۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۲ فیزیک یازدهم ریاضی؛ درسنامه و نکات مهم

«جریان الکتریکی و مدارهای جریان مستقیم»: ۷ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۲ (ریاضی)
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۴۵ تا ۸۲

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۴۵ تا ۴۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ۱ جریان الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری جریان الکتریکی چگونه ایجاد می‌شود، جهت آن چه نسبتی با حرکت الکترون‌ها دارد و چگونه بار عبوری، انرژی داده‌شده به مدار و زمان تقریبی تخلیهٔ باتری را حساب کنی.

پیش از شروع

اگر الکترون‌ها در سیم به کندی یک حلزون پیش می‌روند، چرا چراغ با زدن کلید تقریباً بلافاصله روشن می‌شود؟

الکترون‌های آزاد از قبل در سراسر سیم حضور دارند؛ لازم نیست الکترونی از باتری تا چراغ سفر کند تا چراغ روشن شود. با بستن مدار، میدان الکتریکی به‌سرعت در مدار برقرار می‌شود و الکترون‌های موجود در بخش‌های مختلف سیم، حرکت جهت‌دار پیدا می‌کنند.

هر حرکتی جریان نیست

هر حرکتی جریان نیست

در سیم فلزی، حتی وقتی به باتری وصل نیست، الکترون‌های آزاد حرکت می‌کنند! اما حرکتشان نامنظم و در همهٔ جهت‌هاست؛ پس حرکت داشتن بارها به‌تنهایی به معنی وجود جریان نیست.

یک برش خیالی از عرض سیم را مثل دروازه‌ای در مسیر الکترون‌ها تصور کن؛ این همان «سطح مقطع» سیم است. اگر در یک بازهٔ زمانی، به همان اندازه که بار از این دروازه به یک سمت می‌گذرد، به سمت مخالف هم بگذرد، انتقال خالص بار صفر است؛ بنابراین جریان خالصی نداریم.

مثل درِ یک فروشگاه: اگر تعداد افرادی که وارد می‌شوند با تعداد افرادی که خارج می‌شوند برابر باشد، با وجود رفت‌وآمد، جمعیت داخل تغییر نمی‌کند. در سیم هم باید عبور بار در دو جهت را با هم مقایسه کنیم، نه اینکه فقط حرکت الکترون‌ها را ببینیم.

جریان وقتی برقرار است که بار خالصی از مقطع بگذرد. باتری با ایجاد میدان الکتریکی می‌تواند این انتقال خالص را به وجود بیاورد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۶

سوق الکترون‌ها و جهت جریان

سوق الکترون‌ها و جهت جریان

وقتی باتری در مدار، میدان الکتریکی ایجاد می‌کند، حرکت نامنظم الکترون‌های آزاد متوقف نمی‌شود؛ بلکه یک جابه‌جایی آهسته و جهت‌دار هم به آن اضافه می‌شود. به سرعت متوسط این جابه‌جایی، سرعت سوق می‌گوییم.

چون بار الکترون منفی است، نیروی الکتریکی وارد بر آن خلاف جهت میدان است. پس الکترون‌ها نیز در خلاف جهت میدان سوق پیدا می‌کنند. اما جهت جریان را به‌طور قراردادی جهت حرکت بار مثبت در نظر می‌گیریم؛ بنابراین جهت قراردادی جریان هم‌جهت میدان و خلاف جهت سوق الکترون‌هاست.

برای تصور بهتر، اگر میدان در یک سیم به سمت راست باشد، سوق الکترون‌ها به سمت چپ و جریان قراردادی به سمت راست است.

حالا معمای چراغ: روشن‌شدن سریع آن به معنی تندبودن سوق الکترون‌ها نیست! سیم از قبل الکترون آزاد دارد و با بستن کلید، اثر میدان به‌سرعت در مدار برقرار می‌شود؛ لازم نیست یک الکترون از باتری تا لامپ سفر کند. شبیه شیلنگی که از قبل پر از آب است و با بازکردن شیر، آب زود از سر دیگرش بیرون می‌آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

جریان؛ بار عبوری در زمان

جریان؛ بار عبوری در زمان

دو سیم را تصور کن که در مدت یکسان، از مقطع یکی بار بیشتری می‌گذرد. کدام جریان بیشتری دارد؟ برای مقایسه، باید بدانیم در هر واحد زمان چه مقدار بار خالص عبور می‌کند؛ درست مثل مقایسهٔ آهنگ عبور آب از دو شیلنگ.

اگر در بازهٔ زمانی Δt\Delta t، بار خالص Δq\Delta q از یک مقطع رسانا بگذرد، جریان متوسط برابر است با:

Iمتوسط=ΔqΔtI_{\text{متوسط}}=\frac{\Delta q}{\Delta t}

بار را برحسب کولن، با نماد C\mathrm{C}، و زمان را برحسب ثانیه، با نماد s\mathrm{s}، می‌گذاریم؛ در این صورت یکای جریان آمپر، با نماد A\mathrm{A}، است:

1 A=1 C/s1\,\mathrm{A}=1\,\mathrm{C/s}

پس جریان بیشتر لزوماً به معنی بار کل بیشتر نیست؛ مدت عبور بار هم مهم است. همچنین جریان، مقدار بارِ ذخیره‌شده در سیم نیست، بلکه آهنگ عبور بار است.

اگر این آهنگ ثابت باشد، نسبت بالا جریان ثابت مدار را می‌دهد. در جریان مستقیمِ مورد بررسی این فصل، هم مقدار جریان ثابت می‌ماند و هم جهت آن با گذشت زمان عوض نمی‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۷

از جریان تا انرژی باتری

از جریان تا انرژی باتری

باتری فقط بار را به حرکت درنمی‌آورد؛ به مدار انرژی هم می‌دهد. مثلاً ماشین‌حساب برای روشن ماندن و انجام محاسبه‌ها به این انرژی نیاز دارد. اما از روی جریان و زمان، چطور انرژی داده‌شده را پیدا کنیم؟

مسیر حل دو گام دارد:

  • اول، بار عبوری را پیدا کن: جریان می‌گوید در هر ثانیه چقدر بار از مقطع مدار می‌گذرد؛ پس Δq=IΔt\Delta q=I\Delta t. اگر جریان برحسب A\mathrm{A} و زمان برحسب s\mathrm{s} باشد، بار برحسب C\mathrm{C} به دست می‌آید.
  • سپس، انرژی را حساب کن: اختلاف پتانسیل باتری نشان می‌دهد به ازای هر واحد بار، چقدر انرژی به مدار داده می‌شود؛ بنابراین W=ΔqΔVW=\Delta q\Delta V. با بار برحسب C\mathrm{C} و اختلاف پتانسیل برحسب V\mathrm{V}، انرژی برحسب ژول، J\mathrm{J}، خواهد بود.

پس بار و انرژی یکی نیستند؛ اختلاف پتانسیل، حلقهٔ ارتباط آن‌هاست. اگر جریان و اختلاف پتانسیل ثابت بمانند، روشن ماندن طولانی‌تر دستگاه یعنی عبور بار بیشتر و دریافت انرژی بیشتر.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

عدد روی باتری چه می‌گوید؟

عدد روی باتری چه می‌گوید؟

روی باتری گوشی معمولاً عددی با یکای میلی‌آمپرـساعت می‌بینی. این عدد ظرفیت باری باتری را نشان می‌دهد؛ یعنی باتری تا تخلیهٔ ایمن، در مجموع چه مقدار بار می‌تواند از مدار عبور دهد. پس این عدد نه خودِ جریان است و نه انرژی ذخیره‌شده.

چون بار از ضرب جریان در زمان به دست می‌آید، آمپرـساعت هم یکای بار است:

1 Ah=3600 C1\,\mathrm{Ah}=3600\,\mathrm{C}

همچنین هر آمپرـساعت برابر هزار میلی‌آمپرـساعت است:

1 Ah=1000 mAh1\,\mathrm{Ah}=1000\,\mathrm{mAh}

برای تخمین زمان تخلیه، ظرفیت باری را بر جریان متوسط تقسیم می‌کنیم:

Δt=ΔqIمتوسط\Delta t=\dfrac{\Delta q}{I_{\text{متوسط}}}

اگر ظرفیت برحسب mAh\mathrm{mAh} باشد و جریان را برحسب mA\mathrm{mA} بنویسی، زمان برحسب ساعت به دست می‌آید. حواست باشد یکاهای جریان را هماهنگ کنی!

مثلاً هنگام بازی با گوشی، جریان مصرفی متوسط معمولاً بیشتر از حالت آماده‌به‌کار است؛ بنابراین همان باتری زودتر تخلیه می‌شود. این زمان تقریبی است، چون مصرف گوشی در طول استفاده تغییر می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۸

مثال حل‌شده

باتری یک دستگاه کوچک، اختلاف پتانسیل 3 V3\,\mathrm{V} و ظرفیت باری 600 mAh600\,\mathrm{mAh} دارد. دستگاه جریان ثابت 20 mA20\,\mathrm{mA} می‌کشد. با فرض استفاده از تمام ظرفیت درج‌شده و ثابت ماندن اختلاف پتانسیل، دستگاه تقریباً چند ساعت کار می‌کند؟ در این مدت چه مقدار بار از مدار می‌گذرد و باتری چقدر انرژی به مدار می‌دهد؟

  1. ظرفیت و جریان را به یکاهای سازگار تبدیل می‌کنیم: Q=600 mAh=0.600 AhQ=600\,\mathrm{mAh}=0.600\,\mathrm{Ah} و I=20 mA=0.020 AI=20\,\mathrm{mA}=0.020\,\mathrm{A}.

  2. از رابطهٔ Δq=IΔt\Delta q=I\Delta t، زمان تخلیه را می‌یابیم: Δt=Q/I=(0.600 Ah)/(0.020 A)=30 h\Delta t=Q/I=(0.600\,\mathrm{Ah})/(0.020\,\mathrm{A})=30\,\mathrm{h}.

