۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ فیزیک یازدهم ریاضی؛ درسنامه و نکات مهم

«مغناطیس»: ۷ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۲ (ریاضی)
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۸۳ تا ۱۰۸

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۸۳ تا ۸۵ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۱ مغناطیس و قطب‌های مغناطیسی

در این درس یاد می‌گیری قطب‌های آهنربا را شناسایی و نام‌گذاری کنی، توضیح بدهی چرا با شکستن آهنربا قطب تنها به دست نمی‌آید و جذب و دفع آهنرباها و جذب آهن بر اثر القای مغناطیسی را پیش‌بینی کنی.

پیش از شروع

اگر یک آهنربای میله‌ای را از وسط نصف کنیم، می‌توانیم یک تکه با فقط قطب شمال و تکه‌ای دیگر با فقط قطب جنوب داشته باشیم؟

نه؛ هر تکه خودش آهنربایی با دو قطب شمال و جنوب می‌شود. حتی با تکرار این کار هم قطب تنها به دست نمی‌آید؛ تا امروز شواهد تجربی برای وجود تک‌قطبی مغناطیسی نداریم.

قطب‌های آهنربا کجایند؟

قطب‌های آهنربا کجایند؟

تصور کن یک آهنربای میله‌ای را در ظرف برادهٔ آهن فرو می‌بری و بیرون می‌آوری. آیا براده‌ها روی همهٔ قسمت‌های آن به یک اندازه جمع می‌شوند؟ نه؛ نزدیک دو سر آهنربا، براده‌های بیشتری می‌بینی، اما بخش میانی براده‌های کمتری نگه می‌دارد.

این تفاوت، نشانه‌ای برای پیدا کردن قطب‌های آهنربا است: ناحیه‌هایی که خاصیت مغناطیسی در آنها بسیار قوی‌تر از قسمت‌های دیگر است. در آهنربای میله‌ای، این ناحیه‌ها نزدیک دو سر قرار دارند.

دقت کن که قطب یک نقطهٔ دقیق و بی‌اندازه نیست؛ یک ناحیه از آهنرباست. همچنین، کمتر بودن براده‌ها در بخش میانی به این معنی نیست که آن قسمت دیگر جزئی از آهنربا نیست. برای شناسایی قطب‌ها، باید مقایسه کنیم براده‌ها کجا بیشتر جمع شده‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

از سوزن تا قطب‌نما

از سوزن تا قطب‌نما

چطور یک سوزن خیاطی می‌تواند به جهت‌یابی کمک کند؟ کافی است یکی از قطب‌های آهنربای دائمی را چند بار در یک جهت روی سوزن بکشیم. برای تکرار، آهنربا را بلند می‌کنیم و به نقطهٔ شروع برمی‌گردانیم؛ آن را رفت‌وبرگشتی روی سوزن نمی‌کشیم. سوزن با این کار برای مدتی آهنربا می‌شود.

حالا باید به سوزن فرصت چرخیدن بدهیم؛ مثلاً آن را از وسط با ریسمانی بیاویزیم تا آزادانه بچرخد. پس از آرام گرفتن، یک سر آن تقریباً رو به شمال جغرافیایی قرار می‌گیرد. این سر را قطب شمال، با نماد N\mathrm{N}، و سر دیگر را قطب جنوب، با نماد S\mathrm{S}، می‌نامیم.

عقربهٔ قطب‌نما هم یک آهنربای کوچک با امکان چرخش آزاد است. پس نام قطب‌ها را از جهت قرار گرفتن آهنربای آزاد می‌شناسیم، نه از شکل یا رنگ دو سر آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

دو قطبِ جدانشدنی

دو قطبِ جدانشدنی

اگر آهنربایی بشکند، آیا قطب شمال از قطب جنوب جدا می‌شود؟ نه؛ هر تکه خودش آهنربایی با دو قطب است. در محل شکستن هم قطب‌های تازه‌ای پدیدار می‌شوند؛ پس یک تکه فقط شمال و تکهٔ دیگر فقط جنوب نخواهد بود.

مثلاً فرض کن آهنربای میله‌ایِ روی درِ یک جعبه از وسط شکسته باشد. هر کدام از دو تکه، یک قطب شمال N\mathrm{N} و یک قطب جنوب S\mathrm{S} دارد. اگر تکه‌ها را باز هم کوچک‌تر کنیم، باز به آهنرباهای کوچک‌تری با هر دو قطب می‌رسیم، نه به قطب‌های تنها.

اینجا یک تفاوت مهم با بار الکتریکی داریم: جسم می‌تواند بار خالص مثبت یا منفی داشته باشد، اما تاکنون قطب مغناطیسیِ تنها به‌طور تجربی مشاهده نشده است. بنابراین، شباهتِ دو نامِ شمال و جنوب با مثبت و منفی نباید ما را به اشتباه بیندازد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴

جذب، دفع و القای مغناطیسی

جذب، دفع و القای مغناطیسی

وقتی دو آهنربا را به هم نزدیک می‌کنی، همیشه جذب رخ نمی‌دهد! قطب‌های همنام یکدیگر را دفع می‌کنند؛ یعنی دو قطب شمال یا دو قطب جنوب، همدیگر را می‌رانند. اما قطب‌های ناهمنام یکدیگر را جذب می‌کنند؛ یعنی شمال و جنوب به سوی هم کشیده می‌شوند.

حالا اگر به‌جای آهنربای دوم، یک گیرهٔ آهنیِ مغناطیسی‌نشده داشته باشیم چه می‌شود؟ با نزدیک‌شدن آهنربا، گیره بر اثر القای مغناطیسی خاصیت آهنربایی پیدا می‌کند. سرِ نزدیک‌ترِ گیره، قطبی ناهمنام با قطبِ نزدیک‌شوندهٔ آهنربا پیدا می‌کند؛ بنابراین جذب رخ می‌دهد. مثلاً اگر قطب شمال را نزدیک کنیم، سرِ نزدیکِ گیره قطب جنوب می‌شود.

اگر آهنربا را برگردانی و قطب جنوب را نزدیک کنی، قطب‌های القاشده در گیره هم جابه‌جا می‌شوند و باز جذب رخ می‌دهد. پس جذب‌شدن یک جسم به آهنربا، به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که آن جسم از ابتدا آهنربا بوده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

مثال حل‌شده

دو سرِ یک آهنربای میله‌ای را «الف» و «ب» نامیده‌ایم. قطب شمالِ آهنربایی دیگر را به سرِ «الف» نزدیک می‌کنیم و دفع رخ می‌دهد. قطب‌های «الف» و «ب» را مشخص کن و توضیح بده اگر سرِ «ب» را به گیره‌ای آهنی و مغناطیسی‌نشده نزدیک کنیم، چه می‌شود.

  1. از مشاهدهٔ دفع شروع می‌کنیم: قطب‌های همنام یکدیگر را دفع می‌کنند.

  2. چون قطبِ نزدیک‌شده شمال است، سرِ «الف» نیز قطب شمال است.

  3. دو سر آهنربای میله‌ای قطب‌های ناهمنام‌اند؛ پس سرِ «ب» قطب جنوب است.

  4. با نزدیک شدن سرِ «ب» به گیره، در گیره القای مغناطیسی رخ می‌دهد و سمت نزدیک‌ترِ آن قطب شمال پیدا می‌کند؛ بنابراین گیره جذب می‌شود.

جواب: سرِ «الف» قطب شمال و سرِ «ب» قطب جنوب است؛ گیرهٔ آهنی نیز بر اثر القای مغناطیسی جذب سرِ «ب» می‌شود.

نکات مهم

  • قطب‌های آهنربا ناحیه‌هایی با خاصیت مغناطیسی قوی‌ترند و سرِ تقریباً رو به شمالِ آهنربای آزاد، قطب شمال نام دارد.
  • قطب‌های مغناطیسی همواره جفت‌اند و با شکستن آهنربا، هر تکه دوباره قطب شمال و جنوب دارد.
  • قطب‌های همنام دفع و ناهمنام جذب می‌کنند و جسم آهنیِ مغناطیسی‌نشده نیز بر اثر القای مغناطیسی جذب آهنربا می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۸۵ تا ۸۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۲ میدان مغناطیسی

در این درس یاد می‌گیری … جهت و شدت نسبی میدان مغناطیسی را از عقربه و خط‌های میدان تشخیص بدهی، رفتار قطب‌نما در میدان زمین را توضیح بدهی و میدان یکنواخت را بشناسی.

پیش از شروع

اگر قطب‌نما را از کنار یک آهنربا دور کنی، چرا عقربه‌اش باز هم جهت مشخصی را نشان می‌دهد؟ آیا واقعاً رو به شمال جغرافیایی می‌ایستد؟

زمین هم میدان مغناطیسی دارد و وقتی اثر آهنربای نزدیک کم شود، عقربه بیشتر تحت تأثیر میدان زمین قرار می‌گیرد. اما قطب‌های مغناطیسی و جغرافیایی زمین یکی نیستند؛ پس قطب‌نما لزوماً شمال دقیق جغرافیایی را نشان نمی‌دهد.

