درس ۱ · صفحهٔ ۴۵ تا ۴۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۲ــ۱ جریان الکتریکی
در این درس یاد میگیری جریان الکتریکی چگونه ایجاد میشود، جهت آن چه نسبتی با حرکت الکترونها دارد و چگونه بار عبوری، انرژی دادهشده به مدار و زمان تقریبی تخلیهٔ باتری را حساب کنی.
پیش از شروع
اگر الکترونها در سیم به کندی یک حلزون پیش میروند، چرا چراغ با زدن کلید تقریباً بلافاصله روشن میشود؟
الکترونهای آزاد از قبل در سراسر سیم حضور دارند؛ لازم نیست الکترونی از باتری تا چراغ سفر کند تا چراغ روشن شود. با بستن مدار، میدان الکتریکی بهسرعت در مدار برقرار میشود و الکترونهای موجود در بخشهای مختلف سیم، حرکت جهتدار پیدا میکنند.
هر حرکتی جریان نیست
هر حرکتی جریان نیست
در سیم فلزی، حتی وقتی به باتری وصل نیست، الکترونهای آزاد حرکت میکنند! اما حرکتشان نامنظم و در همهٔ جهتهاست؛ پس حرکت داشتن بارها بهتنهایی به معنی وجود جریان نیست.
یک برش خیالی از عرض سیم را مثل دروازهای در مسیر الکترونها تصور کن؛ این همان «سطح مقطع» سیم است. اگر در یک بازهٔ زمانی، به همان اندازه که بار از این دروازه به یک سمت میگذرد، به سمت مخالف هم بگذرد، انتقال خالص بار صفر است؛ بنابراین جریان خالصی نداریم.
مثل درِ یک فروشگاه: اگر تعداد افرادی که وارد میشوند با تعداد افرادی که خارج میشوند برابر باشد، با وجود رفتوآمد، جمعیت داخل تغییر نمیکند. در سیم هم باید عبور بار در دو جهت را با هم مقایسه کنیم، نه اینکه فقط حرکت الکترونها را ببینیم.
جریان وقتی برقرار است که بار خالصی از مقطع بگذرد. باتری با ایجاد میدان الکتریکی میتواند این انتقال خالص را به وجود بیاورد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶
سوق الکترونها و جهت جریان
سوق الکترونها و جهت جریان
وقتی باتری در مدار، میدان الکتریکی ایجاد میکند، حرکت نامنظم الکترونهای آزاد متوقف نمیشود؛ بلکه یک جابهجایی آهسته و جهتدار هم به آن اضافه میشود. به سرعت متوسط این جابهجایی، سرعت سوق میگوییم.
چون بار الکترون منفی است، نیروی الکتریکی وارد بر آن خلاف جهت میدان است. پس الکترونها نیز در خلاف جهت میدان سوق پیدا میکنند. اما جهت جریان را بهطور قراردادی جهت حرکت بار مثبت در نظر میگیریم؛ بنابراین جهت قراردادی جریان همجهت میدان و خلاف جهت سوق الکترونهاست.
برای تصور بهتر، اگر میدان در یک سیم به سمت راست باشد، سوق الکترونها به سمت چپ و جریان قراردادی به سمت راست است.
حالا معمای چراغ: روشنشدن سریع آن به معنی تندبودن سوق الکترونها نیست! سیم از قبل الکترون آزاد دارد و با بستن کلید، اثر میدان بهسرعت در مدار برقرار میشود؛ لازم نیست یک الکترون از باتری تا لامپ سفر کند. شبیه شیلنگی که از قبل پر از آب است و با بازکردن شیر، آب زود از سر دیگرش بیرون میآید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷
جریان؛ بار عبوری در زمان
جریان؛ بار عبوری در زمان
دو سیم را تصور کن که در مدت یکسان، از مقطع یکی بار بیشتری میگذرد. کدام جریان بیشتری دارد؟ برای مقایسه، باید بدانیم در هر واحد زمان چه مقدار بار خالص عبور میکند؛ درست مثل مقایسهٔ آهنگ عبور آب از دو شیلنگ.
اگر در بازهٔ زمانی ، بار خالص از یک مقطع رسانا بگذرد، جریان متوسط برابر است با:
بار را برحسب کولن، با نماد ، و زمان را برحسب ثانیه، با نماد ، میگذاریم؛ در این صورت یکای جریان آمپر، با نماد ، است:
پس جریان بیشتر لزوماً به معنی بار کل بیشتر نیست؛ مدت عبور بار هم مهم است. همچنین جریان، مقدار بارِ ذخیرهشده در سیم نیست، بلکه آهنگ عبور بار است.
