آن در همهٔ لحظه‌ها. در جریان متناوب سینوسی، مقدار و جهت جریان با زمان تغییر می‌کند و این تغییرها پس از هر دوره تکرار می‌شوند.

بیشینه با مقدار لحظه‌ای فرق دارد

بیشینه با مقدار لحظه‌ای فرق دارد

آیا دانستن بیشترین سرعت یک تاب کافی است تا سرعتش را در هر لحظه بدانیم؟ نه؛ باید بدانیم تاب در کجای رفت‌وبرگشتش قرار دارد. برای جریان متناوب هم دانستن بیشینه به‌تنهایی کافی نیست.

در جریان متناوب سینوسی، مقدار جریان پیوسته تغییر می‌کند و جهت آن نیز به‌طور دوره‌ای عوض می‌شود. سه مفهوم را جدا نگه دار:

  • بیشینهٔ جریان، با نماد Imax⁡I_{\max}، بزرگ‌ترین مقدار جریان در جهت مثبت است؛ نه مقدار جریان در همهٔ لحظه‌ها.
  • دوره، با نماد TT، زمان یک چرخهٔ کامل است؛ پس از آن، تغییرات جریان تکرار می‌شود.
  • جریان لحظه‌ای، با نماد ii، مقدار علامت‌دار جریان در یک لحظهٔ مشخص است. علامت منفی یعنی جهت جریان خلاف جهت مثبتِ انتخاب‌شده است.

برای محاسبهٔ جریان لحظه‌ای، باید مبدأ زمان را هم مشخص کنیم. در این درس، لحظه‌ای را t=0t=0 می‌گیریم که جریان صفر است و رو به مقدارهای مثبت می‌رود. با این انتخاب، رابطهٔ جریان چنین است:

i=Imax⁡sin⁡(2πtT)i=I_{\max}\sin\left(\frac{2\pi t}{T}\right)

پس بیشینه و دوره شکلِ تغییرات را مشخص می‌کنند، اما برای تعیین مقدار جریان در یک لحظه، جای آن لحظه در چرخه هم مهم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴

اولین قلهٔ جریان

اولین قلهٔ جریان

تاب‌خوردن را تصور کن: از وسط مسیر حرکت می‌کنی و پس از یک‌چهارم نوسان، به یک سر مسیر می‌رسی. جریان سینوسی هم اگر از صفر آغاز شود و ابتدا افزایش یابد، پس از یک‌چهارم دوره به نخستین قلهٔ مثبت می‌رسد.

برای رابطهٔ i=Imax⁡sin⁡(2πt/T)i=I_{\max}\sin(2\pi t/T)، سینوس وقتی بیشترین مقدارش، یعنی 11، را دارد که زاویهٔ آن برای نخستین بار π/2\pi/2 شود. پس:

2πt/T=π/2⇒t=T/42\pi t/T=\pi/2\quad\Rightarrow\quad t=T/4

این نتیجه به انتخاب مبدأ زمان وابسته است: اگر جریان در لحظهٔ شروع صفر نباشد یا ابتدا کاهش یابد، نمی‌توان بی‌درنگ همین زمان را به کار برد.

حالا رسانایی با مقاومت ثابت RR را در نظر بگیر. نیروی محرکهٔ اعمال‌شده به این رسانای مقاومتی، طبق قانون اهم، با جریان متناسب است: ε=Ri\varepsilon=Ri. بنابراین هر دو هم‌زمان به بیشینهٔ مثبت می‌رسند و داریم:

εmax⁡=RImax⁡\varepsilon_{\max}=RI_{\max}

پس برای پیدا کردن زمان قله به دوره نیاز داری؛ برای پیدا کردن نیروی محرکه در قله، به مقاومت و بیشینهٔ جریان.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴

جریان در یک لحظهٔ دلخواه

جریان در یک لحظهٔ دلخواه

بیشینهٔ جریان را می‌دانی؛ اما برای پیدا کردن جریان در یک لحظه، باید ببینی آن لحظه کجای چرخه قرار دارد. مثل حرکت تاب: دانستن بیشترین فاصلهٔ تاب از وسط، جای آن را در هر لحظه مشخص نمی‌کند.