میدان را با عقربه بشناس

میدان را با عقربه بشناس

آهنربا بدون تماس، میخ آهنی را جذب می‌کند. برای توضیح این اثر می‌گوییم در فضای اطراف آهنربا میدان مغناطیسی وجود دارد. این میدان را با نماد B⃗\vec{B} نشان می‌دهیم. میدان مغناطیسی کمیتی برداری است؛ یعنی هم اندازه دارد و هم جهت.

اما جهت میدانِ نادیدنی را چطور پیدا کنیم؟ یک عقربۀ مغناطیسی کوچک را در نقطۀ موردنظر قرار می‌دهیم و صبر می‌کنیم تا آرام بگیرد. جهتی که قطب شمال عقربه نشان می‌دهد، جهت میدان مغناطیسی در همان نقطه است. پس راستای عقربه به‌تنهایی کافی نیست؛ باید بدانیم کدام سر آن قطب شمال است.

مثلاً اگر عقربه روی میز در راستای چپ‌وراست بایستد و سر شمال آن سمت راست باشد، جهت میدان در محل عقربه به سمت راست است، نه چپ. با جابه‌جاکردن عقربه ممکن است جهتش تغییر کند؛ چون جهت میدان را برای هر نقطه جداگانه تعیین می‌کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵

نقشۀ میدان مغناطیسی

نقشۀ میدان مغناطیسی

چطور میدان نادیدنی اطراف آهنربا را روی کاغذ نشان بدهیم؟ با خط‌های میدان مغناطیسی؛ خط‌هایی که در هر نقطه، جهتشان همان جهت قطب شمال عقربۀ مغناطیسی است.

بیرون آهنربای میله‌ای، جهت خط‌ها از قطب شمال به قطب جنوب است. اما خط‌ها در قطب جنوب تمام نمی‌شوند؛ از درون آهنربا به سمت قطب شمال ادامه پیدا می‌کنند. پس هر خط میدان یک حلقۀ بسته است، حتی اگر در شکل، بخش داخل آهنربا را نکشیده باشند.

فاصلۀ خط‌ها هم معنا دارد: در یک نقشۀ میدان، هرجا خط‌ها متراکم‌تر باشند، میدان قوی‌تر است. برای همین نزدیک قطب‌های آهنربا، خط‌ها به هم نزدیک‌تر رسم می‌شوند.

اگر روی مقوایی که زیرش آهنرباست برادۀ آهن بپاشی و آرام به مقوا ضربه بزنی، براده‌ها در راستای خط‌های میدان قرار می‌گیرند و طرح آن را آشکار می‌کنند. البته این خط‌ها رشتۀ واقعی نیستند؛ روشی برای نمایش میدان‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۶

زمین؛ آهنربای بزرگ

زمین؛ آهنربای بزرگ

اگر آهنربا را از قطب‌نما دور کنیم، عقربه بی‌جهت نمی‌ماند؛ زمین هم میدان مغناطیسی دارد و عقربه در راستای میدان زمین قرار می‌گیرد.

برای تصور این میدان، می‌توان زمین را مانند یک آهنربای میله‌ای بسیار بزرگ در نظر گرفت. البته این فقط یک مدل ساده است، نه اینکه واقعاً آهنربایی میله‌ای در مرکز زمین باشد! در این مدل، قطب جنوب مغناطیسی نزدیک قطب شمال جغرافیایی است؛ پس سر شمال عقربۀ قطب‌نما به سوی آن جهت می‌گیرد.

اما «نزدیک» به معنی «منطبق» نیست. قطب‌های مغناطیسی و جغرافیایی در یک مکان قرار ندارند؛ بنابراین جهتی که قطب‌نما نشان می‌دهد معمولاً کمی با شمال واقعی جغرافیایی تفاوت دارد. مثلاً در یک گردش طبیعت، برای پیدا کردن دقیق شمال جغرافیایی روی نقشه، نباید جهت سر شمال عقربه را بدون درنظرگرفتن این تفاوت، همان شمال جغرافیایی فرض کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷

عقربه همیشه افقی نیست

عقربه همیشه افقی نیست

تا اینجا جهت عقربه را از بالا نگاه می‌کردیم؛ حالا از پهلو نگاه کن! اگر یک سوزن مغناطیسی‌شده را از وسط آویزان کنیم و بتواند آزادانه کج شود، در بیشتر جاهای زمین افقی نمی‌ایستد؛ یک سر آن پایین‌تر از سر دیگر قرار می‌گیرد. علت این است که میدان مغناطیسی زمین در آن محل فقط راستای افقی ندارد.

زاویۀ امتداد این عقربه با راستای افق، «شیب مغناطیسی» نام دارد. برای تصور راستای افق، سطح یک میز تراز را در نظر بگیر؛ زاویۀ سوزن آویزان با این سطح، همان شیب مغناطیسی است و می‌توان آن را با نقاله اندازه گرفت.

این زاویه را با انحراف از شمال جغرافیایی اشتباه نگیر: انحراف می‌پرسد «عقربه در صفحۀ افقی چقدر از جهت شمال واقعی فاصله دارد؟» اما شیب می‌پرسد «عقربه چقدر نسبت به افق کج شده است؟» پس برای تشخیصشان، اول ببین زاویه نسبت به کدام راستا سنجیده می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

یکنواخت یعنی دو شرط

یکنواخت یعنی دو شرط

فرض کن قطب‌نما را در چند نقطه از یک ناحیه جابه‌جا می‌کنی و جهت عقربه تغییر نمی‌کند. آیا همین کافی است که میدان را یکنواخت بنامیم؟ نه؛ قطب‌نما جهت میدان را نشان می‌دهد، اما یکسان بودن جهت به‌تنهایی کافی نیست.

میدان مغناطیسی در یک ناحیه وقتی یکنواخت است که هم اندازه و هم جهت آن در تمام نقطه‌های آن ناحیه یکسان باشند. پس بردارهای B⃗\vec{B} را در نقطه‌های مختلف، هم‌جهت و هم‌اندازه رسم می‌کنیم. خط‌های چنین میدانی نیز موازی و با فاصله‌های برابر نمایش داده می‌شوند.

برای تصورش، جریان آبی را در نظر بگیر که همه‌جا به یک سمت می‌رود؛ اگر تندی آب از جایی به جای دیگر تغییر کند، هنوز نمی‌توان گفت جریان در همه‌جا یکسان است. در میدان هم باید هر دو ویژگی را بررسی کنیم.

ساختن میدان یکنواخت در فضای بزرگ عملاً امکان‌پذیر نیست؛ اما در ناحیۀ کوچکی میان قطب‌های آهنربای CCشکل، میدان با تقریب خوبی یکنواخت است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸

مثال حل‌شده

در نقشۀ میدان یک آهنربای میله‌ای، خط‌ها در نقطۀ «الف» متراکم‌تر از نقطۀ «ب» هستند. پیکان خط میدان در «الف» به راست و در «ب» به بالای صفحه است. میدان در کدام نقطه قوی‌تر است؟ سر شمال عقربه در هر نقطه به کدام سمت می‌ایستد؟ آیا میدان ناحیه‌ای شامل این دو نقطه یکنواخت است؟

  1. برای مقایسۀ اندازۀ میدان، تراکم خط‌ها را بررسی می‌کنیم؛ خط‌های متراکم‌تر نشانۀ میدان قوی‌ترند.

  2. چون خط‌ها در «الف» متراکم‌ترند، اندازۀ میدان در «الف» بیشتر از «ب» است.

  3. سر شمال عقربه در جهت میدان قرار می‌گیرد؛ پس در «الف» به راست و در «ب» به بالای صفحه می‌ایستد.

  4. در میدان یکنواخت باید هم اندازه و هم جهت میدان یکسان باشد؛ اینجا هر دو متفاوت‌اند، پس میدان ناحیه یکنواخت نیست.

جواب: میدان در نقطۀ «الف» قوی‌تر است؛ سر شمال عقربه در «الف» به راست و در «ب» به بالا قرار می‌گیرد؛ میدان این ناحیه یکنواخت نیست.

