۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ فیزیک یازدهم ریاضی؛ درسنامه و نکات مهم

«الکتریسیتهٔ ساکن»: ۱۲ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فیزیک ۲ (ریاضی)
  • پایهٔ یازدهم
  • صفحهٔ ۱ تا ۴۴

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱ تا ۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۱ بار الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری بار مثبت، بار منفی و خنثی بودن را توضیح بدهی، جذب و دفع بارها را پیش‌بینی کنی و با کاربرد برق‌نما و یکاهای رایج بار الکتریکی آشنا شوی.

پیش از شروع

دو میلهٔ شیشه‌ای را با ابریشم مالش می‌دهیم؛ از هم دور می‌شوند. اما یک میلهٔ شیشه‌ای و یک میلهٔ پلاستیکیِ مالش‌داده‌شده به هم نزدیک می‌شوند. چرا مالش همیشه نتیجهٔ یکسانی ندارد؟

بار الکتریکی دو نوع دارد: مثبت و منفی. بارهای هم‌نام یکدیگر را دفع می‌کنند و بارهای ناهم‌نام یکدیگر را جذب می‌کنند؛ پس برای پیش‌بینی رفتار دو جسم، نوع بارشان مهم است.

دو نوع بار و معنای خنثی

دو نوع بار و معنای خنثی

وقتی شانهٔ پلاستیکی را به موهایت می‌مالی، شانه و مو می‌توانند باردار شوند. اما بار الکتریکی فقط یک نوع نیست: بار مثبت و بار منفی داریم. این نام‌ها قراردادی‌اند؛ مثبت بودن به معنی «بهتر بودن» و منفی بودن به معنی «بدتر بودن» نیست!

چرا این دو نام مفیدند؟ چون می‌توانیم بارهای یک جسم را با علامت‌هایشان جمع کنیم و بار خالص آن را به دست آوریم. اگر مقدار بار مثبت و منفی برابر باشد، جمع جبری آن‌ها صفر می‌شود؛ در این حالت جسم را خنثی می‌نامیم.

پس وقتی می‌گوییم یک جسم، مثلاً خط‌کش روی میز، خنثی است، منظورمان این نیست که هیچ بار الکتریکی در آن وجود ندارد؛ بلکه بارهای مثبت و منفی آن از نظر مقدار با هم برابرند. یادت بماند: خنثی یعنی بار خالص صفر، نه نبودن بار.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

جذب یا دفع؟

جذب یا دفع؟

آیا دو جسم باردار همیشه همدیگر را جذب می‌کنند؟ آزمایش میله‌ها نشان می‌دهد که نه!

دو میلهٔ شیشه‌ای را که هر دو با ابریشم مالش داده شده‌اند، به هم نزدیک می‌کنیم؛ از یکدیگر دور می‌شوند. دو میلهٔ پلاستیکیِ مالش‌داده‌شده با پشم هم همین رفتار را دارند. اما میلهٔ شیشه‌ای و میلهٔ پلاستیکیِ این آزمایش، یکدیگر را به سوی خود می‌کشند.

قاعدهٔ این رفتار ساده است: بارهای هم‌نام یکدیگر را دفع می‌کنند و بارهای ناهم‌نام یکدیگر را جذب می‌کنند. پس دو بار مثبت، یا دو بار منفی، همدیگر را دفع می‌کنند؛ ولی یک بار مثبت و یک بار منفی همدیگر را جذب می‌کنند.

مثلاً اگر دو بادکنک را طوری مالش بدهیم که هر دو بار منفی بگیرند و آزادانه آویزان کنیم، بر اثر نیروی الکتریکی از یکدیگر دور می‌شوند. برای پیش‌بینی جذب یا دفع، به هم‌نام یا ناهم‌نام بودن بارها نگاه کن، نه صرفاً باردار بودن دو جسم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

جنس جسم و برق‌نما

جنس جسم و برق‌نما

آیا هر جسمی را مالش بدهیم، حتماً بار منفی پیدا می‌کند؟ نه! نوع بار حاصل از مالش به جنس هر دو جسم بستگی دارد؛ پس «مالش داده شده» به‌تنهایی به معنی «مثبت» یا «منفی» نیست. برای مثال، در آزمایش‌های این درس، شیشه با ابریشم و پلاستیک با پشم مالش داده می‌شود و بار دو میله ناهم‌نام است.

برای بررسی بار، از الکتروسکوپ یا برق‌نما کمک می‌گیریم؛ وسیله‌ای با کلاهک فلزی و بخش متحرک، مانند ورقه‌های نازک. نزدیک کردن یا تماس دادن جسم باردار با کلاهک می‌تواند باعث باز شدن ورقه‌ها شود. این واکنش راهی برای بررسی باردار بودن جسم است.

اما یک نکتهٔ مهم: باز شدن ورقه‌های برق‌نمای خنثی، به‌تنهایی نوع بار جسم را مشخص نمی‌کند. برای تشخیص مثبت یا منفی بودن، باید آزمایش مناسبی با برق‌نمای دارای بارِ معلوم انجام دهیم. بنابراین برق‌نما فقط یک «آشکارساز بار» نیست؛ با روش درست، برای تشخیص نوع بار هم کاربرد دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

اندازهٔ بار را چگونه بیان کنیم؟

اندازهٔ بار را چگونه بیان کنیم؟

برای بیان مقدار بار الکتریکی، به یک یکای مشترک نیاز داریم؛ درست مثل طول که آن را با متر بیان می‌کنیم. یکای بار الکتریکی کولن با نماد C\mathrm{C} است.