  3. برای محاسبهٔ بار برحسب کولن، زمان را به ثانیه تبدیل می‌کنیم: Δt=30×3600 s=108000 s\Delta t=30\times3600\,\mathrm{s}=108000\,\mathrm{s}.

  4. بار عبوری برابر است با Δq=IΔt=(0.020 A)(108000 s)=2160 C\Delta q=I\Delta t=(0.020\,\mathrm{A})(108000\,\mathrm{s})=2160\,\mathrm{C}.

  5. انرژی داده‌شده به مدار را حساب می‌کنیم: W=ΔqΔV=(2160 C)(3 V)=6480 JW=\Delta q\Delta V=(2160\,\mathrm{C})(3\,\mathrm{V})=6480\,\mathrm{J}.

جواب: زمان تقریبی کار دستگاه 30 h30\,\mathrm{h}، بار عبوری 2160 C2160\,\mathrm{C} و انرژی داده‌شده به مدار 6480 J6480\,\mathrm{J} است.

نکات مهم

  • جریان به عبور خالص بار از مقطع نیاز دارد و در سیم فلزی، جهت قراردادی آن خلاف جهت سوق الکترون‌هاست.
  • جریان متوسط از I=Δq/ΔtI=\Delta q/\Delta t به دست می‌آید و در جریان مستقیمِ مورد بررسی این فصل، مقدار و جهت جریان ثابت‌اند.
  • انرژی باتری از W=ΔqΔVW=\Delta q\Delta V و زمان تقریبی تخلیه از تقسیم ظرفیت باری بر جریان متوسط به دست می‌آید؛ آمپرـساعت یکای بار است، نه انرژی.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۴۹ تا ۵۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ۲ مقاومت الکتریکی و قانون اهم

در این درس یاد می‌گیری مقاومت الکتریکی را توضیح دهی، با رابطهٔ R=VIR=\frac{V}{I} مقاومت یا جریان را حساب کنی و رفتار رساناهای اهمی و غیراهمی را از روی اندازه‌گیری‌ها و نمودار تشخیص دهی.

پیش از شروع

اگر ولتاژ دو سر یک وسیله را دو برابر کنیم، آیا جریان عبوری از آن هم همیشه دو برابر می‌شود؟

نه، این اتفاق برای هر وسیله‌ای نمی‌افتد! اگر وسیله اهمی باشد و دمایش ثابت بماند، با دو برابر شدن ولتاژ، جریان هم دو برابر می‌شود. برای فهمیدن دلیلش، باید با مقاومت الکتریکی آشنا شویم.

مقاومت در برابر جریان

مقاومت در برابر جریان

چرا سیمی که جریان از آن می‌گذرد، می‌تواند گرم شود؟ وقتی بین دو سر رسانا اختلاف پتانسیل برقرار می‌کنیم، الکترون‌های آزاد حرکت جهت‌دار پیدا می‌کنند؛ اما مسیرشان بدون مانع نیست. آن‌ها با اتم‌های در حال نوسان رسانا برخورد می‌کنند و انرژی به رسانا منتقل می‌شود. این فرایند باعث گرم‌شدن رسانا می‌شود.

مقاومت الکتریکی نشان می‌دهد رسانا چقدر در برابر عبور جریان مقاومت می‌کند. برای مقایسهٔ دو رسانا باید اختلاف پتانسیل دو سر آن‌ها یکسان باشد: در این شرایط، رسانای با مقاومت کمتر، جریان بیشتری عبور می‌دهد و رسانای با مقاومت بیشتر، جریان کمتری.

مثلاً دو سیم متفاوت را تصور کن که جداگانه به دو سر یک باتری یکسان وصل می‌شوند. اگر مقاومت یکی کمتر باشد، جریان عبوری از آن بیشتر است. پس مقاومت بیشتر به معنی «عبور نکردن جریان» نیست؛ بلکه در ولتاژ یکسان، به معنی جریان کمتر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

اندازهٔ مقاومت

اندازهٔ مقاومت

چطور مقاومت یک وسیله را با عدد بیان کنیم؟ باید اختلاف پتانسیل دو سر آن، یعنی VV، و جریان عبوری از آن، یعنی II، را بدانیم. مقاومت از تقسیم این دو به دست می‌آید:

R=VIR=\frac{V}{I}

پس برای محاسبهٔ مقاومت، ولتاژ را بر جریان تقسیم می‌کنیم، نه برعکس. این نسبت نشان می‌دهد برای عبور جریان معین، چه اختلاف پتانسیلی لازم است؛ هرچه این نسبت بزرگ‌تر باشد، مقاومت بیشتر است.

اگر ولتاژ را برحسب V\mathrm{V} و جریان را برحسب A\mathrm{A} وارد کنیم، یکای مقاومت، ولت بر آمپر خواهد بود. این یکا را به افتخار جورج سیمون اهم، اهم نامیده‌اند و با Ω\Omega نشان می‌دهند:

1 Ω=1 VA1\,\Omega=1\,\frac{\mathrm{V}}{\mathrm{A}}

مثلاً برای تعیین مقاومت یک وسیلهٔ باتری‌خور، دانستن ولتاژ باتری به‌تنهایی کافی نیست؛ جریان عبوری از وسیله را هم لازم داریم. همچنین پیش از جای‌گذاری در رابطه، باید جریانِ داده‌شده برحسب میلی‌آمپر را به آمپر تبدیل کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۹

آزمون قانون اهم

آزمون قانون اهم

آیا با یک بار اندازه‌گیری می‌توان گفت یک وسیله اهمی است؟ نه؛ باید ببینیم با تغییر ولتاژ، مقاومت آن ثابت می‌ماند یا نه.

برای این آزمایش، وسیله را به منبع تغذیهٔ قابل تنظیم وصل می‌کنیم:

  • آمپرسنج را متوالی با وسیله می‌بندیم تا جریان عبوری از آن را اندازه بگیرد.
  • ولت‌سنج را موازی با وسیله، یعنی به دو سر آن، وصل می‌کنیم تا اختلاف پتانسیل را نشان دهد.

سپس ولتاژ را تغییر می‌دهیم و در هر نوبت، مقدارهای VV و II را یادداشت می‌کنیم. با رابطهٔ R=VIR=\frac{V}{I}، مقاومت را برای هر نوبت به دست می‌آوریم.

شرط مهم این است که دمای وسیله ثابت بماند. اگر نسبت VI\frac{V}{I} در ولتاژهای مختلف ثابت باشد، وسیله «اهمی» است. پس صرفِ بیشترشدن جریان با افزایش ولتاژ کافی نیست؛ باید نسبت ولتاژ به جریان هم ثابت بماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

اهمی یا غیراهمی؟

اهمی یا غیراهمی؟

به پرسش آغاز درس برگردیم: آیا دو برابر کردن ولتاژ، همیشه جریان را دو برابر می‌کند؟ فقط برای رسانای اهمی، در دمای ثابت، چنین انتظاری داریم.

برای دیدن این تفاوت، نمودار جریان برحسب ولتاژ را بررسی می‌کنیم: محور افقی ولتاژ VV و محور عمودی جریان II است. برای رسانای اهمی، جریان با ولتاژ نسبت مستقیم دارد؛ پس نمودار خطی راست و گذرنده از مبدأ است. یعنی با ولتاژ صفر، جریان هم صفر است و با دو برابر شدن ولتاژ، جریان نیز دو برابر می‌شود.

اما همهٔ وسیله‌ها این‌گونه نیستند. مثلاً دیود نورگسیل، همان چراغ کوچک نشانگر بسیاری از دستگاه‌ها، رفتاری غیراهمی دارد؛ نمودار آن یک خط راست گذرنده از مبدأ نیست و نسبت VI\frac{V}{I} در نقاط مختلفِ دارای جریان، ثابت نمی‌ماند.

پس پاسخ پرسش آغاز درس «همیشه نه» است: پیش از پیش‌بینی تغییر جریان، باید بدانیم وسیله اهمی است یا غیراهمی.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۰

مثال حل‌شده

لامپ کوچکی در اختلاف پتانسیل 3.0 V3.0\,\mathrm{V}، جریان 0.20 A0.20\,\mathrm{A} می‌کشد. مقاومت رشتهٔ لامپ چقدر است؟ اگر ولتاژ به 2.4 V2.4\,\mathrm{V} کاهش یابد، جریان چقدر می‌شود؟ رشتهٔ لامپ را اهمی فرض کن و از تغییر مقاومت بر اثر تغییر دما چشم‌پوشی کن.

  1. ابتدا از ولتاژ و جریانِ حالت اول، مقاومت را پیدا می‌کنیم: R=VIR=\frac{V}{I}.

  2. مقدارها را جای‌گذاری می‌کنیم: R=3.0 V0.20 A=15 ΩR=\frac{3.0\,\mathrm{V}}{0.20\,\mathrm{A}}=15\,\Omega.

  3. چون رشته را اهمی فرض کرده‌ایم و تغییر دما را نادیده می‌گیریم، مقاومت در حالت دوم نیز همان 15 Ω15\,\Omega است.

  4. رابطه را برای جریان می‌نویسیم و حساب می‌کنیم: I=VR=2.4 V15 Ω=0.16 AI=\frac{V}{R}=\frac{2.4\,\mathrm{V}}{15\,\Omega}=0.16\,\mathrm{A}. کاهش جریان با کاهش ولتاژ سازگار است.

جواب: مقاومت رشتهٔ لامپ 15 Ω15\,\Omega و جریان پس از کاهش ولتاژ 0.16 A0.16\,\mathrm{A} است.