نکات مهم

  • میدان مغناطیسی کمیتی برداری است و جهت آن در هر نقطه، همان جهتی است که قطب شمال عقربۀ مغناطیسیِ متعادل نشان می‌دهد.
  • خط‌های میدان حلقه‌های بسته‌اند، بیرون آهنربا از شمال به جنوب می‌روند و تراکم بیشترشان نشانۀ میدان قوی‌تر است؛ میدان یکنواخت هم اندازه و هم جهت یکسان دارد.
  • میدان زمین جهت‌گیری قطب‌نما را توضیح می‌دهد؛ انحراف از شمال جغرافیایی با شیب مغناطیسی، یعنی زاویۀ عقربۀ آزاد با افق، متفاوت است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۸۹ تا ۹۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۳ نیروی مغناطیسی وارد بر ذرّهٔ باردار متحرک در میدان مغناطیسی

در این درس یاد می‌گیری جهت و اندازهٔ نیروی مغناطیسی وارد بر ذرّهٔ باردار متحرک را تعیین کنی، یکاهای میدان را تبدیل کنی و نقش این نیرو را در انحراف ذرّه‌های فضایی توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور میدان مغناطیسی زمین می‌تواند مسیر ذرّه‌های باردارِ پرسرعت فضایی را عوض کند، بی‌آنکه با آنها تماس داشته باشد؟

میدان مغناطیسی می‌تواند به ذرّهٔ باردارِ متحرک نیرو وارد کند و مسیرش را تغییر دهد. این نیرو به جهت حرکت ذرّه نسبت به میدان بستگی دارد؛ پس هر ذرّهٔ بارداری در میدان، لزوماً نیروی مغناطیسی دریافت نمی‌کند.

جهت نیرو را پیدا کن

جهت نیرو را پیدا کن

ذرّه‌ای باردار را تصور کن که به سمت راست حرکت می‌کند و میدان مغناطیسی رو به بالای صفحه است. نیروی مغناطیسی نه در جهت حرکت ذرّه است و نه در جهت میدان؛ این نیرو بر هر دو جهت عمود است، پس در این حالت به درون یا بیرون صفحه خواهد بود.

برای تعیین جهت دقیق، از دست راست کمک بگیر:

  • انگشتان بازشده را در جهت سرعت v⃗\vec{v} بگیر.
  • آنها را از راه زاویهٔ کوچک‌تر، به‌طور طبیعی به سوی میدان B⃗\vec{B} خم کن.
  • شست، جهت نیروی وارد بر بار مثبت را نشان می‌دهد.

اگر بار ذرّه منفی باشد، جهت نیرو را برعکس جهت شست بگیر؛ لازم نیست دستت را عوض کنی!

برای خواندن شکل‌های کتاب هم این تصویر ذهنی کمک می‌کند: نماد ⊙\odot مثل نوک پیکانی است که به سوی تو می‌آید؛ یعنی برون‌سو. نماد ⊗\otimes مثل انتهای پیکانی است که از تو دور می‌شود؛ یعنی درون‌سو.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

اندازهٔ نیرو و نقش زاویه

اندازهٔ نیرو و نقش زاویه

آیا حرکت سریع‌تر همیشه به معنی نیروی مغناطیسی بیشتر است؟ فقط وقتی بقیهٔ شرایط، از جمله زاویهٔ حرکت، ثابت باشند. اندازهٔ نیرو از این رابطه به دست می‌آید:

F=∣q∣vBsin⁡θF=|q|vB\sin\theta

در این رابطه، ∣q∣|q| بزرگی بار، vv تندی ذرّه، BB اندازهٔ میدان و θ\theta زاویهٔ بین سرعت و میدان است. برای حساب‌کردن اندازهٔ نیرو، بار منفی را هم با بزرگیِ مثبت آن وارد می‌کنیم؛ علامت بار، جهت نیرو را تغییر می‌دهد، نه اندازه‌اش را.

تصور کن جهت میدان مثل جهت خط‌های موازی روی کاغذ باشد. اگر ذرّه در امتداد این خط‌ها حرکت کند، چه هم‌جهت میدان و چه خلاف آن، زاویه برابر 0∘0^\circ یا 180∘180^\circ است. سینوس هر دو صفر است؛ پس نیروی مغناطیسی نداریم، حتی اگر ذرّه خیلی سریع باشد!

اما اگر ذرّه عمود بر خط‌ها حرکت کند، θ=90∘\theta=90^\circ و sin⁡θ=1\sin\theta=1 است. در این حالت، برای بار، تندی و میدانِ ثابت، نیرو بیشترین اندازه را دارد:

Fmax⁡=∣q∣vBF_{\max}=|q|vB

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۹

از گاوس به تسلا

از گاوس به تسلا

مثل طول که می‌توان آن را با متر یا سانتی‌متر نوشت، میدان مغناطیسی هم یکاهای متفاوتی دارد. یکای استاندارد میدان تسلا با نماد T\mathrm{T} است؛ گاوس با نماد G\mathrm{G} یکای کوچک‌تری است که گاهی برای بیان میدان‌ها به کار می‌رود.

رابطهٔ این دو یکا چنین است:

1T=104G1\mathrm{T}=10^4\mathrm{G}

پس هر گاوس، یک ده‌هزارم تسلاست:

1G=10−4T1\mathrm{G}=10^{-4}\mathrm{T}

برای تبدیل گاوس به تسلا، عدد میدان را در 10−410^{-4} ضرب کن؛ یعنی آن را بر 10410^4 تقسیم کن. چون تسلا یکای بزرگ‌تری است، عددِ میدان با این تبدیل کوچک‌تر می‌شود؛ خود میدان تغییری نمی‌کند!

اگر میدان نزدیک یک آهنربای کوچک بر حسب گاوس داده شده باشد، پیش از استفاده از رابطهٔ F=∣q∣vBsin⁡θF=|q|vB\sin\theta آن را به تسلا تبدیل کن. با نوشتن بار بر حسب کولن و تندی بر حسب متر بر ثانیه، نیروی حاصل بر حسب نیوتون خواهد بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۰

نیروی مغناطیسی در اطراف زمین

نیروی مغناطیسی در اطراف زمین

فکر کن زمین در مسیر ذرّه‌های بسیار تندِ فضایی قرار دارد؛ ذرّه‌هایی مانند پروتون‌ها و الکترون‌ها که می‌توانند به فضانوردان و تجهیزات الکترونیکی آسیب بزنند. چرا بسیاری از آنها به سطح زمین نمی‌رسند؟

میدان مغناطیسی زمین مسیر بسیاری از این ذرّه‌های باردار را منحرف می‌کند. این همان اثر نیروی مغناطیسی بر بار متحرک است که یاد گرفتی؛ این بار در مقیاس زمین! البته میدان زمین همهٔ ذرّه‌های فضایی را متوقف نمی‌کند و نباید آن را یک دیوار جامد تصور کنیم.

بعضی از ذرّه‌های باردار در میدان زمین به دام می‌افتند و ناحیه‌هایی به نام کمربندهای تابشی ون‌آلن را تشکیل می‌دهند. پس این کمربندها خودِ خطوط میدان نیستند؛ ناحیه‌هایی دارای ذرّه‌های باردارِ به‌دام‌افتاده‌اند. وجود همین ذرّه‌های پرانرژی باعث می‌شود این ناحیه‌ها برای فضانوردان و تجهیزات خطرناک باشند.

شفق قطبی هم با این ماجرا ارتباط دارد: برخورد ذرّه‌های باردار با مولکول‌های جوّ زمین می‌تواند آن نورهای زیبای آسمان را پدید آورد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۱

مثال حل‌شده

ذرّه‌ای با بار q=−2nCq=-2\mathrm{nC} و تندی v=30m/sv=30\mathrm{m/s} در میدان مغناطیسی یکنواختی به بزرگی B=200GB=200\mathrm{G} حرکت می‌کند. اگر زاویهٔ سرعت با میدان 30∘30^\circ باشد، اندازهٔ نیروی مغناطیسی وارد بر ذرّه چقدر است؟

  1. برای محاسبهٔ اندازهٔ نیرو، بزرگی بار را به کار می‌بریم و آن را به کولن تبدیل می‌کنیم: ∣q∣=2×10−9C|q|=2\times10^{-9}\mathrm{C}. علامت منفی بار در تعیین جهت نیرو اثر دارد، نه در اندازهٔ آن.

  2. میدان را به تسلا تبدیل می‌کنیم: B=200×10−4T=2×10−2TB=200\times10^{-4}\mathrm{T}=2\times10^{-2}\mathrm{T}.

  3. رابطهٔ مناسب را می‌نویسیم: F=∣q∣vBsin⁡θF=|q|vB\sin\theta، و برای زاویهٔ داده‌شده داریم sin⁡30∘=0.5\sin30^\circ=0.5.

  4. داده‌ها را جای‌گذاری می‌کنیم: F=(2×10−9)(30)(2×10−2)(0.5)NF=(2\times10^{-9})(30)(2\times10^{-2})(0.5)\mathrm{N}.

  5. با انجام محاسبه به دست می‌آید: F=6×10−10NF=6\times10^{-10}\mathrm{N}. پاسخ مثبت است، چون اندازهٔ نیرو را خواسته‌ایم.

جواب: اندازهٔ نیروی مغناطیسی برابر 6×10−10N6\times10^{-10}\mathrm{N} است.