یک کولن بار بزرگی است! برای مقایسه، در یک آذرخش معمولی باری از مرتبهٔ 10 C10\,\mathrm{C} به زمین منتقل می‌شود؛ اما بار جابه‌جاشده هنگام مالش شانهٔ پلاستیکی به مو، بسیار کوچک‌تر و از مرتبهٔ نانوکولن است.

برای اینکه مجبور نباشیم عددهایی با صفرهای فراوان بنویسیم، از یکاهای کوچک‌تر استفاده می‌کنیم:

  • میکروکولن: 1 μC=10−6 C1\,\mu\mathrm{C}=10^{-6}\,\mathrm{C}، یعنی یک‌میلیونیم کولن.
  • نانوکولن: 1 nC=10−9 C1\,\mathrm{nC}=10^{-9}\,\mathrm{C}، یعنی یک‌میلیاردم کولن.

پس میکروکولن و نانوکولن، نوع تازه‌ای از بار نیستند؛ فقط یکاهای کوچک‌تری برای اندازه‌گیری همان بار الکتریکی‌اند. پیشوند «نانو» هم از «میکرو» کوچک‌تر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

مثال حل‌شده

پس از مالش یک شانهٔ پلاستیکی با مو، بار شانه برابر با −6 nC-6\,\mathrm{nC} شده است. این بار را برحسب کولن و میکروکولن بنویس.

  1. پیشوند نانو یعنی 10−910^{-9}؛ پس 1 nC=10−9 C1\,\mathrm{nC}=10^{-9}\,\mathrm{C} است.

  2. برای تبدیل به کولن می‌نویسیم: q=−6 nC=−6×10−9 Cq=-6\,\mathrm{nC}=-6\times10^{-9}\,\mathrm{C}.

  3. برای تبدیل به میکروکولن، از رابطهٔ 1 μC=1000 nC1\,\mu\mathrm{C}=1000\,\mathrm{nC} استفاده می‌کنیم؛ بنابراین عددِ بار برحسب نانوکولن را بر 10001000 تقسیم می‌کنیم.

  4. نتیجه می‌شود: q=−61000 μC=−0.006 μCq=\frac{-6}{1000}\,\mu\mathrm{C}=-0.006\,\mu\mathrm{C}. علامت منفی در هر دو تبدیل باقی می‌ماند، چون تغییر یکا نوع بار را عوض نمی‌کند.

جواب: بار شانه برابر با −6×10−9 C-6\times10^{-9}\,\mathrm{C} یا −0.006 μC-0.006\,\mu\mathrm{C} است.

نکات مهم

  • بار الکتریکی دو نوع مثبت و منفی دارد و خنثی بودن یعنی جمع جبری بارها صفر است، نه اینکه جسم هیچ باری ندارد.
  • بارهای هم‌نام یکدیگر را دفع و بارهای ناهم‌نام یکدیگر را جذب می‌کنند؛ نوع بار حاصل از مالش به جنس دو جسم بستگی دارد.
  • برق‌نما برای بررسی باردار بودن و تشخیص نوع بار به کار می‌رود؛ یکای بار کولن است و بارهای کوچک را معمولاً با میکروکولن یا نانوکولن بیان می‌کنیم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۳ تا ۱۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ ۲ پایستگی و کوانتیده بودن بار الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری با پایستگی و کوانتیده بودن بار، انتقال الکترون را توضیح بدهی و با قانون کولن و جمع برداری نیروها، نیروی الکتریکی خالص وارد بر یک بار را در حالت‌های هم‌راستا یا عمود برهم تعیین کنی.

پیش از شروع

وقتی شانه را به موهایت می‌مالی، آیا بار الکتریکی تازه‌ای ساخته می‌شود؟ اگر فاصلهٔ دو جسم باردار را دو برابر کنی، نیروی بین آن‌ها چه تغییری می‌کند؟

در مالش، الکترون‌ها فقط میان دو جسم جابه‌جا می‌شوند؛ بار خالص تازه‌ای ساخته نمی‌شود. همچنین با دو برابر شدن فاصلهٔ دو بار نقطه‌ای، اگر بارها ثابت بمانند، نیروی الکتریکی به یک‌چهارم می‌رسد. در این درس می‌بینی چطور انتقال بار و نیروی بین بارها را بررسی کنیم.

بار جابه‌جا می‌شود، نه ساخته

بار جابه‌جا می‌شود، نه ساخته

وقتی شانهٔ پلاستیکی را به موهایت می‌مالی، بار تازه‌ای ساخته نمی‌شود؛ تعدادی الکترون از موها به شانه منتقل می‌شوند. در جسم خنثی، بار منفی الکترون‌ها و بار مثبت پروتون‌ها یکدیگر را خنثی می‌کنند. با انتقال الکترون، این تعادل به هم می‌خورد:

  • جسمِ دهندهٔ الکترون مثبت می‌شود؛ چون حالا تعداد الکترون‌هایش از پروتون‌هایش کمتر است.
  • جسمِ گیرندهٔ الکترون منفی می‌شود؛ چون الکترون اضافی دارد.