نکات مهم

  • در اختلاف پتانسیل یکسان، رسانایی که مقاومت بیشتری دارد جریان کمتری از خود عبور می‌دهد.
  • مقاومت از رابطهٔ R=VIR=\frac{V}{I} به دست می‌آید و یکای آن اهم، با نماد Ω\Omega، است.
  • برای رسانای اهمی در دمای ثابت، نسبت ولتاژ به جریان ثابت است و نمودار جریان برحسب ولتاژ خطی و گذرنده از مبدأ است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵۱ تا ۶۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ۳ عوامل مؤثر بر مقاومت الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری انواع مقاومت و کاربردشان را تشخیص بدهی، مقدار و تلرانس مقاومت کربنی را از حلقه‌های رنگی بخوانی و رفتار ترمیستور، مقاومت نوری و دیود را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چراغ خیابان چطور متوجه تاریک شدن هوا می‌شود، بدون اینکه کسی کلیدش را بزند؟

در بعضی چراغ‌های خیابان، یک مقاومت حساس به نور بخشی از مدار کنترل است؛ مقدار مقاومتش با روشنایی محیط تغییر می‌کند. مدار از این تغییر برای قطع کردن روشنایی در روز و روشن نگه داشتن چراغ در شب استفاده می‌کند.

مقاومت ثابت و متغیر

مقاومت ثابت و متغیر

در مدارهای الکترونیکی، مقاومت‌ها به کنترل جریان و ولتاژ کمک می‌کنند؛ اما همگی ساختار یکسانی ندارند.

  • مقاومت پیچه‌ای از سیم نازکی ساخته می‌شود که دور یک مغزی نارسانا پیچیده شده است. این مقاومت‌ها برای کاربردهایی مانند تحمل توان‌های بالا ساخته می‌شوند.
  • مقاومت ترکیبی معمولاً از موادی مانند کربن، نیم‌رسانا یا لایه‌های نازک فلزی ساخته می‌شود. مقدار مقاومت آن را روی بدنه می‌نویسند یا با حلقه‌های رنگی نشان می‌دهند.

بیشتر این مقاومت‌ها مقدار ثابتی دارند؛ یعنی نمی‌توان مقدارشان را با یک دکمه تنظیم کرد. اما رئوستا نوعی مقاومت پیچه‌ایِ متغیر است. لغزندهٔ آن تعیین می‌کند چه طولی از سیم در مسیر جریان قرار بگیرد. هرچه این طول بیشتر باشد، مقاومت بیشتر می‌شود؛ پس اگر ولتاژ دو سر آن ثابت بماند، جریان کمتر خواهد شد.

مثلاً در یک مدار آزمایشی می‌توان با جابه‌جایی لغزندهٔ رئوستا، روشنایی لامپ را تنظیم کرد. پتانسیومتر هم قطعه‌ای با مقاومت قابل تنظیم است که در مدارهای الکترونیکی کاربرد دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

خواندن حلقه‌های رنگی

خواندن حلقه‌های رنگی

روی مقاومت‌های کوچک، حلقه‌های رنگی مثل یک برچسب عددی عمل می‌کنند. حلقهٔ طلایی یا نقره‌ایِ تلرانس را سمت راست بگذار و رنگ‌ها را از چپ بخوان.

  • دو حلقهٔ نخست، رقم‌های اول و دوم‌اند؛ این رقم‌ها را کنار هم می‌نویسیم، نه اینکه جمع کنیم.
  • حلقهٔ سوم، ضریب است: اگر عدد رنگ آن nn باشد، عدد دورقمی را در 10n10^n ضرب می‌کنیم. مقدار حاصل برحسب Ω\Omega است.
  • حلقهٔ چهارم، تلرانس یا درصد انحراف مجاز از مقدار نوشته‌شده را نشان می‌دهد؛ یعنی مقاومت واقعی ممکن است کمی بیشتر یا کمتر باشد.

برای خواندن رنگ‌ها از این راهنما کمک بگیر:

سیاه 00، قهوه‌ای 11، قرمز 22، نارنجی 33، زرد 44، سبز 55، آبی 66، بنفش 77، خاکستری 88، سفید 99.

در جایگاه ضریب، طلایی یعنی 10−110^{-1} و نقره‌ای یعنی 10−210^{-2}. اما در جایگاه تلرانس، طلایی یعنی 5%5\% و نقره‌ای یعنی 10%10\%؛ نبود حلقهٔ چهارم هم تلرانس 20%20\% را نشان می‌دهد. پس جای حلقه به‌اندازهٔ رنگش مهم است!

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

ترمیستور؛ حسگر دما

ترمیستور؛ حسگر دما

یک مدار زنگ خطر آتش چطور می‌تواند متوجه گرم شدن محیط شود؟ یکی از راه‌ها استفاده از ترمیستور است؛ مقاومتی که به تغییر دما حساس است و مقاومت الکتریکی‌اش با دما تغییر می‌کند.

مدار، دما را مثل ما احساس نمی‌کند؛ بلکه می‌تواند از تغییر مقاومت ترمیستور برای تشخیص تغییر دما استفاده کند. مثلاً در یک زنگ خطر، مدار را طوری طراحی می‌کنند که وقتی تغییر مقاومت نشانهٔ رسیدن دما به حد تعیین‌شده باشد، زنگ فعال شود. در دماسنج هم می‌توان این تغییر مقاومت را به عدد دما تبدیل کرد.

نکتهٔ مهم این است که نباید تصور کنی مقاومت همهٔ ترمیستورها هنگام گرم شدن حتماً افزایش می‌یابد؛ جهت تغییر به نوع ترمیستور بستگی دارد. فعلاً به خاطر بسپار: ترمیستور حسگر دماست، چون مقاومتش با دما تغییر می‌کند. این قطعه را در شکل‌های کوچک دیسکی، مهره‌ای و میله‌ای می‌سازند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۸

مقاومت نوری؛ حسگر روشنایی

مقاومت نوری؛ حسگر روشنایی

چراغ خیابان چشم ندارد، اما مدارش می‌تواند تغییر روشنایی را تشخیص دهد! مقاومت نوری یا LDR\mathrm{LDR} قطعه‌ای است که مقاومتش به نور تابیده‌شده بستگی دارد: نور بیشتر، مقاومت کمتر.

چرا؟ در نوع نیم‌رسانای این قطعه، تابش نور تعداد حامل‌های بار را افزایش می‌دهد؛ در نتیجه، عبور جریان آسان‌تر می‌شود. پس مقاومت نوری در تاریکی مقاومت زیادی دارد و با روشن‌تر شدن محیط، مقاومتش کاهش می‌یابد. این قطعه خودش نور تولید نمی‌کند؛ به نور محیط پاسخ می‌دهد.

اما چرا چراغ خیابان در روز خاموش می‌شود؟ نکته اینجاست که مقاومت نوری فقط حسگر است؛ چگونگی واکنش چراغ به طراحی مدار بستگی دارد. در نمونهٔ کتاب، نور روز باعث عبور جریان از مقاومت نوری و فعال‌شدن یک گرم‌کن می‌شود. گرم‌کن به کمک دماپا اتصال چراغ‌ها را قطع می‌کند. شب، گرم‌کن خاموش می‌ماند و اتصال چراغ‌ها قطع نمی‌شود؛ بنابراین چراغ‌ها روشن می‌مانند.

پس کاهش مقاومت حسگر در روشنایی، لزوماً به معنی روشن‌شدن چراغِ تحت کنترل نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۹

دیود و دیود نورگسیل

دیود و دیود نورگسیل

یک درِ یک‌طرفه را تصور کن که فقط از یک سمت اجازهٔ عبور می‌دهد. دیود هم در مدار چنین نقشی دارد: جریان را در یک جهت عبور می‌دهد، اما در جهت مخالف جلوی عبور آن را می‌گیرد. پس برخلاف مقاومت معمولی، جهت قرار گرفتن دیود در مدار مهم است. به همین دلیل از دیود برای یک‌سوکردن جریان استفاده می‌کنند.

دیود نورگسیل یا LED\mathrm{LED} نوعی دیود است که هنگام عبور جریان در جهت مناسب، بخشی از انرژی الکتریکی را به نور تبدیل می‌کند؛ مثل چراغ کوچک نشانگر روشن‌بودن بسیاری از وسایل. اگر جهت اتصال آن را برعکس کنیم، در شرایط معمول جریان عبور نمی‌کند و روشن نمی‌شود.

رنگ نور این قطعه به نوع نیم‌رسانای سازندهٔ آن بستگی دارد. دیودهای نورگسیل در مقایسه با لامپ‌های رشته‌ای، برای روشنایی مصرف برق کمتری دارند و عمرشان بیشتر است؛ برای همین در چراغ خودرو و روشنایی خانه‌ها کاربرد دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰

مثال حل‌شده

حلقه‌های یک مقاومت از سمت خواندن، قهوه‌ای، سیاه، قرمز و طلایی‌اند. مقدار اسمی مقاومت و انحراف مجاز آن را برحسب اهم پیدا کن. مقدار واقعی در چه بازه‌ای مجاز است؟ برای یادآوری: قهوه‌ای رقم 11، سیاه رقم 00، قرمز ضریب 10210^2 و طلایی تلرانس 5%5\% را نشان می‌دهد.

  1. حلقهٔ طلایی را در سمت راست قرار می‌دهیم و حلقه‌ها را از چپ به راست می‌خوانیم.

  2. دو حلقهٔ نخست، قهوه‌ای و سیاه، عدد 1010 را می‌سازند.

  3. عدد را در ضریب حلقهٔ قرمز ضرب می‌کنیم: R=10×102=1000 ΩR=10\times10^2=1000\,\Omega.

  4. انحراف مجاز را از درصدِ مقدار اسمی به دست می‌آوریم: ΔR=5100×1000=50 Ω\Delta R=\frac{5}{100}\times1000=50\,\Omega.