نکات مهم

  • نیروی مغناطیسیِ غیرصفر بر سرعت و میدان عمود است؛ جهت آن برای بار مثبت با قاعدهٔ دست راست و برای بار منفی با وارونه‌کردن نتیجه تعیین می‌شود.
  • اندازهٔ نیرو از F=∣q∣vBsin⁡θF=|q|vB\sin\theta به دست می‌آید، در حرکت عمود بیشینه و در حرکت موازی یا خلاف جهت میدان صفر است؛ برای تبدیل گاوس به تسلا نیز از 1G=10−4T1\mathrm{G}=10^{-4}\mathrm{T} استفاده می‌کنیم.
  • میدان مغناطیسی زمین مسیر بسیاری از ذرّه‌های باردار فضایی را منحرف می‌کند و ذرّه‌های به‌دام‌افتاده در آن، کمربندهای تابشی ون‌آلن را تشکیل می‌دهند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۹۱ تا ۹۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۴ نیروی مغناطیسی وارد بر سیم حامل جریان

در این درس یاد می‌گیری نیروی مغناطیسی وارد بر سیم حامل جریان را توضیح بدهی، جهت و بزرگی آن را تعیین کنی و نقش آن را در موتور الکتریکی و گالوانومتر بشناسی.

پیش از شروع

چطور ممکن است عبور جریان از یک حلقهٔ سیم، آن را به چرخش درآورد؛ بدون اینکه کسی حلقه را هل بدهد؟

در سیم حامل جریان، بارهای الکتریکی در حرکت‌اند و میدان آهنربا می‌تواند به آن‌ها نیرو وارد کند. این نیرو به سیم منتقل می‌شود و در یک موتور ساده، نیروهای وارد بر بخش‌های حلقه آن را می‌چرخانند.

از جریان تا حرکت

از جریان تا حرکت

وقتی پنکه را روشن می‌کنی، چه چیزی پره‌هایش را به حرکت درمی‌آورد؟ درون موتور پنکه، سیم‌های حامل جریان و آهنرباها با هم این کار را انجام می‌دهند.

جریان الکتریکی یعنی حرکت بارهای الکتریکی در سیم. وقتی این بارهای متحرک در میدان مغناطیسی آهنربا قرار می‌گیرند، می‌توانند نیروی مغناطیسی بگیرند. اثر این نیرو به خود سیم منتقل می‌شود؛ پس میدان مغناطیسی می‌تواند به سیم حامل جریان نیرو وارد کند.

در موتور، سیم‌ها به شکل حلقه یا پیچه قرار گرفته‌اند. نیروهای وارد بر بخش‌های حلقه، با چیدمان مناسب، آن را می‌چرخانند. این چرخش به محور موتور و سپس به پره‌های پنکه منتقل می‌شود؛ بدون اینکه کسی پره‌ها را با دست هل بدهد!

پس موتور الکتریکی انرژی الکتریکی را به انرژی مکانیکی تبدیل می‌کند. حلقهٔ ارتباط میان جریان و حرکت، همان نیروی مغناطیسی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲

نیرو به کدام سوست؟

نیرو به کدام سوست؟

اگر جریان سیم به سمت راست و میدان مغناطیسی به سمت بالای صفحه باشد، نیرو به کدام طرف است؟ نه به راست و نه به بالا! نیروی مغناطیسی بر هر دو راستای سیم و میدان عمود است؛ پس در این وضعیت، نیرو عمود بر صفحه خواهد بود.

برای تشخیص سوی آن، از قاعدهٔ دست راست استفاده کن:

  • چهار انگشت دست راست را در جهت جریان قراردادی بگیر، نه حرکت الکترون‌ها.
  • انگشت‌ها را به سوی میدان مغناطیسی خم کن.
  • شستِ بازشده جهت نیروی وارد بر سیم را نشان می‌دهد.

حالا دستت را امتحان کن: جریان به راست و میدان به بالای صفحه است؛ شست به سوی خودت اشاره می‌کند. این جهت را برونسو می‌نامیم؛ یعنی بیرون‌آمدن از صفحه به سمت تو. جهت مخالف، درونسو است؛ یعنی رفتن به داخل صفحه و دورشدن از تو.

اگر فقط جهت جریان را برعکس کنیم، جهت نیرو هم برعکس می‌شود. پس در همین وضعیت، با جریان به چپ و میدان همچنان به بالا، نیرو درونسو خواهد بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۲

چه چیزهایی نیرو را تغییر می‌دهند؟

چه چیزهایی نیرو را تغییر می‌دهند؟

اگر جریان سیم را بیشتر کنیم، آیا نیروی مغناطیسی هم بیشتر می‌شود؟ برای یک سیم راست در میدان مغناطیسی یکنواخت، بزرگی نیرو از این رابطه به دست می‌آید:

F=IℓBsin⁡θF = I\ell B\sin\theta

در این رابطه، II جریان، BB بزرگی میدان و θ\theta زاویهٔ بین جهت جریان در سیم و میدان است. ℓ\ell فقط طول بخشی از سیم است که داخل میدان قرار دارد؛ نه لزوماً طول کل سیم. مثلاً اگر فقط قسمت میانی یک سیم بلند بین قطب‌های آهنربا باشد، طول همان قسمت را در رابطه می‌گذاریم.

با ثابت‌ماندن بقیهٔ عامل‌ها، دو برابر شدن جریان، طولِ داخل میدان یا بزرگی میدان، نیرو را دو برابر می‌کند. برای محاسبه، جریان را برحسب A\mathrm{A}، طول را برحسب m\mathrm{m} و میدان را برحسب T\mathrm{T} می‌گذاریم تا نیرو برحسب N\mathrm{N} به دست آید.

زاویه هم تعیین‌کننده است: اگر سیم موازی میدان باشد، sin⁡θ=0\sin\theta=0 و نیرو صفر است. اگر سیم بر میدان عمود باشد، θ=90∘\theta=90^\circ و sin⁡θ=1\sin\theta=1؛ پس با ثابت‌بودن جریان، طول و میدان، نیرو بیشینه می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۳

جریان را با حرکت عقربه ببین

جریان را با حرکت عقربه ببین

چطور می‌توان جریان بسیار کوچکی را که دیده نمی‌شود، اندازه گرفت؟ گالوانومتر عقربه‌ای این کار را با تبدیل اثر جریان به حرکت عقربه انجام می‌دهد.

درون این وسیله، سیمی دور یک قاب پیچیده شده و یک پیچه ساخته است. پیچه در میدان یک آهنربای دائمی قرار دارد و عقربه به آن متصل است. وقتی جریان می‌گذرد، نیروهای مغناطیسی وارد بر سیم‌های پیچه، اثر چرخاننده ایجاد می‌کنند؛ پیچه می‌چرخد و عقربه منحرف می‌شود.

هرچه جریان بیشتر باشد، عقربه بیشتر منحرف می‌شود؛ پس با درجه‌بندی صفحه می‌توان مقدار جریان‌های بسیار کوچک را خواند. اگر جهت جریان برعکس شود، جهت چرخش پیچه و انحراف عقربه هم برعکس می‌شود. بنابراین، اندازهٔ انحراف نشانهٔ بزرگی جریان و سوی انحراف نشانهٔ جهت آن است.

وقتی جریان قطع شود، فنر ظریف دستگاه پیچه و عقربه را به حالت اولیه برمی‌گرداند؛ درست مثل عقربه‌ای که پس از پایان اندازه‌گیری به نقطهٔ شروع بازمی‌گردد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۴

مثال حل‌شده

سیمی راست به طول 0.40 m0.40\,\mathrm{m} حامل جریان 2.0 A2.0\,\mathrm{A} است. فقط 0.10 m0.10\,\mathrm{m} از آن در میدان مغناطیسی یکنواختی به بزرگی 300 G300\,\mathrm{G} قرار دارد و سیم با میدان زاویهٔ 30∘30^\circ می‌سازد. بزرگی نیروی مغناطیسی وارد بر سیم را حساب کن.

  1. طول مؤثر را مشخص می‌کنیم: فقط بخش داخل میدان نیرو می‌گیرد، پس ℓ=0.10 m\ell=0.10\,\mathrm{m}، نه کل طول سیم.

  2. میدان را به تسلا تبدیل می‌کنیم: B=300×10−4 T=0.030 TB=300\times10^{-4}\,\mathrm{T}=0.030\,\mathrm{T}.

  3. رابطهٔ نیرو را می‌نویسیم: F=IℓBsin⁡θF=I\ell B\sin\theta و برای زاویهٔ مسئله داریم sin⁡30∘=0.5\sin30^\circ=0.5.

  4. داده‌ها را جای‌گذاری می‌کنیم: F=(2.0)(0.10)(0.030)(0.5) N=0.003 NF=(2.0)(0.10)(0.030)(0.5)\,\mathrm{N}=0.003\,\mathrm{N}.

