۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۴ فیزیک یازدهم ریاضی؛ درسنامه و نکات مهم

«القای الکترومغناطیسی و جریان متناوب»: ۶ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۲ (ریاضی)
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۱۰۹ تا ۱۳۶

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۰۹ تا ۱۱۱ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ۱ پدیدۀ القای الکترومغناطیسی

در این درس یاد می‌گیری جریان القایی را از روی آزمایش آهنربا و پیچه تشخیص بدهی و توضیح بدهی چگونه تغییر میدان مغناطیسی، تغییر مساحت یا چرخاندن پیچه می‌تواند در مدار بسته جریان ایجاد کند.

پیش از شروع

آهنربایی را وارد پیچه‌ای متصل به گالوانومتر می‌کنی و عقربه منحرف می‌شود. اگر آهنربا را همان‌جا، داخل پیچه، بی‌حرکت نگه داری، آیا عقربه همچنان انحراف خواهد داشت؟

نه؛ اگر آهنربا و پیچه نسبت به هم ثابت بمانند، پس از توقف آهنربا عقربه به صفر برمی‌گردد. برای ایجاد جریان در این آزمایش، صرفِ وجود آهنربا کافی نیست؛ میدان مغناطیسی در محل پیچه باید تغییر کند.

جریان، بدون باتری

جریان، بدون باتری

تا اینجا باتری را عامل ایجاد جریان در مدار می‌دانستیم. حالا تصور کن یک پیچه، یعنی سیمی با چند دور حلقه، را با سیم رابط به گالوانومتر وصل کرده‌ایم؛ مدار بسته است، اما باتری ندارد. گالوانومتر وسیله‌ای حساس برای آشکار کردن جریان‌های کوچک است.

وقتی آهنربای میله‌ای را به پیچه نزدیک می‌کنیم یا داخل آن می‌بریم، عقربهٔ گالوانومتر منحرف می‌شود. هنگام بیرون آوردن آهنربا هم انحراف عقربه را می‌بینیم. این مشاهده نشان می‌دهد که در مدار پیچه جریان برقرار شده است؛ بدون آنکه باتری به آن وصل کرده باشیم!

به این پدیده القای الکترومغناطیسی و به جریان ایجادشده جریان الکتریکی القایی می‌گوییم. در این آزمایش، گالوانومتر جریان را ایجاد نمی‌کند؛ فقط وجود آن را نشان می‌دهد. پس برای شناسایی جریان القایی، به حرکت عقربه هنگام نزدیک یا دور کردن آهنربا توجه می‌کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۰

تغییر مهم است، نه حضور آهنربا

تغییر مهم است، نه حضور آهنربا

آهنربا را وارد پیچهٔ متصل به گالوانومتر کن و سپس همان‌جا نگه دار. هنگام وارد کردن آهنربا، عقربه منحرف می‌شود؛ اما وقتی آهنربا و پیچه هر دو ساکن بمانند، عقربه به صفر برمی‌گردد. پس بودن آهنربا درون پیچه، به‌تنهایی برای ایجاد جریان القایی کافی نیست؛ در این آزمایش، میدان مغناطیسی در محل پیچه باید تغییر کند.

حالا آهنربا را روی میز ثابت نگه دار و این بار پیچه را به آن نزدیک کن یا از آن دور کن. باز هم میدان در محل پیچه تغییر می‌کند و در مدار بسته جریان القایی ایجاد می‌شود. یعنی لازم نیست حتماً دست تو آهنربا را حرکت دهد؛ حرکت دادن پیچه هم می‌تواند همین نتیجه را داشته باشد.

برای پیش‌بینی نتیجهٔ این آزمایش، به‌جای اینکه فقط بپرسی «آهنربا کجاست؟»، بپرس: «آیا میدان مغناطیسی در محل پیچه در حال تغییر است؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

دو راه دیگر برای القای جریان

دو راه دیگر برای القای جریان

آیا برای ایجاد جریان القایی، حتماً باید میدان مغناطیسی در محل پیچه تغییر کند؟ نه! در یک میدان مغناطیسی یکنواخت و ثابت هم دو راه دیگر داریم:

  • تغییر مساحت پیچه: یک حلقهٔ سیمی انعطاف‌پذیر و بسته را تصور کن که میدان از سطح آن می‌گذرد. اگر آن را طوری فشار دهیم که مساحت سطح داخل حلقه تغییر کند، هنگام این تغییر، جریان القایی ایجاد می‌شود. فقط عوض شدن شکل کافی نیست؛ در این روش باید مساحت تغییر کند.
  • چرخاندن پیچه: مانند وقتی که یک قاب عکس را کج می‌کنی، پیچه را در میدان بچرخان تا زاویهٔ سطح آن با میدان تغییر کند. هنگام این تغییر زاویه نیز جریان القا می‌شود.

پس ثابت بودن میدان به معنی ناممکن بودن القا نیست؛ تغییر مساحت یا جهت‌گیری پیچه هم می‌تواند جریان ایجاد کند. اگر تغییر را متوقف کنیم و پیچه در همان وضعیت بماند، جریان القایی ناشی از آن تغییر هم متوقف می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

مثال حل‌شده

پیچه‌ای انعطاف‌پذیر و بسته به گالوانومتر وصل است و در میدان مغناطیسی یکنواخت و ثابت قرار دارد؛ میدان ابتدا بر سطح پیچه عمود است. ابتدا مساحت پیچه را کم می‌کنیم، سپس آن را مدتی کاملاً ثابت نگه می‌داریم و در پایان، پیچه را طوری می‌چرخانیم که زاویهٔ سطح آن با میدان تغییر کند. در کدام مرحله‌ها جریان القایی ایجاد می‌شود؟

  1. ابتدا شرایط را مشخص می‌کنیم: مدار بسته است و میدان مغناطیسی تغییر نمی‌کند؛ پس باید تغییرهای خود پیچه را بررسی کنیم.

  2. هنگام کم کردن مساحت، اندازهٔ سطح پیچه تغییر می‌کند؛ بنابراین با وجود ثابت بودن میدان، جریان القایی ایجاد می‌شود.

  3. وقتی پیچه را کاملاً ثابت نگه می‌داریم، نه مساحت و نه جهت آن تغییر می‌کند؛ پس جریان القایی نداریم.

  4. هنگام چرخاندن پیچه، زاویهٔ سطح آن با میدان تغییر می‌کند؛ این تغییر نیز باعث ایجاد جریان القایی می‌شود.

جواب: در هنگام تغییر مساحت و هنگام چرخاندنِ توصیف‌شده، جریان القایی ایجاد می‌شود؛ اما در فاصله‌ای که پیچه کاملاً ثابت نگه داشته شده است، جریان القایی نداریم.

نکات مهم

  • در پیچهٔ بسته می‌توان بدون باتری جریان القایی ایجاد کرد و آن را با انحراف عقربهٔ گالوانومتر تشخیص داد.
  • در آزمایش آهنربا و پیچه، تغییر میدان در محل پیچه مهم است، نه صرفاً حضور آهنربا یا حرکت آن نسبت به اتاق.
  • در میدان مغناطیسی یکنواخت و ثابت نیز تغییر مساحت یا چرخاندن مناسب پیچه می‌تواند در مدار بسته جریان القا کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۱۱ تا ۱۱۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ۲ قانون القای الکترومغناطیسی فاراده

در این درس یاد می‌گیری شار مغناطیسی و تغییر آن را محاسبه کنی، با قانون فاراده نیروی محرکه و جریان القایی متوسط را به دست آوری و کاربرد این پدیده را در چند فناوری توضیح دهی.

