درس ۱ · صفحهٔ ۱۰۹ تا ۱۱۱ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۴ـ۱ پدیدۀ القای الکترومغناطیسی
در این درس یاد میگیری جریان القایی را از روی آزمایش آهنربا و پیچه تشخیص بدهی و توضیح بدهی چگونه تغییر میدان مغناطیسی، تغییر مساحت یا چرخاندن پیچه میتواند در مدار بسته جریان ایجاد کند.
پیش از شروع
آهنربایی را وارد پیچهای متصل به گالوانومتر میکنی و عقربه منحرف میشود. اگر آهنربا را همانجا، داخل پیچه، بیحرکت نگه داری، آیا عقربه همچنان انحراف خواهد داشت؟
نه؛ اگر آهنربا و پیچه نسبت به هم ثابت بمانند، پس از توقف آهنربا عقربه به صفر برمیگردد. برای ایجاد جریان در این آزمایش، صرفِ وجود آهنربا کافی نیست؛ میدان مغناطیسی در محل پیچه باید تغییر کند.
جریان، بدون باتری
جریان، بدون باتری
تا اینجا باتری را عامل ایجاد جریان در مدار میدانستیم. حالا تصور کن یک پیچه، یعنی سیمی با چند دور حلقه، را با سیم رابط به گالوانومتر وصل کردهایم؛ مدار بسته است، اما باتری ندارد. گالوانومتر وسیلهای حساس برای آشکار کردن جریانهای کوچک است.
وقتی آهنربای میلهای را به پیچه نزدیک میکنیم یا داخل آن میبریم، عقربهٔ گالوانومتر منحرف میشود. هنگام بیرون آوردن آهنربا هم انحراف عقربه را میبینیم. این مشاهده نشان میدهد که در مدار پیچه جریان برقرار شده است؛ بدون آنکه باتری به آن وصل کرده باشیم!
به این پدیده القای الکترومغناطیسی و به جریان ایجادشده جریان الکتریکی القایی میگوییم. در این آزمایش، گالوانومتر جریان را ایجاد نمیکند؛ فقط وجود آن را نشان میدهد. پس برای شناسایی جریان القایی، به حرکت عقربه هنگام نزدیک یا دور کردن آهنربا توجه میکنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰
تغییر مهم است، نه حضور آهنربا
تغییر مهم است، نه حضور آهنربا
آهنربا را وارد پیچهٔ متصل به گالوانومتر کن و سپس همانجا نگه دار. هنگام وارد کردن آهنربا، عقربه منحرف میشود؛ اما وقتی آهنربا و پیچه هر دو ساکن بمانند، عقربه به صفر برمیگردد. پس بودن آهنربا درون پیچه، بهتنهایی برای ایجاد جریان القایی کافی نیست؛ در این آزمایش، میدان مغناطیسی در محل پیچه باید تغییر کند.
حالا آهنربا را روی میز ثابت نگه دار و این بار پیچه را به آن نزدیک کن یا از آن دور کن. باز هم میدان در محل پیچه تغییر میکند و در مدار بسته جریان القایی ایجاد میشود. یعنی لازم نیست حتماً دست تو آهنربا را حرکت دهد؛ حرکت دادن پیچه هم میتواند همین نتیجه را داشته باشد.
برای پیشبینی نتیجهٔ این آزمایش، بهجای اینکه فقط بپرسی «آهنربا کجاست؟»، بپرس: «آیا میدان مغناطیسی در محل پیچه در حال تغییر است؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱
دو راه دیگر برای القای جریان
دو راه دیگر برای القای جریان
آیا برای ایجاد جریان القایی، حتماً باید میدان مغناطیسی در محل پیچه تغییر کند؟ نه! در یک میدان مغناطیسی یکنواخت و ثابت هم دو راه دیگر داریم:
- تغییر مساحت پیچه: یک حلقهٔ سیمی انعطافپذیر و بسته را تصور کن که میدان از سطح آن میگذرد. اگر آن را طوری فشار دهیم که مساحت سطح داخل حلقه تغییر کند، هنگام این تغییر، جریان القایی ایجاد میشود. فقط عوض شدن شکل کافی نیست؛ در این روش باید مساحت تغییر کند.
- چرخاندن پیچه: مانند وقتی که یک قاب عکس را کج میکنی، پیچه را در میدان بچرخان تا زاویهٔ سطح آن با میدان تغییر کند. هنگام این تغییر زاویه نیز جریان القا میشود.
پس ثابت بودن میدان به معنی ناممکن بودن القا نیست؛ تغییر مساحت یا جهتگیری پیچه هم میتواند جریان ایجاد کند. اگر تغییر را متوقف کنیم و پیچه در همان وضعیت بماند، جریان القایی ناشی از آن تغییر هم متوقف میشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱
مثال حلشده
پیچهای انعطافپذیر و بسته به گالوانومتر وصل است و در میدان مغناطیسی یکنواخت و ثابت قرار دارد؛ میدان ابتدا بر سطح پیچه عمود است. ابتدا مساحت پیچه را کم میکنیم، سپس آن را مدتی کاملاً ثابت نگه میداریم و در پایان، پیچه را طوری میچرخانیم که زاویهٔ سطح آن با میدان تغییر کند. در کدام مرحلهها جریان القایی ایجاد میشود؟
ابتدا شرایط را مشخص میکنیم: مدار بسته است و میدان مغناطیسی تغییر نمیکند؛ پس باید تغییرهای خود پیچه را بررسی کنیم.
هنگام کم کردن مساحت، اندازهٔ سطح پیچه تغییر میکند؛ بنابراین با وجود ثابت بودن میدان، جریان القایی ایجاد میشود.
وقتی پیچه را کاملاً ثابت نگه میداریم، نه مساحت و نه جهت آن تغییر میکند؛ پس جریان القایی نداریم.
هنگام چرخاندن پیچه، زاویهٔ سطح آن با میدان تغییر میکند؛ این تغییر نیز باعث ایجاد جریان القایی میشود.
نکات مهم
- در پیچهٔ بسته میتوان بدون باتری جریان القایی ایجاد کرد و آن را با انحراف عقربهٔ گالوانومتر تشخیص داد.
- در آزمایش آهنربا و پیچه، تغییر میدان در محل پیچه مهم است، نه صرفاً حضور آهنربا یا حرکت آن نسبت به اتاق.
- در میدان مغناطیسی یکنواخت و ثابت نیز تغییر مساحت یا چرخاندن مناسب پیچه میتواند در مدار بسته جریان القا کند.