  5. حد پایین و بالای مجاز برابرند با Rmin⁡=1000−50=950 ΩR_{\min}=1000-50=950\,\Omega و Rmax⁡=1000+50=1050 ΩR_{\max}=1000+50=1050\,\Omega.

جواب: مقدار اسمی مقاومت 1000 Ω1000\,\Omega و انحراف مجاز آن 50 Ω50\,\Omega است؛ بنابراین مقدار واقعی می‌تواند از 950 Ω950\,\Omega تا 1050 Ω1050\,\Omega باشد.

نکات مهم

  • مقاومت‌های پیچه‌ای و ترکیبی ساختار متفاوتی دارند و رئوستا با تغییر طول سیمِ در مسیر جریان، مقاومت را تنظیم می‌کند.
  • در مقاومت کربنی چهارحلقه‌ای، دو حلقهٔ نخست رقم‌ها، حلقهٔ سوم ضریب و حلقهٔ چهارم تلرانس را مشخص می‌کند.
  • ترمیستور به دما و مقاومت نوری به نور حساس است؛ دیود جریان را یک‌سویه عبور می‌دهد و نوع نورگسیل آن نور تولید می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۶۱ تا ۶۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ــ۴ نیروی محرکهٔ الکتریکی و مدارها

در این درس یاد می‌گیری معنای نیروی محرکهٔ الکتریکی را توضیح بدهی و با توجه به مقاومت داخلی و علامت تغییرات پتانسیل، جریان و ولتاژ دو سر باتری‌ها را در مدار تک‌حلقه‌ای حساب کنی.

پیش از شروع

چرا ممکن است ولت‌سنج، ولتاژ یک باتری را پیش از روشن‌شدن لامپ بیشتر از زمانی نشان دهد که لامپ روشن است؟

باتری واقعی درون خودش هم مقاومت دارد؛ بنابراین هنگام عبور جریان، بخشی از افزایش پتانسیلی که منبع ایجاد می‌کند، درون خود باتری افت می‌کند. برای فهمیدن عدد ولت‌سنج، باید تفاوت نیروی محرکهٔ الکتریکی و ولتاژ دو سر باتری را بشناسیم.

باتری؛ تلمبهٔ انرژی مدار

باتری؛ تلمبهٔ انرژی مدار

یک سرسرهٔ آبی را تصور کن: آب از بالا پایین می‌آید، اما برای ادامهٔ بازی باید تلمبه‌ای آن را دوباره بالا ببرد. تلمبه به آب انرژی می‌دهد تا بتواند بار دیگر پایین بیاید.

باتری هم در مدار نقش تأمین‌کنندهٔ انرژی را دارد. مثلاً در مدار یک چراغ‌قوه، بارها هنگام عبور از لامپ انرژی منتقل می‌کنند؛ باتری انرژی لازم برای ادامهٔ جریان را فراهم می‌کند. باتری بارهای مدار را نمی‌سازد، بلکه به آن‌ها انرژی می‌دهد.

برای دنبال‌کردن این فرایند، حرکت بار مثبت را در نظر می‌گیریم: باتری درون خودش بار مثبت را از پتانسیل پایین‌تر به پتانسیل بالاتر می‌برد؛ یعنی انرژی پتانسیل الکتریکی آن را افزایش می‌دهد. این جابه‌جایی برخلاف جهت میدان الکتریکی درون باتری است و به انرژی نیاز دارد. در باتری، واکنش‌های شیمیایی این انرژی را تأمین می‌کنند؛ درست مانند تلمبه که برای بالا بردن آب به انرژی نیاز دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱

معنای نیروی محرکهٔ الکتریکی

نیروی محرکه؛ انرژی به ازای بار

اسم «نیروی محرکهٔ الکتریکی» ممکن است گمراه‌کننده باشد: این کمیت نیرو نیست! برای فهمیدن معنایش، بپرس: «منبع به هر واحد بار، چقدر انرژی می‌دهد؟»

اگر منبع هنگام عبور بار Δq\Delta q، کاری به اندازهٔ ΔW\Delta W روی آن انجام دهد، نیروی محرکهٔ الکتریکی آن چنین تعریف می‌شود:

E=ΔWΔq\mathcal{E}=\frac{\Delta W}{\Delta q}

در این رابطه، ΔW\Delta W انرژی‌ای است که منبع با انجام کار به بارها می‌دهد. پس E\mathcal{E}، انرژی داده‌شده به ازای هر کولن بار را نشان می‌دهد؛ نه مجموع انرژی داده‌شده به همهٔ بارها.

یکای آن هم ولت است، نه نیوتون:

1 V=1 J/C1\,\mathrm{V}=1\,\mathrm{J}/\mathrm{C}

مثلاً نوشتهٔ 1.5 V1.5\,\mathrm{V} روی باتری قلمی، نیروی محرکهٔ آن را بیان می‌کند: منبع به ازای عبور هر 1 C1\,\mathrm{C} بار، 1.5 J1.5\,\mathrm{J} انرژی فراهم می‌کند. اگر بار بیشتری عبور کند، انرژی کل بیشتر می‌شود؛ اما انرژی به ازای هر کولن، برای همین نیروی محرکه ثابت می‌ماند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

باتری واقعی و مقاومت داخلی

باتری واقعی و مقاومت داخلی

اگر باتری کاملاً آرمانی بود، تمام انرژی‌ای که به بارها می‌داد، در اختیار بخش بیرونی مدار قرار می‌گرفت؛ پس ولتاژ دو سر آن با نیروی محرکهٔ الکتریکی‌اش برابر بود: V=EV=\mathcal{E}.

اما باتری واقعی درون خودش هم در برابر حرکت بارها مقاومت دارد. این ویژگی را با مقاومت داخلی، یعنی rr، نشان می‌دهیم. وقتی باتری به لامپ جریان می‌دهد، بخشی از انرژی در داخل خود باتری به انرژی گرمایی تبدیل می‌شود. بنابراین انرژی کمتری به ازای هر واحد بار به لامپ می‌رسد و ولتاژ دو سر باتری از نیروی محرکهٔ آن کمتر می‌شود.

حالا به پرسش آغاز درس برگردیم: وقتی کلید باز است و جریان تقریباً صفر است، ولت‌سنج تقریباً نیروی محرکهٔ باتری را نشان می‌دهد. با بستن کلید و روشن‌شدن لامپ، اثر مقاومت داخلی آشکار می‌شود و عدد ولت‌سنج کاهش می‌یابد. پس ولتاژ دو سر باتری واقعی را نباید در هر شرایطی برابر نیروی محرکهٔ آن گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲

یک دور مدار؛ جمع تغییرات صفر

یک دور مدار؛ جمع تغییرات صفر

تصور کن از نقطه‌ای در مدار راه می‌افتی و پس از یک دور کامل به همان نقطه برمی‌گردی. پتانسیلِ آن نقطه عوض نشده است؛ پس مجموع افزایش‌ها و کاهش‌های پتانسیل در مسیر باید صفر باشد. این همان قاعدهٔ حلقه و بیان پایستگی انرژی است.

حالا مدار یک چراغ‌قوه را با باتری واقعی، مقاومت داخلی rr و مقاومت بیرونی RR در نظر بگیر. مدار را در جهت جریان II دور می‌زنیم:

  • در بخشِ منبع، از پایانهٔ منفی به مثبت می‌رویم: تغییر پتانسیل +E+\mathcal{E} است.
  • در مقاومت داخلی، پتانسیل به اندازهٔ IrIr کاهش می‌یابد.
  • در مقاومت بیرونی هم تغییر پتانسیل −IR-IR است.
  • در سیم‌های با مقاومت ناچیز، پتانسیل تغییر نمی‌کند.

پس برای یک دور کامل داریم:

E−Ir−IR=0\mathcal{E}-Ir-IR=0

اما ولتاژ دو سر باتری فقط تغییر پتانسیل بین پایانه‌های خود باتری است. هنگام جریان‌دادن باتری، افزایش پتانسیلِ منبع با افت داخلی همراه می‌شود:

V=E−IrV=\mathcal{E}-Ir

همین ولتاژ به مقاومت بیرونی می‌رسد؛ بنابراین V=IRV=IR. مراقب باش افت داخلی را با افت کل مدار یکی نگیری!

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۴

علامت‌ها در مدار دو باتری

علامت‌ها در مدار دو باتری

فرض کن دو باتری در یک حلقه خلاف هم عمل می‌کنند؛ مثل وقتی یک باتری، باتری دیگری را شارژ می‌کند. اینجا نمی‌توان برای هر دو باتری بی‌درنگ از رابطهٔ V=E−IrV=\mathcal{E}-Ir استفاده کرد؛ باید مسیر را دنبال کنیم.

جهت پیمایش یعنی جهتی که خودمان برای دورزدن ذهنی مدار انتخاب می‌کنیم؛ این جهت لزوماً جهت جریان نیست. برای تعیین علامت‌ها:

  • در بخش منبع، از پایانهٔ منفی به مثبت، تغییر پتانسیل +E+\mathcal{E} و در مسیر برعکس، −E-\mathcal{E} است.
  • در مقاومت، هم‌جهت جریان، تغییر پتانسیل −Ir-Ir و خلاف جریان، +Ir+Ir است.