جواب: بزرگی نیروی مغناطیسی وارد بر سیم برابر با F=0.003 NF=0.003\,\mathrm{N} است.

نکات مهم

  • نیروی مغناطیسی بر سیم حامل جریان می‌تواند حلقهٔ موتور یا پیچهٔ گالوانومتر را بچرخاند و در گالوانومتر، بزرگی و سوی انحراف عقربه نشانه‌ای از بزرگی و جهت جریان است.
  • نیروی مغناطیسیِ غیرصفر بر راستای سیم و میدان عمود است و جهت آن با قاعدهٔ دست راست و جهت جریان قراردادی تعیین می‌شود.
  • در رابطهٔ F=IℓBsin⁡θF=I\ell B\sin\theta فقط طول سیمِ داخل میدان حساب می‌شود؛ برای سیم موازی میدان نیرو صفر و برای سیم عمود بر میدان، با ثابت ماندن سایر عامل‌ها، بیشینه است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۹۴ تا ۱۰۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ــ۵ میدان مغناطیسی حاصل از جریان الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری میدان مغناطیسی سیم مستقیم، حلقه و سیملوله را توصیف کنی، جهت میدان و نیروی بین سیم‌های موازی را تشخیص بدهی، میدان مرکز پیچه و درون سیملولهٔ آرمانی را حساب کنی و نقش هستهٔ آهنی را در آهنربای الکتریکی توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور یک جرثقیل می‌تواند بدون چنگک، انبوهی از قراضه‌های آهن را بلند کند؟ جریان الکتریکی در این کار چه نقشی دارد؟

جریان الکتریکی در اطراف سیم میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند؛ پس برای ساختن آهنربا همیشه به آهنربای دائمی نیاز نداریم. با پیچیدن سیم و قرار دادن هستهٔ آهنی درون آن، می‌توان آهنربای الکتریکی نیرومندی ساخت؛ درست مانند آهنربای جرثقیل حمل قراضه.

از کشف اورستد تا دست راست

از کشف اورستد تا دست راست

اگر کنار یک سیم، قطب‌نما بگذاری و جریان را برقرار کنی، ممکن است عقربه منحرف شود؛ همان مشاهده‌ای که اورستد را به ارتباط الکتریسیته و مغناطیس رساند: جریان الکتریکی در اطراف سیم میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند.

خط‌های میدانِ سیم مستقیم، دایره‌های هم‌مرکز در صفحه‌های عمود بر سیم‌اند؛ سیم از مرکز این دایره‌ها می‌گذرد. میدان در هر نقطه، مماس بر دایره است، نه رو به سیم یا دور از آن. هرچه از سیم دورتر شوی، میدان ضعیف‌تر می‌شود.

برای تعیین جهت، سیم را خیالی با دست راست بگیر: شست در جهت جریان قراردادی و چهار انگشتِ خم‌شده در جهت میدان‌اند. با وارونه‌شدن جریان، جهت میدان هم وارونه می‌شود. نماد ⊙\odot یعنی جهت به‌سوی تو، بیرون از صفحه؛ نماد ⊗\otimes یعنی جهت به داخل صفحه.

اگر چند سیم داشته باشیم، میدان هر سیم را جداگانه تعیین می‌کنیم و سپس میدان‌ها را برداری جمع می‌کنیم: میدان‌های هم‌جهت تقویت می‌شوند و میدان‌های خلاف‌جهت از هم کم می‌شوند؛ اگر برابر و مخالف باشند، میدان برایند صفر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۵

سیم‌ها همدیگر را می‌کشند یا می‌رانند؟

سیم‌ها همدیگر را می‌کشند یا می‌رانند؟

دو سیم موازی را تصور کن که نزدیک هم قرار دارند و از هر دو جریان می‌گذرد. هر سیم در اطراف خودش میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند؛ پس سیم دیگر در این میدان قرار می‌گیرد. از طرفی، سیم حامل جریان در میدان مغناطیسی می‌تواند نیرو بگیرد. بنابراین دو سیم به یکدیگر نیروی مغناطیسی وارد می‌کنند.

جهت جریان‌ها تعیین می‌کند سیم‌ها به هم نزدیک شوند یا از هم دور شوند:

  • جریان‌های همسو: اگر جریان در هر دو سیم مثلاً رو به بالا باشد، نیروها ربایشی هستند؛ هر سیم به‌سوی سیم دیگر کشیده می‌شود.
  • جریان‌های ناهمسو: اگر جریان یکی رو به بالا و دیگری رو به پایین باشد، نیروها رانشی هستند؛ هر سیم از دیگری رانده می‌شود.

مثلاً دو بخش مستقیم و موازی از سیم‌های یک مدار را در نظر بگیر. اگر فقط جهت جریان یکی از آن‌ها را برعکس کنیم، نوع نیروی بینشان از ربایشی به رانشی، یا برعکس، تغییر می‌کند. یادت باشد جهت جریان با جهت نیروی وارد بر سیم یکی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۶

از حلقه تا پیچۀ مسطح

از حلقه تا پیچۀ مسطح

اگر سیم حامل جریان را به شکل حلقه خم کنیم، میدانش شبیه میدان یک آهنربای تخت دایره‌ای می‌شود؛ یعنی حلقه هم مانند یک دوقطبی مغناطیسی رفتار می‌کند. میدان در مرکز حلقه، عمود بر صفحۀ حلقه است.

برای یافتن جهت میدان، این بار چهار انگشت دست راست را در جهت جریان دور حلقه خم کن؛ شست، جهت میدان در مرکز حلقه را نشان می‌دهد. مثلاً اگر از روبه‌رو جریان را پادساعت‌گرد ببینی، میدان مرکز حلقه به‌سوی تو، یعنی برونسو است.

اگر چند حلقۀ هم‌شعاع و نزدیک به هم بسازیم، میدان‌هایشان در مرکز هم‌جهت‌اند و یکدیگر را تقویت می‌کنند. این مجموعه، پیچۀ مسطح است؛ راهی برای ساختن میدان قوی‌تر، بدون افزایش جریان هر حلقه.

اندازۀ میدان مرکز آن برابر است با:

B=μ0NI2RB=\frac{\mu_0 NI}{2R}

در این رابطه، NN تعداد دورها، II جریان و RR شعاع حلقه‌هاست و داریم:

μ0=4π×10−7 T⋅m/A\mu_0=4\pi\times10^{-7}\,\mathrm{T\cdot m/A}

با جریان برحسب A\mathrm{A} و شعاع برحسب m\mathrm{m}، میدان برحسب T\mathrm{T} به دست می‌آید. برای تک‌حلقه، N=1N=1 است. پس با ثابت‌ماندن بقیۀ عامل‌ها، دورهای بیشتر میدان را تقویت و شعاع بزرگ‌تر آن را تضعیف می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷

میدان یکنواخت در سیملوله

میدان یکنواخت در سیملوله

تصور کن سیمی را مثل فنر، به شکل مارپیچی بلند بپیچی؛ این ساختار سیملوله نام دارد. اگر طول آن در مقایسه با قطر حلقه‌ها خیلی بزرگ باشد و دورهای سیم نزدیک هم باشند، آن را سیملولهٔ آرمانی در نظر می‌گیریم.

با عبور جریان، درون سیملوله میدان مغناطیسی ایجاد می‌شود. دور از لبه‌ها، خط‌های میدان تقریباً موازی و هم‌فاصله‌اند؛ یعنی میدان در آن ناحیه یکنواخت است: هم اندازه و هم جهتش از نقطه‌ای به نقطهٔ دیگر ثابت می‌ماند.

اندازهٔ این میدان از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

B=μ0NIℓB=\frac{\mu_0 NI}{\ell}

در این رابطه، NN تعداد دورها، II جریان و ℓ\ell طول سیملوله است، نه طول سیم مصرف‌شده! برای محاسبه، جریان را برحسب A\mathrm{A} و طول را برحسب m\mathrm{m} وارد می‌کنیم؛ با μ0=4π×10−7 T⋅m/A\mu_0=4\pi\times10^{-7}\,\mathrm{T\cdot m/A}، میدان برحسب T\mathrm{T} به دست می‌آید.

این رابطه می‌گوید اگر تعداد دورها و جریان ثابت بمانند، پخش‌کردن همان دورها در طولی بیشتر، میدان را ضعیف‌تر می‌کند. برای تعیین جهت نیز چهار انگشت دست راست را در جهت جریان دور حلقه‌ها خم کن؛ شست، جهت میدان درون سیملوله را نشان می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۰

ساختن آهنربای الکتریکی قوی‌تر

ساختن آهنربای الکتریکی قوی‌تر

حالا می‌توانیم به راز جرثقیلِ قراضه‌های آهن برگردیم! اگر درون سیملوله یک هستهٔ آهنی بگذاریم و جریان را برقرار کنیم، میدان سیملوله در آهن خاصیت مغناطیسی القا می‌کند؛ یعنی هسته هم آهنربا می‌شود و میدان را تقویت می‌کند. این مجموعه یک آهنربای الکتریکی است.