پیش از شروع

دستگاه کارت‌خوان چطور با کشیدن یک کارت، اطلاعات نوار مغناطیسی آن را می‌خواند، بی‌آنکه باتری‌ای در کارت باشد؟

با حرکت نوار مغناطیسی از کنار پیچهٔ کارت‌خوان، شار مغناطیسی عبوری از پیچه تغییر می‌کند و جریان کوچکی پدید می‌آید. دستگاه این جریان را تقویت می‌کند و از آن برای خواندن داده‌های ذخیره‌شده کمک می‌گیرد.

شار؛ میدان چقدر از سطح می‌گذرد؟

شار؛ میدان چقدر از سطح می‌گذرد؟

یک قاب را زیر بارانِ عمودی تصور کن: وقتی قاب افقی است، باران بیشتری از آن می‌گذرد؛ وقتی آن را عمودی نگه می‌داری، باران از داخل آن عبور نمی‌کند. جهت قرارگیری حلقه در میدان مغناطیسی هم برای شار مغناطیسی مهم است.

شار، کمیتی نرده‌ای است که برای میدان یکنواخت از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

Φ=BAcos⁡θ\Phi=BA\cos\theta

در این رابطه، BB بزرگی میدان و AA مساحت سطح حلقه است. نکتهٔ مهم اینجاست: θ\theta زاویهٔ میدان با خط عمود بر سطح است، نه با خود سطح!

وقتی میدان بر سطح عمود باشد، خط عمود می‌تواند هم‌جهت میدان انتخاب شود؛ آن‌وقت θ=0∘\theta=0^\circ و Φ=BA\Phi=BA است. وقتی میدان موازی سطح باشد، θ=90∘\theta=90^\circ و شار صفر می‌شود؛ حتی اگر میدان قوی باشد!

یکای شار، وبر است: 1 Wb=1 T⋅m21\,\mathrm{Wb}=1\,\mathrm{T}\cdot\mathrm{m^2}.

پس برای تغییر شار، می‌توان بزرگی میدان، مساحت حلقه یا زاویهٔ آن را تغییر داد. عامل مشترک در القا، تغییر شار است؛ صرفِ وجود میدان کافی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۱

از شار تا آهنگ تغییر شار

از شار تا آهنگ تغییر شار

برای هر سطح، می‌توان عمود را در یکی از دو جهت مخالف انتخاب کرد. این انتخاب روی علامت شار اثر می‌گذارد؛ پس جهت عمود را یک بار انتخاب کن و تا پایان مسئله ثابت نگه دار. عوض‌کردن آن وسط محاسبه، مثل عوض‌کردن جهت مثبت محور هنگام بررسی حرکت است!

برای پیدا کردن تغییر شار، مقدار اولیه را از مقدار نهایی کم می‌کنیم:

ΔΦ=Φ2−Φ1\Delta\Phi=\Phi_2-\Phi_1

اگر نتیجه منفی شود، یعنی شارِ علامت‌دار نهایی از شار اولیه کمتر است؛ نه اینکه حتماً اشتباه حساب کرده‌ایم.

اما تغییر شار به‌تنهایی نشان نمی‌دهد این تغییر چقدر سریع رخ داده است. برای این کار، تغییر شار را بر مدت‌زمان آن تقسیم می‌کنیم:

ΔΦΔt=Φ2−Φ1t2−t1\displaystyle \frac{\Delta\Phi}{\Delta t}=\frac{\Phi_2-\Phi_1}{t_2-t_1}

این کمیت آهنگ متوسط تغییر شار است و یکای آن Wb/s\mathrm{Wb/s} است. مثلاً وقتی حلقه‌ای را در میدان مغناطیسی می‌چرخانی، انجام همان چرخش در زمان کوتاه‌تر، بزرگی آهنگ متوسط تغییر شار را بیشتر می‌کند؛ هرچند تغییر شارِ ابتدا تا انتها یکسان باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۲

قانون فاراده؛ تغییر سریع‌تر، القای بیشتر

قانون فاراده؛ تغییر سریع‌تر، القای بیشتر

آهنربایی را یک‌بار آهسته و یک‌بار سریع از کنار پیچه عبور بده. اگر تغییر شار در هر دو حرکت یکسان باشد، کدام حرکت اثر القایی بیشتری دارد؟ حرکت سریع‌تر؛ چون همان تغییر شار در زمان کوتاه‌تری رخ می‌دهد.

قانون فاراده برای پیچه‌ای با NN دور مشابه می‌گوید:

Eav=−NΔΦΔt\mathcal{E}_{\mathrm{av}}=-N\frac{\Delta\Phi}{\Delta t}

در این رابطه، ΔΦ\Delta\Phi تغییر شار هر دور و Eav\mathcal{E}_{\mathrm{av}} نیروی محرکهٔ القایی متوسط، برحسب V\mathrm{V} است. پس دورهای بیشتر یا آهنگ تغییر شار بزرگ‌تر، بزرگی نیروی محرکه را افزایش می‌دهد. علامت منفی به جهت اثر القایی مربوط است؛ به معنی «بزرگی منفی» نیست.

در نمودار شار برحسب زمان، ΔΦ/Δt\Delta\Phi/\Delta t همان شیب خطی است که دو نقطهٔ ابتدا و انتهای بازه را وصل می‌کند. بخش افقی نمودار یعنی شار ثابت است؛ پس حتی با وجود میدان قوی، نیروی محرکهٔ القایی صفر است.

برای مدار بسته با مقاومت RR داریم:

Iav=EavRI_{\mathrm{av}}=\frac{\mathcal{E}_{\mathrm{av}}}{R}

بنابراین، اگر نیروی محرکه یکسان باشد، مقاومت بیشتر باعث جریان کمتر می‌شود؛ تغییر شار به‌تنهایی مقدار جریان را تعیین نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۳

میلهٔ متحرک؛ یک مولد ساده

میلهٔ متحرک؛ یک مولد ساده

دو ریل رسانای موازی را تصور کن که یک سرشان به هم وصل است. میله‌ای فلزی هم روی ریل‌ها قرار دارد و مدار را می‌بندد. اگر میله را روی ریل‌ها بلغزانیم، مساحت مدار تغییر می‌کند؛ پس حتی با میدان مغناطیسی ثابت هم شار تغییر می‌کند و نیروی محرکه القا می‌شود.