حالا باتری‌ای را در نظر بگیر که جریان به پایانهٔ مثبتش وارد می‌شود. برای یافتن پتانسیل پایانهٔ مثبت نسبت به منفی، از منفی به مثبت حرکت می‌کنیم. در بخش منبع، افزایش +E+\mathcal{E} داریم و در مقاومت داخلی، چون خلاف جریان حرکت می‌کنیم، افزایش +Ir+Ir داریم. پس:

V+−V−=E+IrV_+-V_-=\mathcal{E}+Ir

بنابراین ولتاژ دو سر این باتری از نیروی محرکه‌اش بیشتر است. نکتهٔ اصلی حفظ‌کردن یک علامت ثابت نیست؛ جهت عبور از هر جزء را بررسی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۶

مثال حل‌شده

دو باتری با نیروهای محرکهٔ E1=10 V\mathcal{E}_1=10\,\mathrm{V} و E2=4 V\mathcal{E}_2=4\,\mathrm{V}، مقاومت‌های داخلی r1=r2=1 Ωr_1=r_2=1\,\Omega و یک مقاومت بیرونی R=4 ΩR=4\,\Omega در یک حلقه قرار دارند. پایانه‌های مثبت باتری‌ها از طریق مقاومت بیرونی به هم وصل‌اند و پایانه‌های منفی نیز با سیم به هم متصل‌اند؛ پس دو منبع در خلاف هم عمل می‌کنند. جریان مدار و ولتاژ پایانهٔ مثبت نسبت به منفی هر باتری را پیدا کن. مقاومت سیم‌ها ناچیز است.

  1. جهت جریان را طوری انتخاب می‌کنیم که در بیرون باتری قوی‌تر از پایانهٔ مثبت آن خارج شود، از مقاومت بیرونی بگذرد و به پایانهٔ مثبت باتری ضعیف‌تر وارد شود.

  2. حلقه را در جهت انتخاب‌شده دور می‌زنیم؛ باتری قوی‌تر افزایش پتانسیل، باتری ضعیف‌تر کاهش پتانسیل و همهٔ مقاومت‌ها افت پتانسیل ایجاد می‌کنند: E1−E2−Ir1−IR−Ir2=0\mathcal{E}_1-\mathcal{E}_2-Ir_1-IR-Ir_2=0.

  3. جریان را به دست می‌آوریم: I=E1−E2r1+R+r2=10−41+4+1 A=1 AI=\frac{\mathcal{E}_1-\mathcal{E}_2}{r_1+R+r_2}=\frac{10-4}{1+4+1}\,\mathrm{A}=1\,\mathrm{A}. مثبت‌شدن جواب یعنی جهت انتخاب‌شده درست بوده است.

  4. جریان از پایانهٔ مثبت باتری قوی‌تر خارج می‌شود؛ بنابراین ولتاژ دو سر آن برابر است با V1=E1−Ir1=10 V−(1 A)(1 Ω)=9 VV_1=\mathcal{E}_1-Ir_1=10\,\mathrm{V}-(1\,\mathrm{A})(1\,\Omega)=9\,\mathrm{V}.

  5. جریان به پایانهٔ مثبت باتری ضعیف‌تر وارد می‌شود؛ در پیمایش درون آن از منفی به مثبت، از مقاومت داخلی خلاف جهت جریان می‌گذریم؛ پس V2=E2+Ir2=4 V+(1 A)(1 Ω)=5 VV_2=\mathcal{E}_2+Ir_2=4\,\mathrm{V}+(1\,\mathrm{A})(1\,\Omega)=5\,\mathrm{V}.

  6. برای بررسی پاسخ، اختلاف ولتاژهای دو باتری باید با افت پتانسیل مقاومت بیرونی برابر باشد: V1−V2=9 V−5 V=4 V=IRV_1-V_2=9\,\mathrm{V}-5\,\mathrm{V}=4\,\mathrm{V}=IR.

جواب: جریان مدار 1 A1\,\mathrm{A} است و در بیرون باتری قوی‌تر از پایانهٔ مثبت آن خارج می‌شود؛ ولتاژ دو سر باتری قوی‌تر 9 V9\,\mathrm{V} و باتری ضعیف‌تر 5 V5\,\mathrm{V} است.

نکات مهم

  • باتری به بارها انرژی می‌دهد و نیروی محرکهٔ الکتریکی، انرژی داده‌شده به واحد بار است: E=ΔWΔq\mathcal{E}=\frac{\Delta W}{\Delta q}.
  • در یک دور کامل حلقه، جمع جبری تغییرات پتانسیل صفر است؛ علامت هر تغییر را جهت پیمایش نسبت به جریان و پایانه‌های منبع تعیین می‌کند.
  • برای باتری واقعی، ولتاژ پایانهٔ مثبت نسبت به منفی هنگام خروج جریان از پایانهٔ مثبت V=E−IrV=\mathcal{E}-Ir و هنگام ورود جریان به آن V=E+IrV=\mathcal{E}+Ir است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۶۷ تا ۷۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۵ــ۲ توان در مدارهای الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری توان و انرژی مصرفی وسیله‌های الکتریکی و هزینهٔ برق را محاسبه کنی و با پایستگی انرژی، توان خروجی باتری واقعی و توان ورودی آن هنگام شارژ را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چرا یک چراغ رشته‌ای می‌تواند باتری‌ها را خیلی زودتر از یک چراغ ال‌ای‌دی با روشنایی مشابه خالی کند؟

روشنایی مشابه همیشه به معنی مصرف انرژی یکسان نیست؛ چراغ رشته‌ای سهم بیشتری از انرژی دریافتی را به گرما تبدیل می‌کند. برای مقایسهٔ مصرف این وسیله‌ها، باید بدانیم در هر ثانیه چقدر انرژی می‌گیرند؛ این همان توان الکتریکی است.

توان؛ سرعت انتقال انرژی

توان؛ سرعت انتقال انرژی

چرا دو چراغ می‌توانند باتری‌های یکسان را در زمان‌های متفاوتی خالی کنند؟ برای پاسخ، باید بدانیم هر چراغ در هر ثانیه چقدر انرژی می‌گیرد. توان، آهنگ انتقال انرژی است؛ یعنی انرژیِ منتقل‌شده در واحد زمان، نه کل انرژی مصرف‌شده.

اگر بار qq در مدت tt بین دو پایانه با اختلاف پتانسیل ΔV\Delta V جابه‌جا شود، با استفاده از W=qΔVW=q\Delta V و I=q/tI=q/t داریم:

P=Wt=qΔVt=IΔVP=\frac{W}{t}=\frac{q\Delta V}{t}=I\Delta V

در این رابطه، جریان بر حسب آمپر A\mathrm{A}، اختلاف پتانسیل بر حسب ولت V\mathrm{V} و توان بر حسب وات W\mathrm{W} است. مثلاً توان 5 W5\,\mathrm{W} یعنی انتقال 5 J5\,\mathrm{J} انرژی در هر ثانیه.

علامت توان هم پیام دارد. در قرارداد این کتاب، اگر جریان را از پایانهٔ aa به bb دنبال کنیم، ΔV=Vb−Va\Delta V=V_b-V_a است: توان مثبت یعنی جزء به بقیهٔ مدار انرژی می‌دهد؛ توان منفی یعنی از بقیهٔ مدار انرژی می‌گیرد. پس توان منفی به معنی «بی‌مصرف بودن» وسیله نیست؛ جهت انتقال انرژی را نشان می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

توان مصرفی مقاومت

توان مصرفی مقاومت

وقتی جریان از مقاومت می‌گذرد، انرژی الکتریکی به انرژی درونی تبدیل می‌شود؛ مثلاً المنت بخاری گرم می‌شود. توان مصرفی می‌گوید این تبدیل انرژی با چه سرعتی انجام می‌شود و مقدار آن مثبت است.

برای مقاومت، اختلاف پتانسیل دو سر آن را با VV نشان می‌دهیم. با استفاده از V=RIV=RI، رابطهٔ توان را می‌توان به دو شکل نوشت:

Pمصرفی=IV=RI2P_{\text{مصرفی}}=IV=RI^2

Pمصرفی=V2RP_{\text{مصرفی}}=\dfrac{V^2}{R}

کدام رابطه مناسب‌تر است؟ اگر جریان و مقاومت را می‌دانی، شکل اول راحت‌تر است؛ اگر ولتاژ و مقاومت را می‌دانی، شکل دوم.

اما برای مقایسه، اول بپرس: چه کمیتی ثابت مانده است؟ در جریان یکسان، مقاومت بیشتر توان بیشتری مصرف می‌کند؛ ولی در ولتاژ یکسان، مقاومت بیشتر توان کمتری مصرف می‌کند. پس نمی‌توان بدون دانستن شرایط گفت «مقاومت بیشتر، همیشه گرمای بیشتری تولید می‌کند». برای دو المنت متصل به ولتاژ یکسان، باید از رابطهٔ دوم کمک بگیری.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

از توان تا انرژی و هزینه

از توان تا انرژی و هزینه

روی وسیلهٔ برقی، توان نوشته می‌شود؛ اما قبض برق به انرژی مصرف‌شده مربوط است. پس فقط پرتوان‌بودن یک وسیله مهم نیست؛ مدت روشن‌ماندن آن هم اهمیت دارد. اگر توان ثابت باشد:

U=PtU=Pt

در این رابطه، UU انرژی مصرفی و tt مدت کارکرد وسیله است. اگر توان را بر حسب W\mathrm{W} و زمان را بر حسب s\mathrm{s} بگذاری، انرژی بر حسب J\mathrm{J} به دست می‌آید. برای حساب‌کردن مصرف برق، معمولاً توان را بر حسب kW\mathrm{kW} و زمان را بر حسب h\mathrm{h} می‌گذاریم؛ آن‌وقت انرژی بر حسب kWh\mathrm{kWh} خواهد بود.