پس مثبت‌شدن به معنی دریافت پروتون نیست؛ در این فرایند، الکترون‌ها جابه‌جا می‌شوند.

حالا شانه و موها را با هم یک دستگاه در نظر بگیر. اگر هیچ باری از محیط نگیرند و به محیط ندهند، دستگاه منزوی است. هر مقدار بار منفی که یکی از دست بدهد، دیگری می‌گیرد؛ بنابراین مجموع جبری بارها ثابت می‌ماند. این همان اصل پایستگی بار است؛ ثابت‌ماندن مجموع، نه لزوماً ثابت‌ماندن بار هر جسم!

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

بار، بسته‌های گسسته دارد

بار، بسته‌های گسسته دارد

تعداد دانش‌آموزان یک کلاس می‌تواند کم یا زیاد شود، اما نمی‌توان کسری از یک دانش‌آموز به کلاس اضافه کرد! گرفتن یا از دست دادن الکترون هم به همین شکل، دانه‌دانه است؛ به همین دلیل می‌گوییم بار الکتریکی کوانتیده است.

اندازهٔ بار هر الکترون، همان بار بنیادی است:

e≈1.60×10−19 Ce\approx 1.60\times10^{-19}\,\mathrm{C}

اگر جسمی در ابتدا خنثی باشد و تعدادی الکترون بگیرد یا از دست بدهد، بارش از این رابطه پیروی می‌کند:

q=±nen=0,1,2,…q=\pm ne\qquad n=0,1,2,\ldots

در اینجا nn تعداد الکترون‌های گرفته‌شده یا ازدست‌رفته است؛ پس باید عدد صحیح نامنفی باشد. علامت مثبت برای از دست دادن الکترون و علامت منفی برای گرفتن الکترون است. حالت n=0n=0 هم جسم خنثی را نشان می‌دهد.

اگر بار جسم را بدانیم، تعداد الکترون‌های جابه‌جاشده را این‌طور پیدا می‌کنیم:

n=∣q∣en=\dfrac{|q|}{e}

چرا قدرمطلق؟ چون تعداد الکترون‌ها منفی نمی‌شود؛ علامت بار فقط مشخص می‌کند جسم الکترون گرفته یا از دست داده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴

قانون کولن؛ بار و فاصله

قانون کولن؛ بار و فاصله

اگر دو جسم باردار را از هم دور کنی، نیروی الکتریکی بینشان ضعیف‌تر می‌شود؛ اما این کاهش دقیقاً چگونه است؟ قانون کولن برای دو بار نقطه‌ای می‌گوید:

F=k∣q1∣∣q2∣r2F=k\dfrac{|q_1||q_2|}{r^2}

بار نقطه‌ای یعنی ابعاد جسم در مقایسه با فاصلهٔ دو جسم ناچیز باشد. در این رابطه، بارها را برحسب C\mathrm{C} و فاصلهٔ آن‌ها، یعنی rr، را برحسب m\mathrm{m} می‌گذاریم تا بزرگی نیرو برحسب N\mathrm{N} به دست آید. ثابت کولن تقریباً برابر است با:

k=9.0×109 N⋅m2/C2k=9.0\times10^9\,\mathrm{N\cdot m^2/C^2}

بار بیشتر، نیروی بیشتر؛ فاصلهٔ بیشتر، نیروی کمتر. اگر فقط یکی از بارها دو برابر شود، بزرگی نیرو دو برابر می‌شود؛ ولی اگر فقط فاصله دو برابر شود، نیرو به یک‌چهارم می‌رسد، چون فاصله در مخرج به توان دو رسیده است.

قدر مطلق‌ها یادآوری می‌کنند که این فرمول، *بزرگی* نیرو را می‌دهد. جهت نیرو روی خط واصل دو بار است: بارهای همنام یکدیگر را دفع و بارهای ناهمنام یکدیگر را جذب می‌کنند. پس علامت منفی بار را نباید به معنای منفی بودن بزرگی نیرو گرفت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

دو نیرو با اندازهٔ برابر

دو نیرو با اندازهٔ برابر

فرض کن دو گوی باردار داریم که بار یکی از دیگری بیشتر است. آیا گوی پربارتر، نیروی بیشتری به گوی دیگر وارد می‌کند؟ نه؛ نیروی هر دو بر یکدیگر هم‌اندازه است. در رابطهٔ کولن، جابه‌جا کردن جای دو بار، حاصل‌ضرب بزرگی بارها و فاصله را تغییر نمی‌دهد؛ پس بزرگی نیرو برای هر دو یکسان است.

این نیروها طبق قانون سوم نیوتون، روی خط واصل دو بار و در جهت‌های مخالف‌اند:

F⃗12=−F⃗21\vec{F}_{12}=-\vec{F}_{21}

اگر بارها همنام باشند، هر گوی از دیگری رانده می‌شود؛ اگر ناهمنام باشند، هر گوی به سوی دیگری کشیده می‌شود.

پس چرا این دو نیرو همدیگر را خنثی نمی‌کنند؟ چون یکی به گوی اول و دیگری به گوی دوم وارد می‌شود. برای پیدا کردن نیروی خالص وارد بر یک جسم، فقط نیروهای وارد بر همان جسم را بررسی می‌کنیم. درست مثل وقتی دو نفر روی اسکیت همدیگر را هل می‌دهند: نیروهای متقابل برابرند، اما هر نیرو به یک نفر وارد می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

چند بار، یک نیروی خالص

چند بار، یک نیروی خالص

اگر چند نفر هم‌زمان یک وسیله را بکشند، حرکت آن به جهت همهٔ کشش‌ها بستگی دارد، نه فقط یکی از آن‌ها. برای بارهای الکتریکی هم باید اثر همهٔ نیروها را در نظر بگیریم.