برای قوی‌تر کردن این آهنربا، سه راه در اختیار داریم: افزودن هستهٔ آهنی، افزایش تعداد دورهای سیم، یا افزایش جریان عبوری در محدودهٔ مجاز سیم. هنگام مقایسه، بقیهٔ شرایط را ثابت نگه می‌داریم تا اثر هر تغییر روشن باشد.

مثلاً سیم روکش‌داری را تصور کن که دور یک میخ آهنی پیچیده شده و با عبور جریان، گیره‌های آهنی را جذب می‌کند. با بیشتر کردن تعداد دورها و ثابت نگه داشتن جریان، انتظار داریم بتواند گیره‌های بیشتری بلند کند. در جرثقیل صنعتی هم همین ایده، با پیچه و هسته‌ای بزرگ‌تر، به کار می‌رود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱

مثال حل‌شده

یک سیملولۀ آرمانیِ بدون هستهٔ آهنی، به طول 20 cm20\,\mathrm{cm} و با 500500 دور سیم، حامل جریان 200 mA200\,\mathrm{mA} است. اندازهٔ میدان مغناطیسی را درون آن و دور از لبه‌ها حساب کن. تراوایی مغناطیسی خلأ را μ0=4π×10−7 T⋅m/A\mu_0=4\pi\times10^{-7}\,\mathrm{T\cdot m/A} بگیر.

  1. ابتدا طول و جریان را به یکاهای مناسب تبدیل می‌کنیم: ℓ=20 cm=0.20 m\ell=20\,\mathrm{cm}=0.20\,\mathrm{m} و I=200 mA=0.200 AI=200\,\mathrm{mA}=0.200\,\mathrm{A}.

  2. چون سیملوله آرمانی است و نقطه از لبه‌ها دور است، از رابطۀ B=μ0NIℓB=\frac{\mu_0 NI}{\ell} استفاده می‌کنیم؛ در اینجا مخرج، طول سیملوله است، نه قطر حلقه‌ها.

  3. داده‌ها را جای‌گذاری می‌کنیم: B=(4π×10−7)(500)(0.200)0.20 TB=\frac{(4\pi\times10^{-7})(500)(0.200)}{0.20}\,\mathrm{T}.

  4. با ساده‌کردن عبارت به دست می‌آوریم: B=2π×10−4 T≈6.28×10−4 TB=2\pi\times10^{-4}\,\mathrm{T}\approx6.28\times10^{-4}\,\mathrm{T}.

جواب: اندازهٔ میدان مغناطیسی درون سیملوله و دور از لبه‌ها تقریباً 6.28×10−4 T6.28\times10^{-4}\,\mathrm{T} است.

نکات مهم

  • جریان الکتریکی میدان مغناطیسی می‌سازد؛ جهت میدان سیم مستقیم با قاعدۀ دست راست تعیین می‌شود و سیم‌های موازی با جریان‌های همسو یکدیگر را جذب و با جریان‌های ناهمسو یکدیگر را دفع می‌کنند.
  • حلقۀ حامل جریان مانند یک دوقطبی مغناطیسی است و میدان مرکز پیچۀ مسطح از رابطۀ B=μ0NI2RB=\frac{\mu_0 NI}{2R} به دست می‌آید.
  • میدان درون سیملولۀ آرمانی، دور از لبه‌ها، یکنواخت و برابر B=μ0NIℓB=\frac{\mu_0 NI}{\ell} است و افزودن هستهٔ آهنی، میدان را تقویت می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۱۰۱ تا ۱۰۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۳ـ۶ ویژگی‌های مغناطیسی مواد

در این درس یاد می‌گیری با مدل دوقطبی‌ها و حوزه‌های مغناطیسی، رفتار مواد پارامغناطیسی، دیامغناطیسی و فرومغناطیسی را توضیح بدهی و دلیل انتخاب مواد برای آهنرباهای الکتریکی و دائمی را بیان کنی.

پیش از شروع

چرا آهنربای یک جرثقیل می‌تواند با قطع جریان، بار آهنی‌اش را رها کند، اما آهنربای روی درِ یخچال بدون جریان برق هم آهنربا می‌ماند؟

راز این تفاوت، فقط وجود یا نبود جریان برق نیست؛ جنس مادهٔ آهنربا هم مهم است. بعضی مواد به‌آسانی آهنربا می‌شوند و خاصیت آهنربایی را زود از دست می‌دهند، اما بعضی دیگر آن را برای مدت زیادی نگه می‌دارند.

از هستهٔ آهنی تا دوقطبی‌ها

از هستهٔ آهنی تا دوقطبی‌ها

چطور یک میخ آهنی می‌تواند با کمک سیم و جریان برق، گیره‌های کاغذ را بلند کند؟ اگر سیم را به شکل سیملوله دور میخ بپیچیم، عبور جریان در سیم میدان مغناطیسی ایجاد می‌کند. این میدان در میخ خاصیت مغناطیسی القا می‌کند؛ یعنی هستهٔ آهنی هم آهنربا می‌شود و میدان سیملوله را تقویت می‌کند. این مجموعه یک آهنربای الکتریکی است.

برای فهمیدن اتفاقی که درون ماده می‌افتد، به یک مدل ساده نیاز داریم: اتم‌ها یا مولکول‌های مواد مغناطیسی را مانند آهنرباهای بسیار کوچک، یعنی دوقطبی‌های مغناطیسی، تصور می‌کنیم. هر دوقطبی را با یک پیکان کوچک نشان می‌دهیم تا جهتش مشخص باشد؛ این پیکان، خودِ اتم نیست، فقط نمایش رفتار مغناطیسی آن است.

پس برای توضیح رفتار مغناطیسی یک قطعه، فقط به ظاهر آن نگاه نمی‌کنیم؛ باید ببینیم دوقطبی‌های درونش چگونه جهت‌گیری کرده‌اند. در کارت‌های بعدی، همین مدل راهنمای ماست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۱

پارامغناطیس؛ نظم موقت

پارامغناطیس؛ نظم موقت

اگر اتم‌های یک ماده مثل آهنرباهای کوچک باشند، آیا خودِ ماده هم حتماً آهنرباست؟ نه؛ جهت‌گیری این آهنرباهای کوچک هم مهم است.

در مواد پارامغناطیسی، دوقطبی‌های مغناطیسی در نبود میدان خارجی، جهت‌های نامنظم و کاتوره‌ای دارند. بنابراین اثرشان در مجموع یکدیگر را خنثی می‌کند و میدان مغناطیسی خالصی ایجاد نمی‌شود. این حالت را شبیه جمعی تصور کن که هرکس به سویی اشاره می‌کند؛ جمع، جهت مشترکی ندارد.

وقتی ماده در یک میدان مغناطیسی خارجی قوی قرار می‌گیرد، دوقطبی‌ها کمی در راستا و سوی میدان منظم می‌شوند؛ نه اینکه همگی کاملاً همسو شوند. به همین دلیل، خاصیت مغناطیسی ایجادشده ضعیف است.

با دور کردن آهنربا، این نظم اندک هم از بین می‌رود و دوقطبی‌ها دوباره نامنظم می‌شوند؛ پس این خاصیت موقت است. آلومینیم و اکسیژن از نمونه‌های مواد پارامغناطیسی‌اند. بنابراین جذب نشدن محسوس یک قطعه آلومینیمی به آهنربای معمولی، به معنی نداشتن دوقطبی‌های مغناطیسی نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲

دیامغناطیس؛ پاسخ خلاف جهت

دیامغناطیس؛ پاسخ خلاف جهت

آیا ماده‌ای که اتم‌هایش دوقطبی مغناطیسی خالص ندارند، اصلاً به میدان مغناطیسی پاسخ نمی‌دهد؟ نداشتن دوقطبیِ ذاتی به معنی بی‌پاسخ بودن نیست!

در مواد دیامغناطیسی، مانند مس، نقره، سرب و بیسموت، هر اتم در حالت عادی دوقطبی مغناطیسی خالصی ندارد. اما وقتی میدان مغناطیسی خارجی برقرار می‌شود، در این مواد دوقطبی‌هایی القا می‌شوند؛ یعنی بر اثر حضور میدان به وجود می‌آیند. جهت این دوقطبی‌های القایی، خلاف جهت میدان خارجی است. مثلاً اگر میدان خارجی رو به بالا باشد، دوقطبی‌های القایی رو به پایین خواهند بود.