اگر این آهنگ ثابت باشد، نسبت بالا جریان ثابت مدار را میدهد. در جریان مستقیمِ مورد بررسی این فصل، هم مقدار جریان ثابت میماند و هم جهت آن با گذشت زمان عوض نمیشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷
از جریان تا انرژی باتری
از جریان تا انرژی باتری
باتری فقط بار را به حرکت درنمیآورد؛ به مدار انرژی هم میدهد. مثلاً ماشینحساب برای روشن ماندن و انجام محاسبهها به این انرژی نیاز دارد. اما از روی جریان و زمان، چطور انرژی دادهشده را پیدا کنیم؟
مسیر حل دو گام دارد:
- اول، بار عبوری را پیدا کن: جریان میگوید در هر ثانیه چقدر بار از مقطع مدار میگذرد؛ پس . اگر جریان برحسب و زمان برحسب باشد، بار برحسب به دست میآید.
- سپس، انرژی را حساب کن: اختلاف پتانسیل باتری نشان میدهد به ازای هر واحد بار، چقدر انرژی به مدار داده میشود؛ بنابراین . با بار برحسب و اختلاف پتانسیل برحسب ، انرژی برحسب ژول، ، خواهد بود.
پس بار و انرژی یکی نیستند؛ اختلاف پتانسیل، حلقهٔ ارتباط آنهاست. اگر جریان و اختلاف پتانسیل ثابت بمانند، روشن ماندن طولانیتر دستگاه یعنی عبور بار بیشتر و دریافت انرژی بیشتر.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸
عدد روی باتری چه میگوید؟
عدد روی باتری چه میگوید؟
روی باتری گوشی معمولاً عددی با یکای میلیآمپرـساعت میبینی. این عدد ظرفیت باری باتری را نشان میدهد؛ یعنی باتری تا تخلیهٔ ایمن، در مجموع چه مقدار بار میتواند از مدار عبور دهد. پس این عدد نه خودِ جریان است و نه انرژی ذخیرهشده.
چون بار از ضرب جریان در زمان به دست میآید، آمپرـساعت هم یکای بار است:
همچنین هر آمپرـساعت برابر هزار میلیآمپرـساعت است:
برای تخمین زمان تخلیه، ظرفیت باری را بر جریان متوسط تقسیم میکنیم:
اگر ظرفیت برحسب باشد و جریان را برحسب بنویسی، زمان برحسب ساعت به دست میآید. حواست باشد یکاهای جریان را هماهنگ کنی!
مثلاً هنگام بازی با گوشی، جریان مصرفی متوسط معمولاً بیشتر از حالت آمادهبهکار است؛ بنابراین همان باتری زودتر تخلیه میشود. این زمان تقریبی است، چون مصرف گوشی در طول استفاده تغییر میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸
مثال حلشده
باتری یک دستگاه کوچک، اختلاف پتانسیل و ظرفیت باری دارد. دستگاه جریان ثابت میکشد. با فرض استفاده از تمام ظرفیت درجشده و ثابت ماندن اختلاف پتانسیل، دستگاه تقریباً چند ساعت کار میکند؟ در این مدت چه مقدار بار از مدار میگذرد و باتری چقدر انرژی به مدار میدهد؟
ظرفیت و جریان را به یکاهای سازگار تبدیل میکنیم: و .
از رابطهٔ ، زمان تخلیه را مییابیم: .
برای محاسبهٔ بار برحسب کولن، زمان را به ثانیه تبدیل میکنیم: .
بار عبوری برابر است با .
انرژی دادهشده به مدار را حساب میکنیم: .
نکات مهم
- جریان به عبور خالص بار از مقطع نیاز دارد و در سیم فلزی، جهت قراردادی آن خلاف جهت سوق الکترونهاست.
- جریان متوسط از به دست میآید و در جریان مستقیمِ مورد بررسی این فصل، مقدار و جهت جریان ثابتاند.
- انرژی باتری از و زمان تقریبی تخلیه از تقسیم ظرفیت باری بر جریان متوسط به دست میآید؛ آمپرـساعت یکای بار است، نه انرژی.