فرض کن میدان بر سطح مدار عمود است و میله به طول ℓ\ell با تندی ثابت vv حرکت می‌کند. میله در مدت Δt\Delta t به اندازهٔ vΔtv\Delta t جابه‌جا می‌شود؛ بنابراین مساحت اضافه‌شده برابر است با:

ΔA=ℓvΔt\Delta A=\ell v\Delta t

با انتخاب عمود بر سطح همسو با میدان، داریم Φ=BA\Phi=BA. برای این مدار تک‌حلقه‌ای، بزرگی نیروی محرکه از قانون فاراده به دست می‌آید:

∣E∣=B∣ΔA∣Δt=Bℓv|\mathcal{E}|=B\dfrac{|\Delta A|}{\Delta t}=B\ell v

پس اگر میدان و طول میله ثابت باشند، حرکت سریع‌تر میله نیروی محرکهٔ بزرگ‌تری ایجاد می‌کند. با ثابت بودن تندی نیز نیروی محرکه ثابت می‌ماند؛ این آرایش، یک مولد جریان مستقیم ساده است. دقت کن که این رابطه برای همین وضعیت هندسی است: میدان عمود بر سطح مدار و حرکت میله در راستای ریل‌ها، عمود بر طول میله.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۵

القای مغناطیسی در فناوری

القای مغناطیسی در فناوری

کارت‌خوان چگونه اطلاعات کارت را می‌خواند؟ در کارت‌های دارای نوار مغناطیسی، داده‌ها با آرایش ذره‌های مغناطیسی ذخیره شده‌اند. وقتی کارت را می‌کشی، میدان این نوار در محل پیچهٔ کارت‌خوان تغییر می‌کند؛ پس شار تغییر می‌کند و جریان کوچکی القا می‌شود. دستگاه این پیام الکتریکی را تقویت و رمزگشایی می‌کند.

در تندی‌سنج دوچرخه، آهنربای روی پره با هر بار عبور از کنار پیچه، یک تپ الکتریکی ایجاد می‌کند. دستگاه با دانستن اندازهٔ چرخ و فاصلهٔ زمانی عبورها، تندی را به دست می‌آورد. در سامانهٔ تنظیم تندی خودرو هم تپ‌های حاصل از چرخش آهنربای محور شمرده می‌شوند؛ ریزپردازنده تندی اندازه‌گیری‌شده را با مقدار دلخواه راننده مقایسه و سوخت‌رسانی را تنظیم می‌کند.

در تحریک مغناطیسی مغز، لازم نیست آهنربایی حرکت کند: جریان متغیر پیچهٔ روی سر، میدان و شار متغیر ایجاد می‌کند و در بافت زیر آن جریان القا می‌شود. پزشک واکنش حاصل را بررسی می‌کند.

نخ مشترک همهٔ این کاربردها تغییر شار است؛ صرفِ وجود میدان مغناطیسی کافی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۶

مثال حل‌شده

پیچه‌ای با N=100N=100 دور مشابه و مساحت هر دور 20 cm220\,\mathrm{cm^2} در میدان مغناطیسی یکنواخت قرار دارد. میدان بر سطح حلقه‌ها عمود است و اندازهٔ آن در مدت 5 ms5\,\mathrm{ms} از 0.10 T0.10\,\mathrm{T} به 0.15 T0.15\,\mathrm{T} افزایش می‌یابد. اگر مقاومت پیچه 10 Ω10\,\Omega باشد، نیروی محرکه و جریان القایی متوسط را به دست آور.

  1. ابتدا یکاها را تبدیل می‌کنیم: A=20×10−4=2×10−3 m2A=20\times10^{-4}=2\times10^{-3}\,\mathrm{m^2} و Δt=5×10−3 s\Delta t=5\times10^{-3}\,\mathrm{s}.

  2. عمود بر سطح را همسو با میدان انتخاب می‌کنیم؛ پس θ=0∘\theta=0^\circ و cos⁡θ=1\cos\theta=1 است. این انتخاب را تا پایان تغییر نمی‌دهیم.

  3. تغییر شار هر دور را حساب می‌کنیم: ΔΦ=A(B2−B1)=(2×10−3)(0.15−0.10)=1×10−4 Wb\Delta\Phi=A(B_2-B_1)=(2\times10^{-3})(0.15-0.10)=1\times10^{-4}\,\mathrm{Wb}. این مقدار برای یک دور است، نه مجموع دورها.

  4. قانون فاراده را برای کل پیچه به کار می‌بریم: Eav=−NΔΦΔt=−1001×10−45×10−3=−2 V\mathcal{E}_{\mathrm{av}}=-N\dfrac{\Delta\Phi}{\Delta t}=-100\dfrac{1\times10^{-4}}{5\times10^{-3}}=-2\,\mathrm{V}.

  5. جریان متوسط برابر است با Iav=EavR=−210=−0.2 AI_{\mathrm{av}}=\dfrac{\mathcal{E}_{\mathrm{av}}}{R}=\dfrac{-2}{10}=-0.2\,\mathrm{A}. علامت منفی به قرارداد جهت مربوط است؛ بزرگی نیروی محرکه و جریان را به‌ترتیب 2 V2\,\mathrm{V} و 0.2 A0.2\,\mathrm{A} گزارش می‌کنیم.

جواب: با انتخاب عمود بر سطح همسو با میدان، نیروی محرکهٔ القایی متوسط Eav=−2 V\mathcal{E}_{\mathrm{av}}=-2\,\mathrm{V} و جریان القایی متوسط Iav=−0.2 AI_{\mathrm{av}}=-0.2\,\mathrm{A} است؛ بزرگی آن‌ها به‌ترتیب 2 V2\,\mathrm{V} و 0.2 A0.2\,\mathrm{A} است.

نکات مهم

  • شار مغناطیسی از رابطهٔ Φ=BAcos⁡θ\Phi=BA\cos\theta به دست می‌آید؛ زاویهٔ θ\theta بین میدان و عمود بر سطح است و جهت انتخابی عمود را باید تا پایان حل ثابت نگه داشت.
  • در قانون فاراده، Eav=−NΔΦ/Δt\mathcal{E}_{\mathrm{av}}=-N\Delta\Phi/\Delta t و Iav=Eav/RI_{\mathrm{av}}=\mathcal{E}_{\mathrm{av}}/R است؛ بنابراین عامل القا، تغییر شار است، نه صرفاً وجود میدان.
  • تغییر شار با حرکت میله، عبور نوار مغناطیسی کارت یا حرکت آهنربا کنار پیچه می‌تواند نیروی محرکه ایجاد کند و در تولید برق، خواندن داده‌ها و سنجش تندی به کار رود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۱۷ تا ۱۱۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ۳ قانون لنز

در این درس یاد می‌گیری با استفاده از قانون لنز، جهت میدان و جریان القایی را هنگام افزایش یا کاهش شار مغناطیسی تعیین کنی.

پیش از شروع

چرا یک حلقهٔ رسانا هنگام نزدیک شدن آهنربا آن را پس می‌زند، اما هنگام دور شدن همان آهنربا، آن را به سوی خود می‌کشد؟

در هر دو حالت، جریان القایی حلقه با تغییر شار مغناطیسی مخالفت می‌کند. هنگام نزدیک شدن آهنربا، حلقه با افزایش شار مقابله می‌کند و هنگام دور شدن آن، می‌کوشد جلوی کاهش شار را بگیرد؛ پس جهت جریان در این دو حالت برعکس است.

مخالفت با تغییر، نه با میدان

مخالفت با تغییر، نه با میدان

آیا میدانِ جریان القایی همیشه خلاف میدان اولیه است؟ نکتهٔ قانون لنز در واژهٔ «تغییر» پنهان است: جریان القایی در مدار بسته، میدانی می‌سازد که با تغییر شار مغناطیسی مخالفت کند، نه لزوماً با خود میدان اولیه.