تفاوت مهم را ببین: در پارامغناطیس، دوقطبی‌ها از قبل وجود داشتند و میدان فقط آنها را کمی منظم می‌کرد؛ اینجا میدان، دوقطبی القا می‌کند. پس یک تکه سیم مسی، هرچند مانند آهن جذب آشکار آهنربای معمولی نمی‌شود، در برابر میدان کاملاً بی‌پاسخ نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲

فرومغناطیس؛ دنیای حوزه‌ها

فرومغناطیس؛ دنیای حوزه‌ها

چرا آهن می‌تواند خاصیت آهنربایی چشمگیری پیدا کند؟ آهن، نیکل و کبالت از مواد فرومغناطیسی هستند؛ اتم‌های آن‌ها به‌طور ذاتی دوقطبی مغناطیسی دارند.

در این مواد، برهم‌کنش قوی میان دوقطبی‌ها باعث می‌شود در ناحیه‌های کوچکی به نام حوزهٔ مغناطیسی، هم‌جهت شوند؛ حتی وقتی میدان خارجی وجود ندارد. هر حوزه را مثل گروهی از پیکان‌های هم‌جهت تصور کن. اما جهت گروه‌های مختلف لزوماً یکسان نیست؛ بنابراین، همسو بودن دوقطبی‌های هر حوزه به‌تنهایی به معنی آهنربا بودن کل قطعه نیست.

وقتی میدان خارجی برقرار می‌شود، حوزه‌های همسو با میدان رشد می‌کنند و حوزه‌های دیگر کوچک‌تر می‌شوند؛ یعنی مرز حوزه‌ها جابه‌جا می‌شود. جهت دوقطبی‌ها نیز به جهت میدان متمایل می‌شود و قطعه خاصیت آهنربایی پیدا می‌کند.

برای نمونه، در هستهٔ آهنی سیملوله، میدان ناشی از جریان همین تغییرها را ایجاد می‌کند. پس میدان، دوقطبی‌ها را از هیچ نمی‌سازد؛ آرایش دوقطبی‌های موجود و اندازهٔ حوزه‌ها را تغییر می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۲

نرم، سخت و حدّ اشباع

نرم، سخت و حدّ اشباع

چرا جرثقیل بار آهنی را رها می‌کند، ولی آهنربای یخچال آهنربا می‌ماند؟ تفاوت در ماندگاری خاصیت آهنربایی است.

در فرومغناطیس نرم، مثل آهن نرم، حوزه‌ها به‌آسانی تغییر می‌کنند؛ ماده آسان آهنربا می‌شود و با حذف میدان خارجی نیز به‌آسانی خاصیت آهنربایی‌اش را از دست می‌دهد. بنابراین برای هستهٔ آهنربای الکتریکی مناسب است: با قطع جریان، می‌توان بار را رها کرد. «نرم» اینجا به معنی نرمی مکانیکی نیست!

در فرومغناطیس سخت، مثل برخی فولادها، تغییر حوزه‌ها دشوارتر است؛ اما پس از حذف میدان، جهت‌گیری آنها تا مدت زیادی تقریباً حفظ می‌شود. پس این مواد برای ساخت آهنربای دائمی مناسب‌اند.

آیا با قوی‌تر کردن میدان می‌توان آهنربایی ماده را بی‌پایان افزایش داد؟ نه؛ وقتی درصد بالایی از دوقطبی‌ها همسو شده‌اند و حجم حوزه‌های همسو به بیشترین مقدار رسیده است، ماده به اشباع مغناطیسی می‌رسد؛ یعنی خاصیت آهنربایی آن به حدّ بیشینه رسیده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۳

مثال حل‌شده

دو میلهٔ فلزی بلند و موازی درون یک سیملوله قرار دارند. با وصل جریان، میله‌ها آهنربا می‌شوند و از هم دور می‌شوند؛ با قطع جریان، خاصیت آهنربایی آنها تقریباً از بین می‌رود و به جای اول برمی‌گردند. علت دور شدن میله‌ها چیست و چه نوع ماده‌ای برای توضیح این رفتار مناسب است؟

  1. با عبور جریان، درون سیملوله میدان مغناطیسی ایجاد می‌شود و هر دو میله در یک میدان خارجی قرار می‌گیرند.

  2. میدان خارجی باعث رشد حوزه‌های همسو و متمایل شدن جهت دوقطبی‌ها به جهت میدان می‌شود؛ پس هر دو میله در یک جهت آهنربا می‌شوند.

  3. سرهای مجاور دو میله قطب‌های همنام پیدا می‌کنند؛ دافعهٔ این قطب‌ها باعث دور شدن میله‌ها می‌شود.

  4. با قطع جریان، میدان سیملوله از بین می‌رود. از بین رفتن آسان خاصیت آهنربایی نشان می‌دهد که فرومغناطیس نرم، مانند آهن نرم، برای این رفتار مناسب است.

جواب: میدان سیملوله دو میله را در یک جهت آهنربا می‌کند؛ بنابراین سرهای کنار هم، قطب‌های همنام پیدا می‌کنند و یکدیگر را می‌رانند. بازگشت میله‌ها پس از قطع جریان نشان می‌دهد که خاصیت آهنربایی ماندگاری ندارند و رفتارشان با فرومغناطیس نرم سازگار است.

نکات مهم

  • در مواد پارامغناطیسی، دوقطبی‌های ذاتی در میدان قوی اندکی همسو می‌شوند، اما این نظم با حذف میدان از بین می‌رود.
  • در مواد دیامغناطیسی، دوقطبی خالص ذاتی وجود ندارد و میدان خارجی دوقطبی‌هایی در خلاف جهت خود القا می‌کند.
  • در فرومغناطیس‌ها، تغییر حوزه‌ها ماده را تا حدّ اشباع آهنربا می‌کند؛ نوع نرم به‌آسانی خاصیت آهنربایی را از دست می‌دهد و نوع سخت آن را بیشتر حفظ می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۱۰۴ تا ۱۰۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پرسش‌ها و مسئله‌های فصل ۳

در این درس یاد می‌گیری با تشخیص جهت میدان و نیرو، انتخاب رابطهٔ مناسب و توجه به رفتار مغناطیسی مواد، مسئله‌های اصلی فصل مغناطیس را گام‌به‌گام حل کنی.

پیش از شروع

چرا یک آهنربا می‌تواند گیرهٔ آهنی کاغذ را جذب کند، اما برای برداشتن واشر آلومینیومی به همان شکل به کار نمی‌آید؟

مواد در برابر میدان مغناطیسی رفتار یکسانی ندارند؛ آهن می‌تواند به‌طور چشمگیری آهنربایی شود، اما آلومینیوم چنین پاسخ نیرومندی ندارد. در مسئله‌های این فصل، هم جنس ماده مهم است و هم جهت میدان، حرکت و جریان.

خواندن نقشهٔ میدان

خواندن نقشهٔ میدان

اگر چند قطب‌نما را اطراف یک آهنربا بگذاریم، آیا همه به یک سمت اشاره می‌کنند؟ نه؛ هر عقربه جهت میدان را در همان نقطه نشان می‌دهد، مثل تابلوهایی که جهت مسیر را در جاهای مختلف مشخص می‌کنند.

برای خواندن نقشهٔ میدان، دو نشانه داریم:

  • جهت میدان: قطب شمال عقربهٔ قطب‌نما در جهت میدان قرار می‌گیرد. بیرون آهنربای میله‌ای، خط‌های میدان از قطب شمال به قطب جنوب می‌روند. پس اگر قطب شمال عقربه از یک سر آهنربا دور شود، آن سر قطب شمال آهنرباست.
  • اندازهٔ نسبی میدان: در یک نقشه، هرجا خط‌ها متراکم‌تر باشند، میدان قوی‌تر است. فاصلهٔ بیشتر خط‌ها نشانهٔ میدان ضعیف‌تر است، نه تغییر جهت آن.

مثلاً اگر بخواهی میدان نزدیک دو سر یک آهنربا را مقایسه کنی، فقط به تعداد خط‌ها نگاه نکن؛ ببین در ناحیه‌هایی هم‌اندازه، خط‌ها چقدر به هم نزدیک‌اند. همچنین، نبودن خطِ رسم‌شده در یک نقطه لزوماً به معنی صفر بودن میدان آنجا نیست؛ نقشه فقط بخشی از خط‌ها را نشان می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۴

نیرو بر ذرهٔ متحرک

نیرو بر ذرهٔ متحرک

آیا حرکت هر ذرهٔ باردار در میدان مغناطیسی، حتماً با نیروی مغناطیسی همراه است؟ نه؛ زاویهٔ حرکت با میدان هم مهم است. اندازهٔ نیرو از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

F=∣q∣vBsin⁡θF=|q|vB\sin\theta

در این رابطه، ∣q∣|q| اندازهٔ بار، vv تندی ذره، BB اندازهٔ میدان و θ\theta زاویهٔ بین سرعت و میدان است. اگر حرکت موازی یا خلاف جهت میدان باشد، نیرو صفر است؛ اگر عمود باشد، نیرو بیشترین اندازه را دارد.