ابتدا بار هدف را مشخص کن. سپس نیروی هر بار دیگر بر آن را، انگار بقیهٔ بارها حضور ندارند، با قانون کولن پیدا کن. جهت هر نیرو را هم از جاذبه یا دافعه بودنش تعیین کن. در پایان، این نیروها را برداری جمع کن؛ این روش «اصل برهم‌نهی» نام دارد:

F⃗خالص=F⃗1+F⃗2+⋯\vec F_{\text{خالص}}=\vec F_1+\vec F_2+\cdots

  • هم‌راستا و هم‌جهت: اندازه‌ها را جمع کن.
  • هم‌راستا و خلاف‌جهت: اندازهٔ کوچک‌تر را از بزرگ‌تر کم کن؛ جهت برایند، جهت نیروی بزرگ‌تر است. اگر برابر باشند، برایند صفر می‌شود.
  • عمود برهم: بزرگی برایند از رابطهٔ Fخالص=Fx2+Fy2F_{\text{خالص}}=\sqrt{F_x^2+F_y^2} به دست می‌آید و جهت آن میان دو نیروی واردشده قرار دارد.

پس پیش از هر جمعی، پیکان نیروهای وارد بر همان بار هدف را رسم کن؛ جمع‌کردن اندازه‌ها بدون توجه به جهت، می‌تواند پاسخ نادرستی بدهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۸

مثال حل‌شده

جسم کوچک و ابتدا خنثایی با گرفتن الکترون، بار q0=−2.0 μCq_0=-2.0\,\mu\mathrm{C} پیدا کرده است. این جسم روی یک خط، در فاصلهٔ 0.30 m0.30\,\mathrm{m} از هر یک از دو بار ثابت قرار دارد: در سمت چپ qL=+4.0 μCq_L=+4.0\,\mu\mathrm{C} و در سمت راست qR=+2.0 μCq_R=+2.0\,\mu\mathrm{C}. چند الکترون به جسم هدف اضافه شده و نیروی خالص وارد بر آن چقدر است؟ جسم‌ها را بار نقطه‌ای بگیر و از e=1.60×10−19 Ce=1.60\times10^{-19}\,\mathrm{C} و k=9.0×109 N⋅m2/C2k=9.0\times10^9\,\mathrm{N\cdot m^2/C^2} استفاده کن.

  1. تعداد الکترون‌های اضافه‌شده را از اندازهٔ بار پیدا می‌کنیم: n=∣q0∣/e=(2.0×10−6)/(1.60×10−19)=1.25×1013n=|q_0|/e=(2.0\times10^{-6})/(1.60\times10^{-19})=1.25\times10^{13}. منفی بودن بار نشان می‌دهد جسم الکترون گرفته است.

  2. بارهای دو طرف مثبت و بار هدف منفی است؛ پس هر دو نیرو جاذبه‌اند: نیروی بار چپ به چپ و نیروی بار راست به راست است.

  3. همهٔ بارها را برحسب کولن در قانون کولن قرار می‌دهیم. نیروی بار چپ برابر است با FL=(9.0×109)(4.0×10−6)(2.0×10−6)(0.30)2=0.80 NF_L=(9.0\times10^9)\frac{(4.0\times10^{-6})(2.0\times10^{-6})}{(0.30)^2}=0.80\,\mathrm{N}.

  4. به همین روش، نیروی بار راست برابر است با FR=(9.0×109)(2.0×10−6)(2.0×10−6)(0.30)2=0.40 NF_R=(9.0\times10^9)\frac{(2.0\times10^{-6})(2.0\times10^{-6})}{(0.30)^2}=0.40\,\mathrm{N}.

  5. دو نیرو روی یک جسم و در جهت‌های مخالف‌اند؛ بنابراین بزرگی برایند برابر است با Fnet=0.80−0.40=0.40 NF_{\mathrm{net}}=0.80-0.40=0.40\,\mathrm{N} و جهت آن به سمت نیروی بزرگ‌تر، یعنی چپ، است.

  6. کنترل پاسخ: بار چپ دو برابر بار راست و فاصله‌ها برابرند؛ پس نیروی چپ باید دو برابر نیروی راست باشد، همان‌طور که محاسبه کردیم.

جواب: جسم هدف 1.25×10131.25\times10^{13} الکترون گرفته است و نیروی خالص وارد بر آن 0.40 N0.40\,\mathrm{N} به سمت چپ است.

نکات مهم

  • در دستگاه منزوی، انتقال الکترون بار جسم‌ها را تغییر می‌دهد، اما مجموع جبری بارها ثابت می‌ماند.
  • بار حاصل از گرفتن یا از دست دادن الکترون از رابطهٔ q=±neq=\pm ne پیروی می‌کند که در آن nn عددی صحیح و نامنفی است.
  • بزرگی نیروی بین دو بار نقطه‌ای از قانون کولن به دست می‌آید، نیروهای متقابل هم‌اندازه و خلاف جهت‌اند و نیروی خالص بر هر بار با جمع برداری نیروهای وارد بر همان بار تعیین می‌شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۰ تا ۱۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۴ میدان الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری … میدان الکتریکی چگونه اثر بارها بر یکدیگر را توضیح می‌دهد و چگونه با بار آزمون، اندازه و جهت میدان و نیروی وارد بر یک بار مثبت را تعیین کنی.