برای فهم این رفتار، کسی را تصور کن که می‌کوشد دمای اتاق ثابت بماند: وقتی دما بالا می‌رود، اتاق را خنک می‌کند؛ وقتی دما پایین می‌آید، آن را گرم می‌کند. واکنش او به جهتِ تغییر بستگی دارد.

حلقهٔ رسانا هم هنگام افزایش شار، میدانی ایجاد می‌کند که با افزایش آن مقابله کند؛ هنگام کاهش شار، میدانی می‌سازد که به حفظ شار کمک کند. پس میدان القایی می‌تواند خلاف جهت میدان اولیه یا هم‌جهت آن باشد.

قدم اول در استفاده از قانون لنز: پیش از تعیین جهت میدان القایی، از خودت بپرس «شار در حال افزایش است یا کاهش؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

نزدیک شدن آهنربا

نزدیک شدن آهنربا

آهنربایی را روبه‌روی یک حلقهٔ رسانای بسته نگه دار و قطب NN آن را به حلقه نزدیک کن. از سمت آهنربا به حلقه نگاه می‌کنیم. میدان آهنربا در محل حلقه از ما دور می‌شود و به پشت حلقه می‌رود. با نزدیک‌تر شدن آهنربا، شار مغناطیسی در این جهت افزایش می‌یابد.

حلقه چگونه با این افزایش مخالفت می‌کند؟ میدان ناشی از جریان القایی باید به سوی ما باشد؛ یعنی خلاف میدان آهنربا. پس سطح حلقه که رو به آهنرباست، مانند قطب NN عمل می‌کند و آهنربای نزدیک‌شونده را پس می‌زند.

حالا نوبت قاعدهٔ دست راست است: شست دست راست را در جهت میدان القایی، یعنی به سوی خودت بگیر. چهار انگشت خم‌شده جهت جریان را نشان می‌دهند: از دید ما، جریان پادساعت‌گرد است.

برای پیدا کردن جهت جریان، این ترتیب را نگه دار: اول تغییر شار، بعد جهت میدان القایی، و در پایان قاعدهٔ دست راست. بدون مشخص کردن سمت نگاه، گفتن «ساعت‌گرد» یا «پادساعت‌گرد» کافی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

دور شدن آهنربا

دور شدن آهنربا

حالا قطب NN آهنربا را از حلقه دور کن. میدان آهنربا در محل حلقه ضعیف‌تر می‌شود؛ پس شار مغناطیسی عبوری از حلقه کاهش می‌یابد. حلقه چگونه با این تغییر مخالفت می‌کند؟ با ایجاد میدانی هم‌جهت با میدان آهنربا تا کاهش شار را جبران کند، نه اینکه آن را بیشتر کند.

برای تعیین جهت جریان، از سمت آهنربا به حلقه نگاه کن. میدان آهنربا در محل حلقه از تو دور می‌شود؛ میدان القایی هم باید از تو دور شود. شست دست راست را در همین جهت بگیر؛ خم‌شدن انگشت‌ها نشان می‌دهد جریان القایی از این دید ساعت‌گرد است.

در این حالت، سمتِ رو به آهنربای حلقه مانند قطب SS رفتار می‌کند و قطب NN در حال دورشدن را جذب می‌کند. بنابراین اگر آهنربا را با دست دور کنی، نیروی مغناطیسی حلقه با این حرکت مخالفت می‌کند. نکتهٔ اصلی همین است: مخالفت با کاهش شار، این بار به میدان هم‌جهت نیاز دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۷

مثال حل‌شده

یک سیم بلند و مستقیم در صفحهٔ گوشی، عمودی قرار دارد و جریان آن رو به بالاست. حلقهٔ رسانای بسته‌ای در همان صفحه و سمت راست سیم ثابت است. اگر جریان سیم افزایش یابد، جریان القایی حلقه از دید ناظر روبه‌روی صفحه چه جهتی دارد؟

  1. جهت میدان سیم را پیدا می‌کنیم: شست دست راست را رو به بالا، در جهت جریان سیم، می‌گیریم؛ در سمت راست سیم، میدان مغناطیسی رو به داخل صفحه است.

  2. با افزایش جریان سیم، میدان آن در محل حلقه قوی‌تر می‌شود؛ بنابراین شارِ رو به داخل صفحه افزایش می‌یابد.

  3. طبق قانون لنز، میدان القایی باید با این افزایش مخالفت کند؛ پس میدان القایی حلقه رو به بیرون صفحه است.

  4. اکنون شست دست راست را رو به بیرون صفحه می‌گیریم؛ خم شدن انگشتان نشان می‌دهد جریان القایی پادساعت‌گرد است.

جواب: از دید ناظر روبه‌روی صفحه، جریان القایی حلقه پادساعت‌گرد است.

نکات مهم

  • قانون لنز می‌گوید اثر مغناطیسی جریان القایی با تغییر شار مخالفت می‌کند، نه لزوماً با میدان اولیه.
  • هنگام نزدیک شدن قطب NN به حلقه، میدان القایی خلاف میدان آهنرباست؛ هنگام دور شدن آن، میدان القایی هم‌جهت میدان آهنرباست.
  • برای تعیین جهت جریان، ابتدا تغییر شار و جهت میدان القایی را مشخص کن و سپس قاعدهٔ دست راست را به کار ببر.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۱۸ تا ۱۲۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ۴ القاگرها

در این درس یاد می‌گیری … خودالقاوری و القای متقابل را توضیح بدهی، ضریب القاوری و انرژی ذخیره‌شدهٔ یک سیملولهٔ آرمانی را حساب کنی و تفاوت رفتار انرژی در القاگر و مقاومت را تشخیص بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است درست در لحظه‌ای که باتری را از مدار جدا می‌کنیم، یک لامپ نئون برای لحظه‌ای روشن شود؟

قطع مدار باعث می‌شود جریان سیم‌پیچ به‌سرعت کاهش یابد؛ اما سیم‌پیچ با این تغییر مخالفت می‌کند و نیروی محرکهٔ القایی ایجاد می‌شود. این نیروی محرکه می‌تواند لامپ نئون را لحظه‌ای روشن کند؛ انرژی این روشنایی از میدان مغناطیسی سیم‌پیچ می‌آید.

سیم‌پیچی که با تغییر مخالفت می‌کند

سیم‌پیچی که با تغییر مخالفت می‌کند

چرا ممکن است لامپ نئون درست هنگام قطع باتری، لحظه‌ای روشن شود؟ سرنخ در رفتار القاگر یا سیم‌پیچ است: این قطعه با عبور جریان، میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند و در آن انرژی ذخیره می‌کند.

اگر جریان سیم‌پیچ تغییر کند، میدان مغناطیسی و در نتیجه شار عبوری از حلقه‌های خودِ آن هم تغییر می‌کند. این تغییر شار، در همان سیم‌پیچ نیروی محرکهٔ القایی ایجاد می‌کند؛ به همین دلیل این پدیده را خودالقاوری می‌نامیم.

طبق قانون لنز، اثر این نیروی محرکه مخالفت با تغییر جریان است:

  • هنگام افزایش جریان، می‌کوشد جلوی افزایش آن را بگیرد.
  • هنگام کاهش جریان، می‌کوشد جریان را در جهت قبلی حفظ کند.