کیلووات‌ساعت یکای انرژی است، نه توان! برای تبدیل توان از وات به کیلووات، آن را بر 10001000 تقسیم کن. سپس برای محاسبهٔ هزینه داریم:

هزینه=انرژی مصرفی×بهای هر کیلووات‌ساعت\text{هزینه}=\text{انرژی مصرفی}\times\text{بهای هر کیلووات‌ساعت}

مثلاً برای مقایسهٔ دو چراغ با روشنایی مشابه، اگر زمان استفاده یکسان باشد، چراغ کم‌توان‌تر انرژی کمتری مصرف می‌کند. چراغ ال‌ای‌دی معمولاً برای روشنایی مشابه به توان کمتری نیاز دارد؛ به همین دلیل باتری را دیرتر خالی می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷

چرا باتری گرم می‌شود؟

چرا باتری گرم می‌شود؟

وقتی باتری به یک وسیله انرژی می‌دهد، همهٔ انرژی آزادشده در باتری به آن وسیله نمی‌رسد. باتری واقعی مقاومت داخلی دارد که آن را با rr نشان می‌دهیم؛ عبور جریان از این مقاومت، باتری را گرم می‌کند.

اگر نیروی محرکهٔ باتری E\mathcal{E} و جریان آن II باشد، توان تولیدی باتری EI\mathcal{E}I است. از این مقدار، توان rI2rI^2 درون خود باتری به گرما تبدیل می‌شود؛ پس توان تحویلی به مدار بیرونی برابر است با:

Pخروجی=EI−rI2P_{\text{خروجی}}=\mathcal{E}I-rI^2

این رابطه همان حساب‌وکتاب انرژی است: توان تولیدی برابر مجموع توان خروجی و توان گرمایی داخل باتری است. انرژی ناپدید نمی‌شود؛ فقط بخشی از آن به‌جای رسیدن به وسیله، در باتری به گرما تبدیل می‌شود.

مثلاً هنگام کارکردن یک اسباب‌بازی باتری‌خور، گرم‌شدن باتری می‌تواند نشانهٔ همین تبدیل انرژی باشد. در مدل باتری آرمانی، r=0r=0 است؛ بنابراین اتلاف داخلی نداریم و توان خروجی با توان تولیدی برابر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶۹

شارژ باتری و حساب انرژی

شارژ باتری و حساب انرژی

وقتی باتریِ قابل‌شارژ را به شارژکننده وصل می‌کنی، این بار باتری انرژی می‌گیرد، نه اینکه به مدار انرژی بدهد. انرژی دریافتی دو سهم دارد: بخشی به صورت انرژی شیمیایی ذخیره می‌شود و بخشی در مقاومت داخلی به گرما تبدیل می‌شود؛ برای همین باتری ممکن است هنگام شارژ گرم شود.

هنگام شارژ، مقدار اختلاف پتانسیل دو سر باتری برابر E+Ir\mathcal{E}+Ir است. پس مقدار توان ورودی آن می‌شود:

Pورودی=I(E+Ir)=EI+rI2P_{\text{ورودی}}=I(\mathcal{E}+Ir)=\mathcal{E}I+rI^2

در این رابطه، EI\mathcal{E}I آهنگ ذخیره‌شدن انرژی شیمیایی و rI2rI^2 آهنگ تبدیل انرژی به گرماست. پس نباید رابطهٔ توان خروجیِ باتریِ انرژی‌دهنده را برای باتریِ در حال شارژ به کار ببریم.

در قرارداد علامت کتاب، توانِ باتری هنگام شارژ منفی است، چون انرژی می‌گیرد؛ اما مقدار توان ورودی را مثبت می‌نویسیم.

اگر شارژکننده، باتری و یک مقاومت خارجی داشته باشیم، حساب انرژی چنین است:

Pخروجی شارژکننده=Pورودی باتری+Pمصرفی مقاومتP_{\text{خروجی شارژکننده}}=P_{\text{ورودی باتری}}+P_{\text{مصرفی مقاومت}}

انرژی گم نمی‌شود؛ فقط میان ذخیرهٔ شیمیایی و گرم‌شدن اجزای مدار تقسیم می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

مثال حل‌شده

باتری واقعی با نیروی محرکهٔ 12 V12\,\mathrm{V} و مقاومت داخلی 1 Ω1\,\Omega به مقاومت بیرونی 5 Ω5\,\Omega وصل است. جریان، توان خروجی باتری، توان مصرفی مقاومت بیرونی و توان گرمایی داخل باتری را پیدا کن. اگر جریان ثابت بماند، مقاومت بیرونی در مدت 2 h2\,\mathrm{h} چقدر انرژی دریافت می‌کند؟

  1. ابتدا جریان را از قاعدهٔ حلقه به دست می‌آوریم: I=ER+r=125+1=2 AI=\frac{\mathcal{E}}{R+r}=\frac{12}{5+1}=2\,\mathrm{A}.

  2. توان تولیدی باتری برابر است با Pتولیدی=EI=(12)(2)=24 WP_{\text{تولیدی}}=\mathcal{E}I=(12)(2)=24\,\mathrm{W}.

  3. بخشی از این توان در مقاومت داخلی به گرما تبدیل می‌شود: Pگرمایی=rI2=(1)(2)2=4 WP_{\text{گرمایی}}=rI^2=(1)(2)^2=4\,\mathrm{W}.

  4. پس توان تحویلی به مدار بیرونی برابر است با Pخروجی=EI−rI2=24−4=20 WP_{\text{خروجی}}=\mathcal{E}I-rI^2=24-4=20\,\mathrm{W}؛ توان تولیدی را نباید با توان خروجی یکی گرفت.

  5. برای مقاومت بیرونی نیز داریم: PR=RI2=(5)(2)2=20 WP_R=RI^2=(5)(2)^2=20\,\mathrm{W}؛ برابری این مقدار با توان خروجی باتری، با پایستگی انرژی سازگار است.

  6. برای انرژی برحسب کیلووات‌ساعت، ابتدا توان را تبدیل می‌کنیم: 20 W=0.020 kW20\,\mathrm{W}=0.020\,\mathrm{kW}؛ بنابراین U=Pt=(0.020 kW)(2 h)=0.040 kWhU=Pt=(0.020\,\mathrm{kW})(2\,\mathrm{h})=0.040\,\mathrm{kWh}.

جواب: جریان مدار 2 A2\,\mathrm{A}، توان خروجی باتری و توان مصرفی مقاومت بیرونی هر دو 20 W20\,\mathrm{W} و توان گرمایی داخل باتری 4 W4\,\mathrm{W} است؛ انرژی دریافتی مقاومت در مدت تعیین‌شده 0.040 kWh0.040\,\mathrm{kWh} می‌شود.

نکات مهم

  • توان، آهنگ انتقال انرژی است و از P=IΔVP=I\Delta V به دست می‌آید؛ توان مصرفی مقاومت نیز برابر P=RI2=V2/RP=RI^2=V^2/R است.
  • انرژی مصرفی از U=PtU=Pt محاسبه می‌شود و برای محاسبهٔ هزینه، انرژی برحسب kWh\mathrm{kWh} را در تعرفهٔ هر کیلووات‌ساعت ضرب می‌کنیم.
  • باتری واقعی هنگام انرژی‌دادن توان خروجی EI−rI2\mathcal{E}I-rI^2 و هنگام شارژ توان ورودی EI+rI2\mathcal{E}I+rI^2 دارد؛ در هر دو حالت، توان گرمایی مقاومت داخلی rI2rI^2 است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۷۰ تا ۸۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ۶ ترکیب مقاومت‌ها

در این درس یاد می‌گیری اتصال‌های متوالی و موازی را تشخیص بدهی، مقاومت معادل و جریان و ولتاژ آن‌ها را تعیین کنی و کاربردشان را در فیوز خانه و تقسیم ولتاژ توضیح بدهی.

پیش از شروع

آیا ممکن است با اضافه کردن یک مقاومت به مدار، مقاومت معادل کمتر شود و جریان بیشتری از باتری بگذرد؟

بله؛ پاسخ به روش اتصال مقاومت تازه بستگی دارد. اگر با آن مسیر تازه‌ای برای عبور جریان بسازیم، مقاومت معادل کمتر می‌شود؛ اما اگر آن را در ادامهٔ تنها مسیر موجود بگذاریم، مقاومت معادل بیشتر می‌شود.

متوالی؛ یک مسیر برای جریان

متوالی؛ یک مسیر برای جریان

فرض کن چند لامپ در یک رشتهٔ چراغانی، یکی پس از دیگری بسته شده‌اند و بین آن‌ها هیچ انشعابی نیست. جریان فقط یک مسیر دارد؛ این یعنی اتصال متوالی. شکل رسم مدار مهم نیست؛ مهم این است که بین مقاومت‌ها راه جداگانه‌ای وجود نداشته باشد.

در این اتصال، جریان همهٔ مقاومت‌ها یکسان است؛ مقاومت اول بخشی از جریان را «مصرف» نمی‌کند! در عوض، اختلاف پتانسیل کل بین مقاومت‌ها تقسیم می‌شود:

V=V1+V2+⋯+VnV=V_1+V_2+\cdots+V_n

می‌توانیم مجموعه را با یک مقاومت معادل جایگزین کنیم؛ یعنی مقاومتی که با همان ولتاژ کل، همان جریان را از منبع بگیرد. چون جریان مشترک است، با استفاده از قانون اهم داریم:

V=IR1+IR2+⋯+IRn=IReqV=IR_1+IR_2+\cdots+IR_n=I R_{\mathrm{eq}}

پس:

Req=R1+R2+⋯+RnR_{\mathrm{eq}}=R_1+R_2+\cdots+R_n

بنابراین، برای مقاومت‌های مثبت، مقاومت معادل از تک‌تک آن‌ها بزرگ‌تر است. همچنین اگر ولتاژ منبع ثابت بماند، افزودن یک مقاومت به‌صورت متوالی، جریان مدار را کاهش می‌دهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

گره؛ جریان گم نمی‌شود

گره؛ جریان گم نمی‌شود

وقتی در مدار به نقطه‌ای می‌رسی که سه سیم یا بیشتر به هم متصل‌اند، آن نقطه گره یا نقطهٔ انشعاب است. جریان در آنجا می‌تواند بین چند مسیر تقسیم شود یا از چند مسیر به هم بپیوندد؛ اما بار الکتریکی گم نمی‌شود و در گره هم جمع نمی‌شود.