اگر مبدأ زمان لحظه‌ای باشد که جریان از صفر شروع به افزایش می‌کند، داریم:

i=Imax⁡sin⁡(2πtT)i=I_{\max}\sin\left(2\pi\frac{t}{T}\right)

برای استفاده از این رابطه، ابتدا زمانِ موردنظر و دوره را با یک واحد بنویس. سپس نسبت t/Tt/T را پیدا کن؛ این نسبت نشان می‌دهد چند دوره از مبدأ گذشته است. بعد سینوسِ 2πt/T2\pi t/T را حساب کن و در Imax⁡I_{\max} ضرب کن. اگر با ماشین‌حساب کار می‌کنی، حالت زاویه را روی رادیان بگذار.

حواست باشد: جریان با زمان نسبت مستقیم ندارد؛ پس مثلاً نصف‌شدن زمان لزوماً جریان را نصف نمی‌کند. تغییر جریان سینوسی است، نه خطی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴

مثال حل‌شده

جریان سینوسی با بیشینهٔ Imax⁡=2.0 AI_{\max}=2.0\,\mathrm{A} و دورهٔ T=0.020 sT=0.020\,\mathrm{s} از رسانایی با مقاومت R=5.0 ΩR=5.0\,\Omega می‌گذرد. با فرض i=Imax⁡sin⁡(2πt/T)i=I_{\max}\sin(2\pi t/T)، زمان نخستین بیشینهٔ مثبت و نیروی محرکه در آن لحظه را بیاب. سپس جریان را در لحظهٔ t=1/400 st=1/400\,\mathrm{s} حساب کن.

  1. مبدأ زمان مشخص است: در t=0t=0 جریان صفر است و رو به افزایش می‌رود؛ پس نخستین قلهٔ مثبت پس از یک‌چهارم دوره رخ می‌دهد.

  2. زمان قله را حساب می‌کنیم: tmax⁡=T/4=0.020/4=0.005 st_{\max}=T/4=0.020/4=0.005\,\mathrm{s}.

  3. در قله، جریان برابر بیشینه است؛ بنابراین نیروی محرکهٔ متناظر برابر است با εmax⁡=RImax⁡=5.0×2.0=10 V\varepsilon_{\max}=RI_{\max}=5.0\times2.0=10\,\mathrm{V}.

  4. برای زمان خواسته‌شده، ابتدا جای آن را در چرخه پیدا می‌کنیم: t/T=(1/400)/0.020=1/8t/T=(1/400)/0.020=1/8.

  5. زاویهٔ سینوس برابر 2π(t/T)=2π×1/8=π/42\pi(t/T)=2\pi\times1/8=\pi/4 است؛ پس i=2.0sin⁡(π/4)=2.0×2/2=2 A≈1.41 Ai=2.0\sin(\pi/4)=2.0\times\sqrt{2}/2=\sqrt{2}\,\mathrm{A}\approx1.41\,\mathrm{A}.

جواب: نخستین بیشینه در t=0.005 st=0.005\,\mathrm{s} رخ می‌دهد و نیروی محرکه در آن لحظه 10 V10\,\mathrm{V} است؛ در t=1/400 st=1/400\,\mathrm{s} نیز جریان برابر 2 A≈1.41 A\sqrt{2}\,\mathrm{A}\approx1.41\,\mathrm{A} است.

نکات مهم

  • در جریان متناوب سینوسی، مقدار لحظه‌ای با بیشینه فرق دارد و رابطهٔ i=Imax⁡sin⁡(2πt/T)i=I_{\max}\sin(2\pi t/T) مبدأ زمان را در عبور از صفر به‌سوی مقدارهای مثبت در نظر می‌گیرد.
  • با این مبدأ زمان، نخستین بیشینهٔ مثبت در t=T/4t=T/4 رخ می‌دهد و برای رسانای مقاومتی، نیروی محرکهٔ متناظر برابر εmax⁡=RImax⁡\varepsilon_{\max}=RI_{\max} است.
  • برای محاسبهٔ جریان در هر لحظه، نسبت t/Tt/T را در رابطهٔ سینوسی قرار می‌دهیم و علامت پاسخ را برای تشخیص جهت جریان نگه می‌داریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ فیزیک یازدهم · رایگان