پیش از شروع

دو جسم باردار، بدون اینکه به هم دست بزنند، به یکدیگر نیرو وارد می‌کنند؛ این اثر چگونه از فضای خالی میان آن‌ها می‌گذرد؟

هر جسم باردار در فضای اطرافش میدان الکتریکی ایجاد می‌کند. وقتی بار دیگری در این فضا قرار بگیرد، میدان به آن نیرو وارد می‌کند؛ پس برای وارد شدن نیرو، تماس لازم نیست.

نیرو بدون تماس

نیرو بدون تماس

شانهٔ پلاستیکی را به موهای خشک می‌کشی و نزدیک خرده‌های کاغذ می‌بری؛ کاغذها حتی پیش از تماس، به‌سوی شانه حرکت می‌کنند. پس برای وارد شدن نیروی الکتریکی، تماس لازم نیست. اما این اثر را چگونه توضیح می‌دهیم؟

در فیزیک می‌گوییم جسم باردار در فضای اطراف خود خاصیتی به نام میدان الکتریکی ایجاد می‌کند. اگر بار دیگری در این فضا قرار بگیرد، میدان بر آن نیرو وارد می‌کند؛ یعنی میدان، راه توضیح اثر الکتریکی بدون تماس است.

مثلاً بار q1q_1 را در نظر بگیر. این بار، پیش از آنکه بار q2q_2 را نزدیکش بگذاریم، در فضای اطراف خود میدان ایجاد کرده است. وقتی q2q_2 را در آن فضا قرار می‌دهیم، تحت تأثیر این میدان نیرو می‌گیرد. بار دوم، میدان بار اول را به وجود نمی‌آورد؛ حضورش اثر آن میدان را آشکار می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰

سنجش میدان با بار آزمون

سنجش میدان با بار آزمون

میدان الکتریکی را مستقیم نمی‌بینیم؛ اما می‌توانیم اثرش را بر یک بار بسنجیم. برای اندازه‌گیری میدان در یک نقطه، باری کوچک و مثبت به نام «بار آزمون» با نماد q∘q_{\circ} در آن نقطه می‌گذاریم و اندازهٔ نیروی الکتریکی وارد بر آن، یعنی FF، را اندازه می‌گیریم.

چرا بار آزمون باید کوچک باشد؟ چون قرار است وضعیت موجود را اندازه بگیریم، نه اینکه آن را تغییر دهیم! مثلاً هنگام بررسی میدان یک شانهٔ باردار، بار آزمون نباید توزیع بارهای شانه را به هم بزند.

اندازهٔ میدان از تقسیم اندازهٔ نیرو بر مقدار بار آزمون به دست می‌آید:

E=Fq∘E=\frac{F}{q_{\circ}}

پس نیروی وارد بر بار آزمون به‌تنهایی معیار بزرگی میدان نیست؛ باید مقدار بار آزمون را هم بدانیم. یکای میدان، نیوتون بر کولن یا N/C\mathrm{N/C} است؛ یعنی نیرو به ازای مقدار بار.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

جهت میدان و نیروی وارد بر بار

جهت میدان و نیروی وارد بر بار

برای توصیف میدان الکتریکی، گفتن اندازهٔ آن کافی نیست؛ باید جهتش را هم بدانیم. پس میدان یک کمیت برداری است. جهت میدان در هر نقطه را همان جهتی می‌گیریم که نیروی الکتریکی، بار آزمون مثبت را به آن سو می‌راند.

مثلاً اگر بار آزمون مثبت کنار یک میلهٔ باردار، نیرویی به سمت راست احساس کند، میدان در محل آن بار نیز به سمت راست است. این جهت مربوط به همان نقطه است؛ لازم نیست میدان در همهٔ نقطه‌های اطراف میله یک جهت داشته باشد.

حالا اگر میدان را بدانیم، چگونه نیروی وارد بر یک بار مثبت را پیدا کنیم؟ با بازنویسی تعریف میدان داریم:

F⃗=qE⃗\vec{F}=q\vec{E}

برای بار مثبت، نیرو هم‌جهت میدان است و اندازه‌اش از F=qEF=qE به دست می‌آید. بنابراین، اگر در همان نقطه بار مثبت را دو برابر کنیم و میدان تغییر نکند، نیرو هم دو برابر می‌شود. حواست باشد: بیشتر شدن نیرو در این حالت، به معنی بیشتر شدن میدان نیست؛ بارِ قرارگرفته در میدان بیشتر شده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱

مثال حل‌شده

به بار آزمون q∘=+4×10−8 Cq_{\circ}=+4\times10^{-8}\,\mathrm{C} در یک نقطه، نیروی 8×10−5 N8\times10^{-5}\,\mathrm{N} رو به راست وارد می‌شود. میدان الکتریکی آن نقطه را تعیین کن. سپس اگر بار q=+8×10−8 Cq=+8\times10^{-8}\,\mathrm{C} را جایگزین کنیم و میدان تغییر نکند، نیروی وارد بر آن چقدر و در چه جهتی است؟

  1. برای اندازهٔ میدان از تعریف آن استفاده می‌کنیم: E=F/q∘E=F/q_{\circ}.