برای تصورش، یک سه‌راهی لولهٔ آب را در نظر بگیر: اگر آب از دو لوله وارد شود و فقط یک راه خروج داشته باشد، مقدار آب خروجی در هر ثانیه باید با مجموع مقدارهای ورودی در همان زمان برابر باشد. در مدار هم جریان، مقدار بار عبوری در واحد زمان است؛ پس جمع جریان‌های ورودی با جمع جریان‌های خروجی برابر است. این همان قاعدهٔ انشعاب و نتیجهٔ پایستگی بار است.

برای نوشتن رابطه، اول جهت پیکان جریان‌ها را نگاه کن. مثلاً اگر I1I_1 و I2I_2 وارد گره و I3I_3 از آن خارج شوند، داریم:

I1+I2=I3I_1+I_2=I_3

حواست باشد: برابر بودن مجموع‌ها به معنی برابر بودن تک‌تک جریان‌ها نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

موازی؛ مسیرهای بیشتر

موازی؛ مسیرهای بیشتر

دو مقاومت را تصور کن که یک سر هر دو به نقطهٔ aa و سر دیگرشان به نقطهٔ bb وصل است. این اتصال موازی است؛ حتی اگر در نقاشی، مقاومت‌ها کنار هم نباشند! چون دو سرشان مشترک است، اختلاف پتانسیل یکسانی دارند:

V=V1=V2V=V_1=V_2

جریان در گره تقسیم می‌شود، اما لازم نیست سهم شاخه‌ها برابر باشد. طبق قانون اهم، Ik=VRkI_k=\frac{V}{R_k}؛ پس شاخه‌ای که مقاومت کمتری دارد، جریان بیشتری می‌گیرد.

برای پیدا کردن مقاومت معادل، جریان شاخه‌ها را جمع می‌کنیم. با جای‌گذاری قانون اهم و حذف ولتاژ مشترک، می‌رسیم به:

1Req=1R1+1R2+⋯+1Rn\frac{1}{R_{\mathrm{eq}}}=\frac{1}{R_1}+\frac{1}{R_2}+\cdots+\frac{1}{R_n}

حواست باشد: اینجا وارونۀ مقاومت‌ها جمع می‌شود، نه خود مقاومت‌ها؛ در پایان هم باید وارونه بگیری تا مقاومت معادل به دست آید.

چرا مقاومت معادل از کوچک‌ترین مقاومت هم کمتر است؟ مثل اضافه کردن یک لولهٔ آب در کنار لولهٔ قبلی است: مسیر بیشتری برای عبور فراهم می‌شود. پس در ولتاژ ثابت، جریان کل بیشتر و مقاومت معادل کمتر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

وسایل خانه و حد مجاز فیوز

وسایل خانه و حد مجاز فیوز

تا حالا شده با روشن کردن هم‌زمان چند وسیلهٔ پرمصرف، برق بخشی از خانه قطع شود؟ در سیم‌کشی خانه، مصرف‌کننده‌ها موازی بسته می‌شوند؛ پس هر وسیله ولتاژ یکسانی دریافت می‌کند، اما جریان موردنیاز خودش را می‌کشد.

فیوز در مسیر مشترکِ تغذیهٔ شاخه‌ها قرار دارد؛ بنابراین جریان عبوری از آن، جمع جریان مصرف‌کننده‌های همان مدار است:

Iکل=I1+I2+⋯I_{\text{کل}}=I_1+I_2+\cdots

توان مصرفی کل هم برابر مجموع توان‌های وسیله‌های روشن است:

Pکل=P1+P2+⋯P_{\text{کل}}=P_1+P_2+\cdots

با استفاده از رابطهٔ P=VIP=VI، در ولتاژ مشترک داریم:

Iکل=PکلVI_{\text{کل}}=\frac{P_{\text{کل}}}{V}

مثلاً روشن کردن بخاری برقی در کنار سشوار، جریان مسیر مشترک را بیشتر می‌کند؛ حتی اگر هر وسیله به پریز جداگانه‌ای وصل باشد. پریز جدا لزوماً به معنای مدار و فیوز جدا نیست. اگر جریان کل از حد مجاز فیوز بیشتر شود، فیوز مدار را قطع می‌کند تا از سیم‌کشی محافظت کند. راه‌حل، تعویض خودسرانهٔ فیوز با نوع قوی‌تر نیست؛ باید بار مصرفی همان مدار را کم کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

تقسیم ولتاژ و چراغ خودکار

تقسیم ولتاژ و چراغ خودکار

چطور می‌توان با کم شدن نور محیط، چراغی را خودکار روشن کرد؟ یکی از راه‌ها استفاده از مقاومت نوری است؛ قطعه‌ای که با کمتر شدن نور، مقاومتش بیشتر می‌شود.

فرض کن مقاومت ثابت R1R_1 و مقاومت نوری RLDRR_{\mathrm{LDR}} به‌صورت متوالی به منبعی با ولتاژ ثابت VV وصل‌اند. ولتاژ منبع بین آن‌ها تقسیم می‌شود و ولتاژ دو سر مقاومت نوری برابر است با:

Vخروجی=VRLDRR1+RLDRV_{\text{خروجی}}=V\frac{R_{\mathrm{LDR}}}{R_1+R_{\mathrm{LDR}}}

وقتی هوا تاریک‌تر می‌شود، مقاومت نوری افزایش می‌یابد و سهم بزرگ‌تری از ولتاژ منبع به آن می‌رسد؛ پس ولتاژ خروجی بیشتر می‌شود. دقت کن که جریان مدار در این حالت کمتر می‌شود، اما این کاهش به معنی کمتر شدن ولتاژ دو سر مقاومت نوری نیست!

در چراغ خودکار، این ولتاژ خروجی به یک کلید الکترونیکی فرمان می‌دهد. وقتی ولتاژ به حد لازم برسد، کلید، چراغ را در مداری دیگر روشن می‌کند. فرض می‌کنیم جریان ورودی کلید ناچیز است تا دو مقاومت همچنان متوالی محسوب شوند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

مثال حل‌شده

دو مقاومت R1=3 ΩR_1=3\,\Omega و R2=6 ΩR_2=6\,\Omega به‌صورت موازی به یک باتری آرمانی با ولتاژ 6 V6\,\mathrm{V} وصل‌اند. مقاومت معادل، جریان هر شاخه و جریان باتری را بیاب و نشان بده توان دریافتی مجموعه برابر مجموع توان مصرفی دو مقاومت است.

  1. ابتدا نوع اتصال را بررسی می‌کنیم: هر دو مقاومت به دو نقطهٔ مشترک وصل‌اند؛ پس ولتاژ هر شاخه برابر ولتاژ باتری است: V1=V2=6 VV_1=V_2=6\,\mathrm{V}.

  2. مقاومت معادل را از رابطهٔ موازی به دست می‌آوریم: 1Req=13 Ω+16 Ω=12 Ω−1\frac{1}{R_{\mathrm{eq}}}=\frac{1}{3\,\Omega}+\frac{1}{6\,\Omega}=\frac{1}{2}\,\Omega^{-1}؛ بنابراین Req=2 ΩR_{\mathrm{eq}}=2\,\Omega که از هر دو مقاومت کوچک‌تر است.

  3. با قانون اهم، جریان هر شاخه را حساب می‌کنیم: I1=6 V3 Ω=2 AI_1=\frac{6\,\mathrm{V}}{3\,\Omega}=2\,\mathrm{A} و I2=6 V6 Ω=1 AI_2=\frac{6\,\mathrm{V}}{6\,\Omega}=1\,\mathrm{A}.

  4. طبق قاعدهٔ انشعاب، جریان باتری برابر مجموع جریان شاخه‌هاست: I=I1+I2=3 AI=I_1+I_2=3\,\mathrm{A}. بررسی با مدار معادل هم همین نتیجه را می‌دهد: I=6 V2 Ω=3 AI=\frac{6\,\mathrm{V}}{2\,\Omega}=3\,\mathrm{A}.

  5. توان مصرفی شاخه‌ها را به دست می‌آوریم: P1=VI1=12 WP_1=V I_1=12\,\mathrm{W} و P2=VI2=6 WP_2=V I_2=6\,\mathrm{W}؛ پس P1+P2=18 WP_1+P_2=18\,\mathrm{W}.

  6. توان دریافتی مجموعه برابر است با Peq=VI=(6 V)(3 A)=18 WP_{\mathrm{eq}}=VI=(6\,\mathrm{V})(3\,\mathrm{A})=18\,\mathrm{W}؛ بنابراین با مجموع توان‌های مصرفی دو مقاومت برابر است.

جواب: مقاومت معادل 2 Ω2\,\Omega، جریان شاخه‌ها به‌ترتیب 2 A2\,\mathrm{A} و 1 A1\,\mathrm{A}، جریان باتری 3 A3\,\mathrm{A} و توان کل 18 W18\,\mathrm{W} است.

نکات مهم

  • در اتصال متوالی، جریان یکسان است، ولتاژ کل بین مقاومت‌ها تقسیم می‌شود و مقاومت معادل برابر مجموع مقاومت‌هاست.
  • در اتصال موازی، ولتاژ شاخه‌ها یکسان است، جریان کل برابر مجموع جریان شاخه‌هاست و مقاومت معادل از کوچک‌ترین مقاومت هم کمتر است.
  • در مدار خانه، فیوز جریان کل مصرف‌کننده‌ها را عبور می‌دهد و اگر این جریان از حد مجازش بیشتر شود، مدار را قطع می‌کند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۸۱ تا ۸۲ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۲ـ۶ ترکیب مقاومت‌ها

در این درس یاد می‌گیری اتصال‌های متوالی و موازی را تشخیص بدهی، مقاومت معادل و جریان و توان مصرفی را در مدارهای ساده و ترکیبی به دست آوری و تحمل فیوز خانه را بررسی کنی.