پس القاگر همیشه با خودِ جریان مخالفت نمی‌کند! رفتارش شبیه کسی است که می‌خواهد سرعت دوچرخه‌اش ناگهان تغییر نکند؛ هم در برابر تندشدن و هم در برابر کندشدن مقاومت می‌کند.

هنگام قطع کلید هم کاهش سریع جریان می‌تواند نیروی محرکهٔ بزرگی ایجاد کند و لامپ نئونِ مدار آزمایش را لحظه‌ای روشن کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۸

چه چیزی ضریب القاوری را تعیین می‌کند؟

چه چیزی ضریب القاوری را تعیین می‌کند؟

همهٔ سیم‌پیچ‌ها به یک اندازه با تغییر جریان مخالفت نمی‌کنند. ضریب القاوری با نماد LL ویژگی‌ای است که این تفاوت را نشان می‌دهد؛ هرچه بزرگ‌تر باشد، برای تغییر یکسان جریان در زمان یکسان، نیروی محرکهٔ خودالقایی بزرگ‌تری ایجاد می‌شود. یکای آن هانری، با نماد H\mathrm{H} است و داریم: 1 H=1 Ω⋅s1\,\mathrm{H}=1\,\Omega\cdot\mathrm{s}.

ضریب القاوری به تعداد دور، طول، سطح مقطع و جنس هسته بستگی دارد. برای سیملولهٔ آرمانی بدون هسته:

L=μ∘AN2lL=\mu_{\circ}\frac{AN^2}{l}

در این رابطه، AA مساحت هر حلقه، NN تعداد دورها، ll طول سیملوله و μ∘\mu_{\circ} تراوایی مغناطیسی خلأ است. برای محاسبه برحسب هانری، مساحت را برحسب m2\mathrm{m^2} و طول را برحسب m\mathrm{m} قرار بده.

تصور کن هنگام ساخت یک سیم‌پیچ، تعداد دورها را بیشتر می‌کنی ولی طول و سطح مقطع را ثابت نگه می‌داری: ضریب القاوری افزایش می‌یابد. تعداد دور با توان دو اثر می‌گذارد؛ اما طول در مخرج است، پس افزایش طول با ثابت ماندن بقیهٔ ویژگی‌ها، ضریب القاوری را کاهش می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱۹

اثر یک پیچه بر پیچهٔ دیگر

اثر یک پیچه بر پیچهٔ دیگر

دو پیچه را نزدیک هم تصور کن، بی‌آنکه سیمی آن‌ها را به هم وصل کند. آیا تغییر جریان در یکی می‌تواند بر دیگری اثر بگذارد؟

وقتی جریان پیچهٔ اول تغییر می‌کند، میدان مغناطیسی آن هم تغییر می‌کند. اگر این تغییر میدان، شار مغناطیسی گذرنده از پیچهٔ دوم را تغییر دهد، در پیچهٔ دوم نیروی محرکه القا می‌شود؛ اگر مدارش بسته باشد، جریان القایی هم برقرار می‌شود. این پدیده القای متقابل نام دارد و راهی برای انتقال انرژی بین دو پیچه است. برخلاف خودالقاوری، اینجا اثر را در پیچهٔ دیگری بررسی می‌کنیم.

نکتهٔ مهم، تغییر شار است، نه فقط وجود میدان؛ جریان ثابت در پیچهٔ اولِ ساکن، در پیچهٔ دومِ ساکن نیروی محرکه القا نمی‌کند.

این اثر در مبدّل‌ها مفید است، اما در مدارهای دارای چند القاگر می‌تواند نیروی محرکهٔ ناخواسته ایجاد کند. برای کم‌کردن این مزاحمت، سطح حلقه‌های القاگرهای مجاور را عمود بر هم قرار می‌دهند تا شار مرتبط با پیچهٔ دیگر تا حد امکان کم شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

ذخیرهٔ انرژی، نه اتلاف آن

ذخیرهٔ انرژی، نه اتلاف آن

باتری برای افزایش جریان در القاگر انرژی می‌دهد؛ این انرژی کجا می‌رود؟ در القاگر آرمانی، که مقاومت سیم آن صفر است، انرژی به‌صورت گرما تلف نمی‌شود، بلکه در میدان مغناطیسی ذخیره می‌شود:

U=12LI2U=\frac{1}{2}LI^2

در این رابطه، LL ضریب القاوری برحسب H\mathrm{H}، جریان II برحسب A\mathrm{A} و انرژی UU برحسب J\mathrm{J} است. چون جریان به توان دو می‌رسد، با دو برابر شدن جریان در همان القاگر، انرژی ذخیره‌شده چهار برابر می‌شود.

رفتار القاگر آرمانی را در سه حالت دنبال کن:

  • افزایش جریان: انرژی وارد میدان می‌شود.
  • جریان پایا: انرژی ذخیره‌شده ثابت می‌ماند؛ انرژی تازه‌ای وارد القاگر یا از آن خارج نمی‌شود.
  • کاهش جریان: انرژی میدان آزاد می‌شود و به مدار بازمی‌گردد.

برخلاف القاگر آرمانی، مقاومت هنگام عبور جریان، حتی جریان پایا، انرژی الکتریکی را به گرما تبدیل می‌کند. در القاگر واقعی هم بخشی از انرژی به دلیل مقاومت سیم‌ها گرمـا می‌شود. جرقهٔ شمع خودرو نمونه‌ای از کاربرد انرژی ذخیره‌شده در میدان مغناطیسی پیچه است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۱

مثال حل‌شده

یک سیملولهٔ آرمانی بدون هسته، طول 62.8 cm62.8\,\mathrm{cm}، سطح مقطع 10 cm210\,\mathrm{cm^2} و 10001000 دور نزدیک به هم دارد. اگر جریان آن 2 A2\,\mathrm{A} باشد، ضریب القاوری و انرژی ذخیره‌شده در میدان آن را حساب کن. از μ0=4π×10−7 H/m\mu_0=4\pi\times10^{-7}\,\mathrm{H/m} و π≃3.14\pi\simeq3.14 استفاده کن.

  1. داده‌ها را به یکاهای SI تبدیل می‌کنیم: l=0.628 ml=0.628\,\mathrm{m} و A=10×10−4 m2=10−3 m2A=10\times10^{-4}\,\mathrm{m^2}=10^{-3}\,\mathrm{m^2}؛ همچنین N=1000N=1000 و I=2 AI=2\,\mathrm{A} است.

  2. برای سیملولهٔ آرمانی بدون هسته می‌نویسیم: L=μ0AN2lL=\mu_0\frac{AN^2}{l}. توجه کن که تعداد دورها به توان دو می‌رسد.

  3. داده‌ها را جای‌گذاری می‌کنیم: L=(4×3.14×10−7)10−3×(1000)20.628 H=2×10−3 HL=(4\times3.14\times10^{-7})\frac{10^{-3}\times(1000)^2}{0.628}\,\mathrm{H}=2\times10^{-3}\,\mathrm{H}.

  4. اکنون برای انرژی میدان از رابطهٔ U=12LI2U=\frac{1}{2}LI^2 استفاده می‌کنیم؛ ضریب القاوری را با یکای هانری وارد می‌کنیم.