  2. مقدارها را جای‌گذاری می‌کنیم: E=8×10−54×10−8=2×103 N/CE=\frac{8\times10^{-5}}{4\times10^{-8}}=2\times10^{3}\,\mathrm{N/C}.

  3. چون بار آزمون مثبت است، جهت میدان همان جهت نیرو، یعنی رو به راست است.

  4. برای بار جایگزین داریم: F=qE=(8×10−8)(2×103)=1.6×10−4 NF=qE=(8\times10^{-8})(2\times10^{3})=1.6\times10^{-4}\,\mathrm{N}.

  5. بار جایگزین هم مثبت است؛ پس نیروی آن هم‌جهت میدان و رو به راست است. دو برابر شدن نیرو با دو برابر شدن بار نیز سازگار است.

جواب: میدان الکتریکی برابر با 2×103 N/C2\times10^{3}\,\mathrm{N/C} رو به راست است؛ به بار جایگزین نیز نیروی 1.6×10−4 N1.6\times10^{-4}\,\mathrm{N} رو به راست وارد می‌شود.

نکات مهم

  • جسم باردار در فضای پیرامون خود میدان الکتریکی ایجاد می‌کند و از راه این میدان بر بارهای دیگر نیرو وارد می‌کند.
  • میدان را با بار آزمون کوچک و مثبت می‌سنجیم؛ اندازهٔ آن E=F/q∘E=F/q_{\circ} و یکای آن N/C\mathrm{N/C} است.
  • جهت میدان همان جهت نیروی وارد بر بار آزمون مثبت است و نیروی وارد بر بار مثبت از رابطهٔ F⃗=qE⃗\vec{F}=q\vec{E} به دست می‌آید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۲ تا ۱۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۵ میدان الکتریکی حاصل از یک ذرهٔ باردار

در این درس یاد می‌گیری بزرگی و جهت میدان یک بار نقطه‌ای را تعیین کنی، اثر تغییر بار و فاصله را پیش‌بینی کنی و میدان خالص چند بار را در حالت‌های هم‌راستا یا عمود بر هم به دست آوری.

پیش از شروع

چرا شعلۀ شمع نزدیک به کلاهک باردار واندوگراف کشیده می‌شود، اما شعلۀ شمع دورتر تقریباً بی‌تغییر می‌ماند؟ اگر فاصله را دو برابر کنیم، میدان هم فقط نصف می‌شود؟

میدان الکتریکی نزدیک کلاهک قوی‌تر است و یون‌های شعلۀ نزدیک‌تر را بیشتر تحت تأثیر قرار می‌دهد. در مدل بار نقطه‌ای، با دو برابر شدن فاصله، بزرگی میدان به یک‌چهارم می‌رسد، نه نصف!

میدان یک بار نقطه‌ای

میدان یک بار نقطه‌ای

اگر بخواهی میدان یک ذرۀ باردار را در نقطه‌ای پیدا کنی، باید دو چیز را مشخص کنی: بزرگی میدان و جهت آن.

برای بزرگی میدان داریم:

E=k∣q∣r2E=k\frac{|q|}{r^2}

در این رابطه، qq بارِ ذرۀ ایجادکنندۀ میدان و rr فاصلۀ آن ذره تا نقطۀ موردنظر است. ثابت کولن نیز برابر است با k=9.0×109 N⋅m2/C2k=9.0\times10^9\,\mathrm{N\cdot m^2/C^2}. اگر بار را برحسب C\mathrm{C} و فاصله را برحسب m\mathrm{m} بگذاری، میدان برحسب N/C\mathrm{N/C} به دست می‌آید. قدرمطلقِ بار یعنی برای محاسبۀ بزرگی میدان، علامت منفی را وارد نمی‌کنیم.

این رابطه از جای‌گذاری نیروی کولنی در E=F/q0E=F/q_0 به دست می‌آید؛ بار آزمونِ مثبتِ q0q_0 حذف می‌شود، پس میدان به مقدار بار آزمون وابسته نیست.

برای جهت، تصور کن یک بار آزمون مثبت در نقطه گذاشته‌ای: بارِ مثبت آن را دفع می‌کند، پس میدان رو به دور شدن از بار است؛ بارِ منفی آن را جذب می‌کند، پس میدان رو به بار است. مثلاً در سمت راست یک ذرۀ منفی، میدان به سمت چپ است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

دورتر، خیلی ضعیف‌تر

دورتر، خیلی ضعیف‌تر

چرا شعلۀ شمع دورتر، کمتر تحت تأثیر کلاهک باردار قرار می‌گیرد؟ برای پاسخ، به رابطۀ E=k∣q∣/r2E=k|q|/r^2 نگاه کن. دو عامل تعیین‌کننده داریم:

  • بزرگی بار: اگر فاصله ثابت بماند، با دو برابر شدن بزرگی بار، میدان هم دو برابر می‌شود؛ این یعنی نسبت مستقیم.
  • فاصله: اگر بار ثابت بماند، با دو برابر شدن فاصله، مخرج رابطه چهار برابر و میدان یک‌چهارم می‌شود، نه نصف! این یعنی نسبت وارون با مربع فاصله.