برای یافتن جهت نیرو، ابتدا ذره را مثبت فرض کن: انگشتان دست راست را در جهت سرعت بگیر و به سوی میدان خم کن؛ شست جهت نیرو را نشان می‌دهد. برای بار منفی، مثل الکترون، جهت نیرو برعکس می‌شود؛ نه اندازهٔ آن.

وقتی نیرو وجود دارد، هم بر سرعت و هم بر میدان عمود است؛ بنابراین به‌تنهایی تندی ذره را تغییر نمی‌دهد، بلکه مسیرش را خم می‌کند. در مسئله‌ها اول اندازهٔ نیرو را با رابطه پیدا کن، سپس جهت را جداگانه تعیین کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۵

نیرو بر سیم حامل جریان

نیرو بر سیم حامل جریان

چرا میلهٔ رسانای متصل به باتری، بین قطب‌های آهنربا می‌تواند حرکت کند؟ در سیم، بارها حرکت می‌کنند؛ نیروی مغناطیسی وارد بر آن‌ها به سیم منتقل می‌شود.

اندازهٔ نیرو بر یک بخش مستقیم سیم در میدان یکنواخت از رابطهٔ زیر به دست می‌آید:

F=ILBsin⁡θF=ILB\sin\theta

در این رابطه، II جریان، LL طول بخشِ داخل میدان، BB اندازهٔ میدان و θ\theta زاویهٔ جهت جریان با میدان است. پس طول بیرون از میدان را در رابطه وارد نکن! اگر جریان بر میدان عمود باشد، نیرو بیشینه است؛ اگر موازی باشد، نیرو صفر می‌شود.

برای یافتن جهت نیرو، انگشتان دست راست را در جهت جریان قراردادی بگیر و به‌سوی میدان خم کن؛ شست جهت نیرو را نشان می‌دهد. مثلاً اگر جریان به‌سمت شرق و میدان به‌سمت شمال باشد، نیرو رو به بالاست. با معکوس‌شدن جریان، در میدان ثابت، جهت نیرو هم برعکس می‌شود. همین اثر، پایهٔ حرکت در موتورهای الکتریکی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶

جریان، سازندهٔ میدان

جریان، سازندهٔ میدان

اگر قطب‌نمایی را نزدیک سیم بگذاری، با برقرارشدن جریان ممکن است عقربه‌اش بچرخد؛ چون جریان الکتریکی میدان مغناطیسی می‌سازد.

اطراف سیم راست و بلند، خط‌های میدان دایره‌اند. برای یافتن جهتشان، شست دست راست را در جهت جریان بگیر؛ خم‌شدن انگشت‌ها جهت میدان را نشان می‌دهد. اندازهٔ میدان در فاصلهٔ rr از سیم از رابطهٔ B=μ0I2πrB=\frac{\mu_0 I}{2\pi r} به دست می‌آید؛ پس با افزایش فاصله، میدان ضعیف‌تر می‌شود.

در سیملوله، انگشت‌های خمیدهٔ دست راست را در جهت جریان حلقه‌ها بگیر؛ شست، جهت میدان داخل و سمت قطب شمال سیملوله را نشان می‌دهد. برای سیملولهٔ بلندِ بدون هستهٔ آهنی، میدان داخل تقریباً یکنواخت است و داریم: B=μ0NLIB=\mu_0\frac{N}{L}I. اینجا NN تعداد دورها و LL طول سیملوله است.

حالا می‌توانی پیش‌بینی کنی: قطب شمال قطب‌نما هم‌جهت میدان قرار می‌گیرد و قطب ناهمنام آهنربا به سر سیملوله جذب می‌شود. اگر دو منبع میدان داشته باشیم، میدان‌ها را برداری جمع می‌کنیم؛ برای صفرشدن میدان برایند، میدان‌ها باید هم‌اندازه و خلاف‌جهت باشند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۶

مواد و ماندگاری آهنربایی

مواد و ماندگاری آهنربایی

چرا بعضی مواد پس از دورکردن آهنربا، خودشان آهنربا می‌مانند؟ برای پاسخ، ابتدا مواد را از نظر دوقطبی‌های مغناطیسی اتم‌هایشان دسته‌بندی کنیم:

  • دیامغناطیس‌ها دوقطبی مغناطیسی ذاتی ندارند و از میدان قوی، اندکی رانده می‌شوند.
  • پارامغناطیس‌ها دوقطبی ذاتی دارند، ولی بدون میدان خارجی جهت‌های آن‌ها نامنظم است؛ این مواد، مانند آلومینیوم، جذب بسیار ضعیفی دارند.
  • فرومغناطیس‌ها دارای حوزه‌های مغناطیسی هستند؛ در هر حوزه، شمار زیادی از دوقطبی‌ها هم‌جهت‌اند. میدان خارجی می‌تواند حوزه‌های هم‌جهت با خود را گسترش دهد و نظم بیشتری ایجاد کند.

برای تشخیص فرومغناطیس نرم از سخت، فقط وضعیت ماده در حضور میدان کافی نیست؛ باید ببینیم پس از حذف میدان چه باقی می‌ماند. در نوع نرم، بخش زیادی از نظم ایجادشده از بین می‌رود؛ در نوع سخت، نظم بیشتری باقی می‌ماند و ماده خاصیت آهنربایی خود را بهتر حفظ می‌کند.

مثلاً برای آهنربای دائمی، مادهٔ سخت مناسب است؛ اما برای هستهٔ آهنربای الکتریکی که باید با قطع جریان به‌آسانی خاصیت آهنربایی‌اش را از دست بدهد، مادهٔ نرم مناسب‌تر است. «سخت» و «نرم» اینجا به رفتار مغناطیسی اشاره دارند، نه سختی مکانیکی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰۷

مثال حل‌شده

پروتونی با تندی 4.4×106 m/s4.4\times10^6\,\mathrm{m/s} در میدان مغناطیسی یکنواختی به اندازهٔ 18 mT18\,\mathrm{mT} حرکت می‌کند و جهت سرعت آن با میدان زاویهٔ 60∘60^\circ می‌سازد. اندازهٔ نیروی مغناطیسی و، اگر تنها همین نیرو وارد شود، اندازهٔ شتاب پروتون را بیاب. بار و جرم پروتون را به‌ترتیب 1.6×10−19 C1.6\times10^{-19}\,\mathrm{C} و 1.7×10−27 kg1.7\times10^{-27}\,\mathrm{kg} بگیر.

  1. ابتدا واحد میدان را به تسلا تبدیل می‌کنیم: B=18 mT=1.8×10−2 TB=18\,\mathrm{mT}=1.8\times10^{-2}\,\mathrm{T}.

  2. چون سرعت و میدان بر هم عمود نیستند، عامل زاویه را نگه می‌داریم: F=∣q∣vBsin⁡θF=|q|vB\sin\theta و sin⁡60∘≈0.866\sin60^\circ\approx0.866.

  3. داده‌ها را جای‌گذاری می‌کنیم: F=(1.6×10−19)(4.4×106)(1.8×10−2)(0.866)≈1.1×10−14 NF=(1.6\times10^{-19})(4.4\times10^6)(1.8\times10^{-2})(0.866)\approx1.1\times10^{-14}\,\mathrm{N}.

  4. چون نیروی دیگری وارد نمی‌شود، از قانون دوم نیوتون استفاده می‌کنیم: a=F/ma=F/m.

  5. با استفاده از مقدار نیرو پیش از گردکردن، شتاب به دست می‌آید: a≈1.097×10−141.7×10−27≈6.5×1012 m/s2a\approx\frac{1.097\times10^{-14}}{1.7\times10^{-27}}\approx6.5\times10^{12}\,\mathrm{m/s^2}. این شتاب در راستای نیروی مغناطیسی و عمود بر سرعت لحظه‌ای است.

جواب: اندازهٔ نیروی مغناطیسی تقریباً 1.1×10−14 N1.1\times10^{-14}\,\mathrm{N} و اندازهٔ شتاب تقریباً 6.5×1012 m/s26.5\times10^{12}\,\mathrm{m/s^2} است.

نکات مهم

  • جهت میدان را با قطب شمال قطب‌نما و بزرگی نسبی آن را با تراکم خط‌ها می‌خوانیم؛ جهت میدانِ ساخته‌شده با جریان را نیز با قاعدهٔ دست راست تعیین می‌کنیم.
  • اندازهٔ نیروی مغناطیسی بر ذره از F=∣q∣vBsin⁡θF=|q|vB\sin\theta و بر سیم مستقیم از F=ILBsin⁡θF=ILB\sin\theta به دست می‌آید و برای جهت نیرو باید به علامت بار یا جهت جریان توجه کنیم.
  • رفتار مغناطیسی مواد به ساختار مغناطیسی آن‌ها وابسته است و باقی‌ماندن نظم حوزه‌ها پس از حذف میدان، ویژگی مهم فرومغناطیس سخت در مقایسه با نرم است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ فیزیک یازدهم ریاضی · رایگان