  5. انرژی برابر است با U=12×(2×10−3)×22 J=4×10−3 JU=\frac{1}{2}\times(2\times10^{-3})\times2^2\,\mathrm{J}=4\times10^{-3}\,\mathrm{J}. این انرژی در میدان مغناطیسی ذخیره شده و در القاگر آرمانی هنگام کاهش جریان قابل بازیابی است.

جواب: ضریب القاوری سیملوله L=2×10−3 H=2 mHL=2\times10^{-3}\,\mathrm{H}=2\,\mathrm{mH} و انرژی ذخیره‌شدهٔ آن U=4×10−3 J=4 mJU=4\times10^{-3}\,\mathrm{J}=4\,\mathrm{mJ} است.

نکات مهم

  • خودالقاوری با تغییر جریان در همان پیچه مخالفت می‌کند، اما در القای متقابل، تغییر جریان یک پیچه در پیچهٔ دیگر نیروی محرکه ایجاد می‌کند.
  • ضریب القاوری به ساختمان القاگر بستگی دارد، یکای آن هانری است و برای سیملولهٔ آرمانی بدون هسته از رابطهٔ L=μ0AN2lL=\mu_0\frac{AN^2}{l} به دست می‌آید.
  • انرژی القاگر برابر U=12LI2U=\frac{1}{2}LI^2 است و در القاگر آرمانی، برخلاف انرژی تلف‌شده در مقاومت، هنگام کاهش جریان قابل بازیابی است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۲۲ تا ۱۳۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴ـ۵ جریان متناوب

در این درس یاد می‌گیری جریان متناوب چگونه تولید می‌شود، رابطهٔ جریان با زمان را چگونه بخوانی و با نسبت دورهای مبدل آرمانی، تغییر ولتاژ را توضیح بدهی و محاسبه کنی.

پیش از شروع

چرا برق را در مسیر نیروگاه تا شهر با ولتاژی بسیار بیشتر از ولتاژ برق خانه‌ها منتقل می‌کنند؟ جریان متناوب چه کمکی به این کار می‌کند؟

برای انتقال یک توان معین، ولتاژ بالاتر امکان استفاده از جریان کمتر را فراهم می‌کند و اتلاف انرژی در سیم‌ها کاهش می‌یابد. ولتاژ جریان متناوب را می‌توان با مبدل‌ها به‌آسانی افزایش داد و نزدیک محل مصرف، برای ایمنی کاهش داد.

جریانی که جهتش عوض می‌شود

جریانی که جهتش عوض می‌شود

باتریِ چراغ‌قوه و برقِ پریز خانه هر دو می‌توانند انرژی الکتریکی برسانند؛ اما جریانشان یک تفاوت مهم دارد: جهت جریان.

در مدار سادهٔ باتری و لامپ، جریان در یک جهت معین برقرار می‌شود؛ به این نوع جریان، جریان مستقیم می‌گوییم. در مقابل، جریان متناوب با گذشت زمان جهتش را عوض می‌کند: مدتی در یک جهت و سپس در جهت مخالف جاری می‌شود و این تغییر تکرار می‌شود.

برای تصور تفاوت، حرکت خودروها در یک خیابان یک‌طرفه را با حرکت رفت‌وبرگشتی یک تاب مقایسه کن؛ این تشبیه فقط به فهم جهت حرکت کمک می‌کند.

جریان متناوبِ شبکهٔ برق از نوع سینوسی است؛ یعنی نمودار جریان برحسب زمان، شکلی موج‌مانند و منظم دارد. نکتهٔ مهم این است که صرفاً کم‌وزیاد شدن اندازهٔ جریان کافی نیست تا آن را متناوب بنامیم؛ جهت جریان هم باید عوض شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۲

از چرخش تا تولید برق

از چرخش تا تولید برق

فرض کن با چرخاندن یک دسته بتوانی برق تولید کنی؛ در یک مولد ساده، همین حرکت مکانیکی پیچه را در میدان مغناطیسی می‌چرخاند.

شرط ایجاد نیروی محرکهٔ القایی، تغییر شار مغناطیسی است، نه فقط حضور میدان. شار عبوری از هر حلقه از رابطهٔ Φ=BAcos⁡θ\Phi=BA\cos\theta به دست می‌آید. در این رابطه، θ\theta زاویهٔ بین میدان و خط عمود بر سطح حلقه است؛ نه زاویهٔ میدان با خود سطح!

با چرخیدن پیچه، حتی اگر میدان و مساحت حلقه ثابت باشند، زاویه تغییر می‌کند؛ پس شار هم تغییر می‌کند و نیروی محرکه القا می‌شود.

اگر پیچه یکنواخت بچرخد و در آغاز، خط عمود بر سطح آن هم‌جهت میدان باشد، داریم:

Φ=BAcos⁡2πtT\Phi=BA\cos\frac{2\pi t}{T}

در اینجا TT زمان یک دور کامل است. قانون فاراده نشان می‌دهد که نیروی محرکهٔ حاصل سینوسی است:

E=Emsin⁡2πtT\mathcal{E}=\mathcal{E}_m\sin\frac{2\pi t}{T}

نماد Em\mathcal{E}_m بیشینهٔ نیروی محرکه است. پس مولد، با تغییر پیوستهٔ زاویه، حرکت مکانیکی را به انرژی الکتریکی تبدیل می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۳

خواندن یک چرخهٔ جریان

خواندن یک چرخهٔ جریان

جریان سینوسی مثل حرکتی رفت‌وبرگشتی است: مقدارش تغییر می‌کند و جهتش هم برمی‌گردد. برای خواندن آن از رابطهٔ زیر استفاده می‌کنیم:

I=Imsin⁡2πtTI=I_m\sin\frac{2\pi t}{T}

در این رابطه، ImI_m بیشینهٔ اندازهٔ جریان و TT زمان یک چرخهٔ کامل است. علامت مثبت و منفی جریان، دو جهت مخالف را نشان می‌دهد؛ منفی بودن یعنی جهت برعکس شده، نه اینکه جریان وجود ندارد!

اگر زمان را از وضعیت گفته‌شده در کارت قبل شروع کنیم، جریان در یک چرخه این مسیر را طی می‌کند:

  • در t=0t=0، جریان صفر است.
  • در t=T/4t=T/4، به +Im+I_m می‌رسد.
  • در t=T/2t=T/2، دوباره صفر می‌شود.
  • در t=3T/4t=3T/4، به −Im-I_m می‌رسد.
  • در t=Tt=T، صفر می‌شود و چرخه تکرار می‌شود.

بسامد تعداد چرخه‌ها در هر ثانیه است و با دوره رابطهٔ f=1Tf=\frac{1}{T} دارد. یکای آن هرتز، Hz\mathrm{Hz}، است. مثلاً بسامد برق شبکهٔ ایران 50 Hz50\,\mathrm{Hz} است؛ یعنی جریان در هر ثانیه پنجاه چرخهٔ کامل را طی می‌کند، نه فقط پنجاه بار تغییر جهت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۴

چرا انتقال با ولتاژ بالا؟

چرا انتقال با ولتاژ بالا؟

سیم‌های انتقال برق مقاومت دارند؛ پس بخشی از انرژی الکتریکی در آن‌ها به گرما تبدیل می‌شود و به مصرف‌کننده نمی‌رسد. برای رساندن توان یکسان، اگر ولتاژ را بیشتر کنیم، جریان کمتری لازم است؛ چون توان از رابطهٔ P=VIP=VI به دست می‌آید.