پس نزدیک کلاهک، تغییر فاصله می‌تواند تغییر چشمگیری در میدان ایجاد کند؛ شمع دورتر در میدان ضعیف‌تری قرار دارد.

نمودار چه شکلی است؟ برای یک بار ثابت، هرچه فاصله بیشتر شود، بزرگی میدان کمتر می‌شود؛ اما کاهش آن یکنواخت نیست. نمودار EE برحسب rr یک منحنی نزولی است که ابتدا تندتر پایین می‌آید و سپس کم‌شیب‌تر می‌شود، نه یک خط راست.

حالا بدون جای‌گذاری عددی، اثر تغییر فاصله را پیش‌بینی کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲

چند بار، یک میدان خالص

چند بار، یک میدان خالص

فرض کن نقطۀ AA در نزدیکی چند بار الکتریکی قرار دارد. برای پیدا کردن میدان در این نقطه، لازم نیست همۀ بارها را یک‌باره بررسی کنی؛ سهم هر بار را جداگانه پیدا کن.

ابتدا فرض کن فقط بار اول وجود دارد و میدان آن را در AA تعیین کن؛ یعنی هم بزرگی و هم جهتش را مشخص کن. همین کار را برای بارهای دیگر هم انجام بده. در تمام این مراحل، نقطۀ AA ثابت است و هر فاصله را از بار مربوط به همان میدان تا AA می‌سنجیم.

حالا میدان‌های به‌دست‌آمده را برداری جمع کن:

E⃗خالص=E⃗1+E⃗2+⋯\vec{E}_{\text{خالص}}=\vec{E}_1+\vec{E}_2+\cdots

این روش «اصل برهم‌نهی میدان‌های الکتریکی» نام دارد. مانند وقتی که چند نفر از جهت‌های مختلف به یک جسم نیرو وارد می‌کنند، اینجا هم جهت‌ها مهم‌اند؛ جمع‌کردنِ صرفِ اندازه‌ها همیشه درست نیست. حضور بارهای دیگر، سهم میدان هر بار را در آن نقطه تغییر نمی‌دهد، اما میدان خالص از مشارکت همۀ آن‌ها به دست می‌آید.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

اول جهت، بعد جمع

اول جهت، بعد جمع

وقتی میدان‌های دو بار در یک راستا باشند، هنوز نمی‌توان گفت باید اندازه‌هایشان را جمع کنیم یا از هم کم کنیم؛ اول باید جهت هر میدان را در نقطۀ موردنظر مشخص کنیم. برای این کار، یک بار آزمون مثبت را در آن نقطه تصور کن: از بار مثبت دور می‌شود و به بار منفی نزدیک می‌شود.

حالا دو پیکان میدان را مقایسه کن:

  • هم‌جهت‌اند؟ اندازه‌ها را جمع کن؛ میدان خالص هم در همان جهت است.
  • خلاف‌جهت‌اند؟ اندازۀ کوچک‌تر را از بزرگ‌تر کم کن؛ جهت میدان خالص، جهت میدان بزرگ‌تر است. اگر اندازه‌ها برابر باشند، میدان خالص صفر است.

مثل دو نفر که طنابی را در یک راستا می‌کشند، هم‌سو بودن یا روبه‌روی هم بودن اثرها مهم است.

یک نکتۀ مهم: در نقطه‌ای بین یک بار مثبت و یک بار منفی، میدان‌ها هم‌جهت‌اند؛ میدان بار مثبت از آن دور می‌شود و میدان بار منفی به سوی آن می‌رود. پس مخالف بودن علامت بارها، لزوماً به معنی کم‌کردن میدان‌ها نیست!

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵

میدان‌های عمود بر هم

میدان‌های عمود بر هم

فرض کن در یک نقطه، میدان یک بار به سمت راست و میدان بار دیگر به سمت بالا باشد. این دو میدان نه هم‌جهت‌اند و نه خلاف‌جهت؛ پس نمی‌توانیم بزرگی‌هایشان را مستقیم جمع یا از هم کم کنیم.

برای پیدا کردن میدان خالص، از جمع برداری کمک می‌گیریم: پیکان میدان دوم را بدون تغییر طول و جهت، از نوک پیکان اول رسم کن. پیکانی که از ابتدای اولی به انتهای دومی می‌رود، میدان خالص است؛ درست مثل جابه‌جایی تو وقتی اول به سمت شرق و سپس به سمت شمال راه می‌روی.

چون دو میدان عمودند، یک مثلث قائم‌الزاویه داریم که وتر آن میدان خالص است. بنابراین با قضیۀ فیثاغورس:

E=E12+E22E=\sqrt{E_1^2+E_2^2}

جهت میدان خالص نیز بین جهت دو میدان قرار می‌گیرد. اگر بزرگی دو میدان برابر باشد، برآیند با هرکدام زاویۀ 45∘45^\circ می‌سازد؛ اگر برابر نباشند، جهت برآیند به میدان بزرگ‌تر نزدیک‌تر است.

