درس ۱ · صفحهٔ ۸۳ تا ۸۵ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۳ـ۱ مغناطیس و قطبهای مغناطیسی
در این درس یاد میگیری قطبهای آهنربا را شناسایی و نامگذاری کنی، توضیح بدهی چرا با شکستن آهنربا قطب تنها به دست نمیآید و جذب و دفع آهنرباها و جذب آهن بر اثر القای مغناطیسی را پیشبینی کنی.
پیش از شروع
اگر یک آهنربای میلهای را از وسط نصف کنیم، میتوانیم یک تکه با فقط قطب شمال و تکهای دیگر با فقط قطب جنوب داشته باشیم؟
نه؛ هر تکه خودش آهنربایی با دو قطب شمال و جنوب میشود. حتی با تکرار این کار هم قطب تنها به دست نمیآید؛ تا امروز شواهد تجربی برای وجود تکقطبی مغناطیسی نداریم.
قطبهای آهنربا کجایند؟
قطبهای آهنربا کجایند؟
تصور کن یک آهنربای میلهای را در ظرف برادهٔ آهن فرو میبری و بیرون میآوری. آیا برادهها روی همهٔ قسمتهای آن به یک اندازه جمع میشوند؟ نه؛ نزدیک دو سر آهنربا، برادههای بیشتری میبینی، اما بخش میانی برادههای کمتری نگه میدارد.
این تفاوت، نشانهای برای پیدا کردن قطبهای آهنربا است: ناحیههایی که خاصیت مغناطیسی در آنها بسیار قویتر از قسمتهای دیگر است. در آهنربای میلهای، این ناحیهها نزدیک دو سر قرار دارند.
دقت کن که قطب یک نقطهٔ دقیق و بیاندازه نیست؛ یک ناحیه از آهنرباست. همچنین، کمتر بودن برادهها در بخش میانی به این معنی نیست که آن قسمت دیگر جزئی از آهنربا نیست. برای شناسایی قطبها، باید مقایسه کنیم برادهها کجا بیشتر جمع شدهاند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴
از سوزن تا قطبنما
از سوزن تا قطبنما
چطور یک سوزن خیاطی میتواند به جهتیابی کمک کند؟ کافی است یکی از قطبهای آهنربای دائمی را چند بار در یک جهت روی سوزن بکشیم. برای تکرار، آهنربا را بلند میکنیم و به نقطهٔ شروع برمیگردانیم؛ آن را رفتوبرگشتی روی سوزن نمیکشیم. سوزن با این کار برای مدتی آهنربا میشود.
حالا باید به سوزن فرصت چرخیدن بدهیم؛ مثلاً آن را از وسط با ریسمانی بیاویزیم تا آزادانه بچرخد. پس از آرام گرفتن، یک سر آن تقریباً رو به شمال جغرافیایی قرار میگیرد. این سر را قطب شمال، با نماد ، و سر دیگر را قطب جنوب، با نماد ، مینامیم.
عقربهٔ قطبنما هم یک آهنربای کوچک با امکان چرخش آزاد است. پس نام قطبها را از جهت قرار گرفتن آهنربای آزاد میشناسیم، نه از شکل یا رنگ دو سر آن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴
دو قطبِ جدانشدنی
دو قطبِ جدانشدنی
اگر آهنربایی بشکند، آیا قطب شمال از قطب جنوب جدا میشود؟ نه؛ هر تکه خودش آهنربایی با دو قطب است. در محل شکستن هم قطبهای تازهای پدیدار میشوند؛ پس یک تکه فقط شمال و تکهٔ دیگر فقط جنوب نخواهد بود.
مثلاً فرض کن آهنربای میلهایِ روی درِ یک جعبه از وسط شکسته باشد. هر کدام از دو تکه، یک قطب شمال و یک قطب جنوب دارد. اگر تکهها را باز هم کوچکتر کنیم، باز به آهنرباهای کوچکتری با هر دو قطب میرسیم، نه به قطبهای تنها.
اینجا یک تفاوت مهم با بار الکتریکی داریم: جسم میتواند بار خالص مثبت یا منفی داشته باشد، اما تاکنون قطب مغناطیسیِ تنها بهطور تجربی مشاهده نشده است. بنابراین، شباهتِ دو نامِ شمال و جنوب با مثبت و منفی نباید ما را به اشتباه بیندازد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۴
جذب، دفع و القای مغناطیسی
جذب، دفع و القای مغناطیسی
وقتی دو آهنربا را به هم نزدیک میکنی، همیشه جذب رخ نمیدهد! قطبهای همنام یکدیگر را دفع میکنند؛ یعنی دو قطب شمال یا دو قطب جنوب، همدیگر را میرانند. اما قطبهای ناهمنام یکدیگر را جذب میکنند؛ یعنی شمال و جنوب به سوی هم کشیده میشوند.
حالا اگر بهجای آهنربای دوم، یک گیرهٔ آهنیِ مغناطیسینشده داشته باشیم چه میشود؟ با نزدیکشدن آهنربا، گیره بر اثر القای مغناطیسی خاصیت آهنربایی پیدا میکند. سرِ نزدیکترِ گیره، قطبی ناهمنام با قطبِ نزدیکشوندهٔ آهنربا پیدا میکند؛ بنابراین جذب رخ میدهد. مثلاً اگر قطب شمال را نزدیک کنیم، سرِ نزدیکِ گیره قطب جنوب میشود.
اگر آهنربا را برگردانی و قطب جنوب را نزدیک کنی، قطبهای القاشده در گیره هم جابهجا میشوند و باز جذب رخ میدهد. پس جذبشدن یک جسم به آهنربا، بهتنهایی ثابت نمیکند که آن جسم از ابتدا آهنربا بوده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۵
مثال حلشده
دو سرِ یک آهنربای میلهای را «الف» و «ب» نامیدهایم. قطب شمالِ آهنربایی دیگر را به سرِ «الف» نزدیک میکنیم و دفع رخ میدهد. قطبهای «الف» و «ب» را مشخص کن و توضیح بده اگر سرِ «ب» را به گیرهای آهنی و مغناطیسینشده نزدیک کنیم، چه میشود.
از مشاهدهٔ دفع شروع میکنیم: قطبهای همنام یکدیگر را دفع میکنند.
چون قطبِ نزدیکشده شمال است، سرِ «الف» نیز قطب شمال است.
دو سر آهنربای میلهای قطبهای ناهمناماند؛ پس سرِ «ب» قطب جنوب است.
با نزدیک شدن سرِ «ب» به گیره، در گیره القای مغناطیسی رخ میدهد و سمت نزدیکترِ آن قطب شمال پیدا میکند؛ بنابراین گیره جذب میشود.
نکات مهم
- قطبهای آهنربا ناحیههایی با خاصیت مغناطیسی قویترند و سرِ تقریباً رو به شمالِ آهنربای آزاد، قطب شمال نام دارد.
- قطبهای مغناطیسی همواره جفتاند و با شکستن آهنربا، هر تکه دوباره قطب شمال و جنوب دارد.
- قطبهای همنام دفع و ناهمنام جذب میکنند و جسم آهنیِ مغناطیسینشده نیز بر اثر القای مغناطیسی جذب آهنربا میشود.