پیش از شروع

چرا وقتی یکی از چراغ‌های خودرو می‌سوزد، چراغ‌های دیگر معمولاً روشن می‌مانند، اما قطع شدن یک لامپ در بعضی ریسه‌ها همهٔ لامپ‌ها را خاموش می‌کند؟

تفاوت در مسیرهای عبور جریان است: در اتصال موازی، هر شاخه مسیر جداگانه‌ای دارد، اما در اتصال متوالی همهٔ اجزا در یک مسیر قرار دارند. همین تفاوت تعیین می‌کند جریان، ولتاژ و توان مصرفی در مدار چگونه تقسیم شوند.

موازی؛ چند مسیر برای جریان

موازی؛ چند مسیر برای جریان

اگر یک چراغ خودرو بسوزد، چرا بقیه معمولاً روشن می‌مانند؟ چون هر چراغ مسیر جداگانه‌ای برای عبور جریان دارد؛ قطع شدن یک مسیر، مسیرهای دیگر را قطع نمی‌کند.

دو مقاومت وقتی موازی هستند که دو سر هرکدام به همان دو نقطهٔ مشترک مدار وصل باشد. پس برای تشخیص اتصال موازی، مسیر سیم‌ها را دنبال کن، نه شکل ظاهری نقاشی را!

چون دو سر مقاومت‌ها به دو نقطهٔ مشترک وصل‌اند، اختلاف پتانسیل آن‌ها یکسان است:

V1=V2=VV_1=V_2=V

جریان در محل انشعاب بین شاخه‌ها تقسیم می‌شود و پس از آن دوباره به هم می‌پیوندد:

Iکل=I1+I2I_{\text{کل}}=I_1+I_2

با قانون اهم، جریان هر شاخه برابر است با Ik=V/RkI_k=V/R_k؛ بنابراین شاخه‌ای که مقاومت کمتری دارد، جریان بیشتری می‌گیرد، نه اینکه جریان لزوماً مساوی تقسیم شود.

برای مقاومت معادل داریم:

1Rمعادل=1R1+1R2\frac{1}{R_{\text{معادل}}}=\frac{1}{R_1}+\frac{1}{R_2}

اضافه شدن مسیر عبور جریان، عبور جریان کل را آسان‌تر می‌کند؛ بنابراین مقاومت معادل از کوچک‌ترین مقاومت شاخه هم کمتر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱

متوالی؛ یک مسیر مشترک

متوالی؛ یک مسیر مشترک

اگر مقاومت‌ها پشت سر هم در مسیری بدون انشعاب قرار بگیرند، اتصال متوالی است؛ مثل لامپ‌های بعضی ریسه‌ها. بار الکتریکی مسیر دیگری ندارد، پس جریان همهٔ مقاومت‌ها یکسان است؛ جریان هنگام عبور از مقاومت «مصرف» نمی‌شود.

اختلاف پتانسیل کل بین مقاومت‌ها تقسیم می‌شود و مقاومت معادل برابر مجموع آن‌هاست:

Rمعادل=R1+R2+⋯R_{\text{معادل}}=R_1+R_2+\cdots

حالا دو لامپ با مقاومت ثابت و یکسان RR را تصور کن. مقاومت معادل در حالت متوالی 2R2R و در حالت موازی R/2R/2 است. اگر هر دو مجموعه را به ولتاژ یکسان VV وصل کنیم، از رابطهٔ توان کل استفاده می‌کنیم:

Pکل=V2RمعادلP_{\text{کل}}=\dfrac{V^2}{R_{\text{معادل}}}

پس مقاومت معادل کمتر، در ولتاژ ثابت، یعنی توان کل بیشتر. در این مقایسه، مقاومت معادلِ حالت موازی یک‌چهارم حالت متوالی است؛ بنابراین توان کل آن چهار برابر می‌شود. دقت کن: یکسان بودن جریان در اتصال متوالی، به معنی یکسان بودن ولتاژ دو سر مقاومت‌های نابرابر نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۱

مدار ترکیبی؛ ساده‌سازی مرحله‌ای

مدار ترکیبی؛ ساده‌سازی مرحله‌ای

گاهی مدار نه کاملاً متوالی است و نه کاملاً موازی؛ اما می‌توان آن را بخش‌به‌بخش ساده کرد، مثل باز کردن یک گره از چند گره.

فرض کن دو مقاومت R1R_1 و R2R_2 موازی‌اند و مجموعهٔ آن‌ها با R3R_3 متوالی است. مسیر حل این است:

  • ابتدا فقط بخش موازی را با مقاومت معادلش جایگزین کن: Rp=R1R2R1+R2R_p=\frac{R_1R_2}{R_1+R_2}.
  • حالا مدار ساده‌شده متوالی است؛ پس Rمعادل=R3+RpR_{\text{معادل}}=R_3+R_p.
  • با داشتن ولتاژ دو سر مجموعه، جریان کل را پیدا کن: Iکل=VRمعادلI_{\text{کل}}=\frac{V}{R_{\text{معادل}}}.

حالا به مدار اصلی برگرد. جریان مقاومت R3R_3 همان جریان کل است؛ بنابراین ولتاژ بخش موازی از رابطهٔ Vp=V−IکلR3V_p=V-I_{\text{کل}}R_3 به دست می‌آید. این ولتاژ دو سر هر دو شاخه است؛ پس جریان هر شاخه را جداگانه با قانون اهم حساب کن.

یادت باشد جریان کل وارد بخش موازی می‌شود و بین شاخه‌ها تقسیم می‌شود؛ لزوماً تمام آن از هر شاخه نمی‌گذرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

مصرف‌کننده‌های خانه و فیوز

مصرف‌کننده‌های خانه و فیوز

وقتی وسیله‌ای را در خانه روشن می‌کنی، یک شاخهٔ مصرف‌کننده به مدار موازی اضافه می‌شود. هر وسیله اختلاف پتانسیل یکسانی دارد، اما جریان مورد نیاز خودش را می‌کشد. سیم اصلی و فیوز باید مجموع جریان شاخه‌ها را عبور دهند؛ نه فقط جریان پرمصرف‌ترین وسیله را.

برای بررسی تحمل فیوز، ابتدا توان مصرف‌کننده‌های روشن را جمع می‌کنیم:

Pکل=P1+P2+⋯P_{\text{کل}}=P_1+P_2+\cdots

سپس با استفاده از رابطهٔ توان الکتریکی، جریان کل را به دست می‌آوریم:

Iکل=PکلVI_{\text{کل}}=\frac{P_{\text{کل}}}{V}

در این رابطه، توان را برحسب W\mathrm{W} و ولتاژ را برحسب V\mathrm{V} قرار می‌دهیم تا جریان برحسب A\mathrm{A} به دست آید.

مثلاً روشن کردن هم‌زمان اتو و بخاری، جریان بیشتری از روشن بودن تنها یکی از آن‌ها می‌طلبد. اگر جریان کل از حد مجاز فیوز بیشتر شود، فیوز مدار را قطع می‌کند تا از سیم‌کشی در برابر جریان بیش‌ازحد محافظت کند. پس موازی بودن وسایل به معنی نامحدود بودن تعداد وسایل روشن نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۸۲

مثال حل‌شده

دو مقاومت 6 Ω6\,\Omega و 12 Ω12\,\Omega موازی‌اند و مجموعهٔ آن‌ها با یک مقاومت 2 Ω2\,\Omega متوالی است. اگر این مدار به باتری آرمانی 36 V36\,\mathrm{V} وصل شود، توان مصرفی مقاومت 6 Ω6\,\Omega چقدر است؟

  1. ابتدا بخش موازی را ساده می‌کنیم: Rموازی=6×126+12=4 ΩR_{\text{موازی}}=\frac{6\times12}{6+12}=4\,\Omega.

  2. این معادل با مقاومت دیگر متوالی است؛ بنابراین Rکل=2+4=6 ΩR_{\text{کل}}=2+4=6\,\Omega.

  3. جریان کل مدار را به دست می‌آوریم: Iکل=366=6 AI_{\text{کل}}=\frac{36}{6}=6\,\mathrm{A}. این جریان پیش از ورود به بخش موازی، بین شاخه‌ها تقسیم می‌شود.

  4. ولتاژ دو سر بخش موازی برابر است با Vموازی=IکلRموازی=6×4=24 VV_{\text{موازی}}=I_{\text{کل}}R_{\text{موازی}}=6\times4=24\,\mathrm{V}. پس همین ولتاژ دو سر مقاومت 6 Ω6\,\Omega نیز برقرار است.

  5. توان مقاومت خواسته‌شده را حساب می‌کنیم: P=V2R=2426=96 WP=\frac{V^2}{R}=\frac{24^2}{6}=96\,\mathrm{W}. دقت کن که نباید ولتاژ کل باتری را مستقیماً در این رابطه قرار دهیم.

جواب: توان مصرفی مقاومت 6 Ω6\,\Omega برابر 96 W96\,\mathrm{W} است.

نکات مهم

  • در اتصال موازی، ولتاژ شاخه‌ها یکسان است، جریان شاخه‌ها با هم جمع می‌شود و مقاومت معادل از کوچک‌ترین مقاومت شاخه کمتر است.
  • در اتصال متوالی، جریان مقاومت‌ها یکسان است و مقاومت معادل از جمع آن‌ها به دست می‌آید؛ در مدار ترکیبی نیز بخش‌ها را مرحله‌به‌مرحله ساده می‌کنیم.
  • در مدار موازی خانه، جریان کل را می‌توان از Iکل=Pکل/VI_{\text{کل}}=P_{\text{کل}}/V به دست آورد و با حد تحمل فیوز مقایسه کرد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۲ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۲ فیزیک یازدهم ریاضی · رایگان