چرا جریان کمتر بهتر است؟ توان تلف‌شده در سیم برابر Pاتلاف=RI2P_{\text{اتلاف}}=RI^2 است. بنابراین، با ثابت بودن مقاومت خط، کاهش جریان باعث کاهش اتلاف می‌شود. جریان کمتر همچنین امکان استفاده از سیم‌های نازک‌تر را فراهم می‌کند.

اینجاست که مزیت جریان متناوب روشن می‌شود: بالا و پایین بردن ولتاژ آن با مبدل آسان است. پیش از انتقال، ولتاژ را تا حدود 400 kV400\,\mathrm{kV} بالا می‌برند؛ نزدیک محل مصرف، آن را کاهش می‌دهند تا برای وسایل و سیم‌کشی خانه مناسب‌تر باشد. ولتاژ استاندارد برق خانگی در ایران 220 V220\,\mathrm{V} است. پس ولتاژ مناسبِ مسیر طولانی، لزوماً ولتاژ مناسبِ خانه نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۶

مبدل؛ نسبت دورها و ولتاژها

مبدل؛ نسبت دورها و ولتاژها

مبدل دو پیچه دارد که روی یک هستهٔ آهنی پیچیده شده‌اند. پیچهٔ اولیه به منبع ولتاژ متناوب وصل می‌شود و پیچهٔ ثانویه ولتاژ خروجی را تأمین می‌کند. تغییر میدان مغناطیسیِ اولیه، در ثانویه ولتاژ القا می‌کند؛ لازم نیست سیم دو پیچه به هم وصل باشد.

برای مبدل آرمانی، مقاومت پیچه‌ها را ناچیز می‌گیریم و داریم:

V2V1=N2N1\frac{V_2}{V_1}=\frac{N_2}{N_1}

در این رابطه، V1V_1 و N1N_1 ولتاژ و تعداد دور اولیه‌اند؛ V2V_2 و N2N_2 هم به ثانویه مربوط‌اند. ترتیب نسبت‌ها مهم است: در هر دو طرف، کمیتِ ثانویه در صورت قرار دارد.

اگر دورهای ثانویه بیشتر باشد، ولتاژ خروجی بیشتر است و مبدل «افزاینده» است. اگر دورهای ثانویه کمتر باشد، مبدل «کاهنده» است؛ مانند مبدلی که ولتاژ برق خانه را برای یک وسیلهٔ کم‌ولتاژ کاهش می‌دهد.

برای پیش‌بینی نتیجه، اول بپرس: «ثانویه نسبت به اولیه دور بیشتری دارد یا کمتر؟» سپس سراغ رابطه برو.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲۷

مثال حل‌شده

جریان سینوسی یک مولد از صفر شروع می‌شود و ابتدا مثبت است. نخستین بیشینهٔ آن، برابر 2 A2\,\mathrm{A}، در لحظهٔ t=5 mst=5\,\mathrm{ms} رخ می‌دهد. معادلهٔ جریان را بنویس و جریان را در لحظهٔ t=15 mst=15\,\mathrm{ms} به دست آور.

  1. نخستین بیشینهٔ مثبت در یک‌چهارم دوره رخ می‌دهد؛ پس T=4×5 ms=20 msT=4\times5\,\mathrm{ms}=20\,\mathrm{ms}.

  2. زمان‌ها را به یکاهای SI تبدیل می‌کنیم: T=0.020 sT=0.020\,\mathrm{s} و t=0.015 st=0.015\,\mathrm{s}.

  3. با قرار دادن Im=2 AI_m=2\,\mathrm{A} و دوره در رابطهٔ جریان داریم: I=(2 A)sin⁡(2πt0.020 s)=(2 A)sin⁡[(100π s−1)t]I=(2\,\mathrm{A})\sin\left(\frac{2\pi t}{0.020\,\mathrm{s}}\right)=(2\,\mathrm{A})\sin[(100\pi\,\mathrm{s^{-1}})t].

  4. برای لحظهٔ خواسته‌شده، زاویهٔ سینوس برابر است با (100π s−1)(0.015 s)=3π2(100\pi\,\mathrm{s^{-1}})(0.015\,\mathrm{s})=\frac{3\pi}{2}؛ بنابراین I=(2 A)sin⁡3π2=−2 AI=(2\,\mathrm{A})\sin\frac{3\pi}{2}=-2\,\mathrm{A}.

  5. علامت منفی یعنی جهت جریان خلاف جهت مثبت انتخاب‌شده است؛ اندازهٔ جریان در این لحظه 2 A2\,\mathrm{A} است، نه یک اندازهٔ منفی.

جواب: معادلهٔ جریان در یکاهای SI برابر I=(2 A)sin⁡[(100π s−1)t]I=(2\,\mathrm{A})\sin[(100\pi\,\mathrm{s^{-1}})t] است؛ در لحظهٔ t=15 mst=15\,\mathrm{ms} نیز I=−2 AI=-2\,\mathrm{A} است، یعنی جریان در خلاف جهت مثبت انتخاب‌شده، بیشینه است.

نکات مهم

  • جریان متناوب جهتش را به‌طور دوره‌ای عوض می‌کند و تغییر شار ناشی از چرخش یکنواخت در میدان مغناطیسی می‌تواند آن را تولید کند.
  • در رابطهٔ I=Imsin⁡2πtTI=I_m\sin\frac{2\pi t}{T}، کمیت ImI_m بیشینهٔ جریان و TT زمان یک چرخهٔ کامل است و علامت جریان، جهت آن را مشخص می‌کند.
  • مبدل آرمانی طبق رابطهٔ V2V1=N2N1\frac{V_2}{V_1}=\frac{N_2}{N_1} ولتاژ را تغییر می‌دهد و انتقال توان با ولتاژ بیشتر و جریان کمتر، اتلاف خط را کاهش می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۳۰ تا ۱۳۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۴-۵ جریان متناوب

در این درس یاد می‌گیری ویژگی‌های جریان متناوب سینوسی را تفسیر کنی، جریان و ولتاژ لحظه‌ای یک رسانای اهمی را به دست بیاوری و رابطهٔ ولتاژ و تعداد دورها را در مبدل آرمانی به کار ببری.

پیش از شروع

اگر جریان متناوب هر بار جهتش را عوض می‌کند، چطور می‌توان فهمید در یک لحظهٔ مشخص چه اندازه جریان از رسانا می‌گذرد؟

متناوب بودن یعنی تغییرات جریان با نظم زمانی تکرار می‌شود؛ پس دانستن شکل تغییرات و دوره، امکان پیش‌بینی جریان را می‌دهد. برای جریان سینوسی، با دانستن بیشینهٔ جریان و زمان شروع چرخه می‌توان مقدار جریان را در هر لحظه پیدا کرد.

بیشینه و دورهٔ جریان

بیشینه و دورهٔ جریان

جریان متناوب را مثل حرکت رفت‌وبرگشتی تاب تصور کن: همان‌طور که تاب جهت حرکتش را عوض می‌کند، جهت جریان هم به‌طور منظم عوض می‌شود. در جریان سینوسی، این تغییر پیوسته و نرم است.

اگر مبدأ زمان را لحظه‌ای بگیریم که جریان از صفر شروع می‌کند و رو به مقدارهای مثبت می‌رود، داریم:

i=Imax⁡sin⁡(2πtT)i=I_{\max}\sin\left(\frac{2\pi t}{T}\right)

در این رابطه، ii جریان همان لحظه، Imax⁡I_{\max} بیشینه یا دامنهٔ جریان و TT دوره است؛ یعنی زمانی که طول می‌کشد یک چرخهٔ کامل تکرار شود. علامت مثبت یا منفی جریان، جهت آن را نسبت به جهت قراردادی نشان می‌دهد، نه قوی‌تر یا ضعیف‌تر بودنش را.

مسیر یک چرخه را دنبال کن: جریان از صفر به بیشینهٔ مثبت می‌رسد، دوباره صفر می‌شود، به بیشینهٔ منفی می‌رسد و سرانجام به حالت آغاز برمی‌گردد. در این مدل، نخستین بیشینهٔ مثبت پس از یک‌چهارم دوره رخ می‌دهد:

t=T4t=\frac{T}{4}

پس دوره، زمان رسیدن به اولین قله نیست؛ زمان تکرار یک چرخهٔ کامل است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۰

جریان و ولتاژ در یک لحظه

جریان و ولتاژ در یک لحظه

جریان متناوب همیشه به اندازهٔ بیشینه‌اش نیست؛ برای پیدا کردن مقدار آن، باید زمان موردنظر را در رابطهٔ جریان بگذاریم:

i=Imax⁡sin⁡(2πtT)i=I_{\max}\sin\left(\frac{2\pi t}{T}\right)

ابتدا نسبت t/Tt/T را حساب کن؛ این نسبت نشان می‌دهد چه کسری از یک دوره گذشته است. سپس سینوس زاویهٔ داخل پرانتز را به دست بیاور و در Imax⁡I_{\max} ضرب کن. زاویهٔ این رابطه برحسب رادیان است؛ پس اگر از ماشین‌حساب استفاده می‌کنی، حالت زاویه را بررسی کن.

حالا اگر جریان از یک رسانای اهمی با مقاومت ثابت RR بگذرد، ولتاژ دو سر آن در همان لحظه برابر است با:

v=Riv=Ri

یعنی برای چنین رسانایی، ولتاژ و جریان هم‌زمان صفر می‌شوند و هم‌زمان به بیشینه می‌رسند. مثلاً در یک گرم‌کن مقاومتیِ متصل به جریان متناوب، تغییر جریان با تغییر ولتاژ دو سر بخش مقاومتی همراه است.

دقت کن: در رابطهٔ لحظه‌ای، باید جریان و ولتاژِ همان لحظه را به کار ببری؛ نمی‌توان جریان لحظه‌ای را با جریان بیشینه جابه‌جا کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۰

تغییر ولتاژ با مبدل

تغییر ولتاژ با مبدل

شارژرها برای رساندن برق مناسب به دستگاه، به تغییر ولتاژ نیاز دارند. مبدل می‌تواند ولتاژ متناوب را افزایش یا کاهش دهد. مبدل دو سیم‌پیچ دارد: «اولیه» به مولد متصل است و «ثانویه» به مصرف‌کننده وصل می‌شود.

در مبدل آرمانی، نسبت ولتاژها برابر نسبت تعداد دورهای سیم‌پیچ‌هاست:

VsVp=NsNp\displaystyle \frac{V_s}{V_p}=\frac{N_s}{N_p}

در این رابطه، زیرنویس pp برای اولیه و ss برای ثانویه است؛ VV ولتاژ و NN تعداد دورها را نشان می‌دهد. ولتاژهای دو طرف باید از یک نوع باشند؛ مثلاً هر دو بیشینه باشند.

اگر ثانویه دورهای کمتری از اولیه داشته باشد، ولتاژ خروجی کمتر است؛ اگر دورهای بیشتری داشته باشد، ولتاژ خروجی بیشتر می‌شود. پس اولیه بودن به معنای پُردورتر بودن نیست؛ محل اتصال به مولد تعیین می‌کند کدام سیم‌پیچ اولیه است.

برای نوشتن نسبت، اول اولیه و ثانویه را مشخص کن؛ سپس ولتاژ و تعداد دورِ هر کدام را در جای متناظر قرار بده.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۳۰

مثال حل‌شده

جریان یک رسانای اهمی با مقاومت R=5.0 ΩR=5.0\,\Omega از رابطهٔ i=Imax⁡sin⁡(2πt/T)i=I_{\max}\sin(2\pi t/T) پیروی می‌کند؛ بیشینهٔ جریان Imax⁡=2.0 AI_{\max}=2.0\,\mathrm{A} و دورهٔ آن T=0.020 sT=0.020\,\mathrm{s} است. نخستین بیشینهٔ مثبت چه زمانی رخ می‌دهد و ولتاژ دو سر رسانا در آن لحظه چقدر است؟ همچنین جریان را در t=1/400 st=1/400\,\mathrm{s} پیدا کن.

  1. نخستین بیشینهٔ مثبت هنگامی رخ می‌دهد که آرگومان سینوس به π/2\pi/2 برسد؛ بنابراین t=T/4t=T/4 است.

  2. دوره را جای‌گذاری می‌کنیم: t=0.020/4=0.0050 st=0.020/4=0.0050\,\mathrm{s}.

  3. در این لحظه جریان برابر بیشینه است؛ پس ولتاژ دو سر رسانا برابر است با v=RImax⁡=5.0×2.0=10 Vv=RI_{\max}=5.0\times2.0=10\,\mathrm{V}.

  4. برای زمان خواسته‌شده، ابتدا نسبت زمان به دوره را پیدا می‌کنیم: t/T=(1/400)/0.020=1/8t/T=(1/400)/0.020=1/8؛ پس 2πt/T=π/42\pi t/T=\pi/4.

  5. اکنون جریان را حساب می‌کنیم: i=2.0sin⁡(π/4)=2.0×2/2≈1.4 Ai=2.0\sin(\pi/4)=2.0\times\sqrt{2}/2\approx1.4\,\mathrm{A}؛ مثبت بودن پاسخ یعنی جریان در جهت مثبتِ انتخاب‌شده است.

جواب: نخستین بیشینهٔ مثبت در t=0.0050 st=0.0050\,\mathrm{s} رخ می‌دهد و ولتاژ آن لحظه 10 V10\,\mathrm{V} است؛ در t=1/400 st=1/400\,\mathrm{s} نیز جریان تقریباً 1.4 A1.4\,\mathrm{A} است.

نکات مهم

  • در رابطهٔ i=Imax⁡sin⁡(2πt/T)i=I_{\max}\sin(2\pi t/T)، دامنه برابر Imax⁡I_{\max} است و نخستین بیشینهٔ مثبت در t=T/4t=T/4 رخ می‌دهد.
  • برای یافتن جریان لحظه‌ای، زمان را در رابطهٔ جریان قرار می‌دهیم و در رسانای اهمی، ولتاژ همان لحظه را با v=Riv=Ri حساب می‌کنیم.
  • در مبدل آرمانی، نسبت ولتاژ ثانویه به اولیه برابر نسبت تعداد دورهای آن‌هاست: Vs/Vp=Ns/NpV_s/V_p=N_s/N_p.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۴ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۴ فیزیک یازدهم ریاضی · رایگان