یادت بماند: این رابطه مخصوص میدان‌های عمود بر هم است، نه هر دو میدان دلخواه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

نکات مهم

  • بزرگی میدان یک بار نقطه‌ای از رابطهٔ E=k∣q∣/r2E=k|q|/r^2 به دست می‌آید و جهت آن از بار مثبت به بیرون و به سوی بار منفی است.
  • بزرگی میدان با بزرگی بار نسبت مستقیم و با مربع فاصله نسبت وارون دارد؛ پس با دو برابر شدن فاصله، میدان به یک‌چهارم می‌رسد.
  • میدان خالص، جمع برداری میدان‌های مستقل هر بار است؛ برای میدان‌های هم‌راستا جهت‌ها را در جمع و تفریق لحاظ می‌کنیم و برای دو میدان عمود از فیثاغورس کمک می‌گیریم.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۱۷ تا ۲۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ ۶ خطوط میدان الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری خطوط میدان الکتریکی را بخوانی، میدان یکنواخت را تشخیص بدهی و با تعیین بزرگی و جهت نیروی الکتریکی، معلق ماندن یک قطرهٔ باردار را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است یک قطرهٔ روغن بین دو صفحه در هوا معلق بماند، بی‌آنکه چیزی آن را نگه دارد؟

اگر قطره باردار باشد، میدان الکتریکی می‌تواند به آن نیرویی رو به بالا وارد کند. وقتی این نیرو با وزن قطره برابر شود، قطره می‌تواند معلق بماند؛ خطوط میدان کمک می‌کنند جهت این نیرو را تشخیص بدهیم.

دیدن میدان نامرئی

دیدن میدان نامرئی

باد را نمی‌بینی، اما از جهت حرکت یک پرچم می‌فهمی به کدام سو می‌وزد. میدان الکتریکی هم دیده نمی‌شود؛ برای نمایش آن از خطوط میدان الکتریکی استفاده می‌کنیم. این خط‌های پیکان‌دار، تصویری از میدان‌اند، نه رشته‌هایی واقعی در فضا.

اما جهت پیکان‌ها را چطور تعیین می‌کنیم؟ تصور کن یک بار آزمون مثبت و بسیار کوچک را در نقطه‌ای قرار بدهیم. جهت نیروی الکتریکی وارد بر این بار، همان جهت میدان در آن نقطه است. کوچک بودن بار آزمون کمک می‌کند آرایش بارهای سازندهٔ میدان را به‌هم نزند.

نزدیک یک ذرهٔ مثبت، بار آزمون مثبت دفع می‌شود؛ پس جهت میدان، دورشونده از ذره است. نزدیک یک ذرهٔ منفی، بار آزمون مثبت جذب می‌شود؛ پس جهت میدان به سوی ذره است.

بنابراین، هنگام خواندن پیکان‌های میدان، از خودت بپرس: «اگر اینجا یک بار مثبت کوچک بگذارم، نیرو آن را به کدام سو می‌راند؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

خواندن جهت و قدرت میدان

خواندن جهت و قدرت میدان

روی یک خط میدان خمیده، نقطه‌ای را تصور کن. برای پیدا کردن جهت میدان در آن نقطه، یک خط راست بکش که در همان نقطه بر خط میدان مماس باشد؛ یعنی جهت موضعیِ آن را نشان بدهد. بردار میدان روی این راستا و هم‌سو با پیکان خط میدان است. مثل مسیر یک جادهٔ پیچ‌دار: جهت جاده در هر نقطه را باید همان‌جا بررسی کرد، نه با وصل کردن ابتدا و انتهای جاده!

حالا برای مقایسهٔ بزرگی میدان، به فاصلهٔ خطوط مجاور نگاه کن. در یک طرح میدان، هرجا خطوط به هم نزدیک‌تر و متراکم‌ترند، میدان قوی‌تر است؛ هرجا پراکنده‌ترند، میدان ضعیف‌تر است. پس صرفاً شمردن همهٔ خط‌های شکل کافی نیست؛ باید تراکم آن‌ها را در ناحیه‌های هم‌اندازه مقایسه کنی.

بنابراین، نقشهٔ خطوط میدان دو پیام دارد: مماس و پیکان، جهت را نشان می‌دهند؛ تراکم، بزرگی را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

خطوطی که تقاطع ندارند

خطوطی که تقاطع ندارند

دو بار، یکی مثبت و دیگری منفی، را تصور کن. پیکان خط‌های میدان از بار مثبت به سوی بار منفی است؛ یعنی خط‌ها از بار مثبت خارج می‌شوند و به بار منفی می‌رسند. برای یک بار مثبتِ تنها، خط‌ها رو به بیرون‌اند و برای یک بار منفیِ تنها، رو به داخل.

اما چرا خط‌های میدانِ برایند همدیگر را قطع نمی‌کنند؟ از کارت قبل می‌دانیم که بردار میدان در هر نقطه، مماس بر خط میدان و هم‌جهت با آن است. اگر دو خط در نقطه‌ای یکدیگر را قطع کنند، دو راستای متفاوت برای میدانِ همان نقطه به دست می‌آید! در حالی که میدان برایند در هر نقطه فقط یک بردار مشخص دارد.

پس حتی اگر چند بار در ساختن میدان نقش داشته باشند، باید اثرشان را ترکیب کنیم و خطوط میدانِ برایند را رسم کنیم؛ نه اینکه خطوط جداگانهٔ بارها را روی هم بگذاریم و تقاطع آن‌ها را بپذیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

میدان یکنواخت

میدان یکنواخت

تصور کن بین دو صفحهٔ فلزی موازی، یکی مثبت و دیگری منفی، چند نقطه را بررسی کنیم. اگر از لبه‌های صفحه‌ها دور باشیم، بردارهای میدان در این نقطه‌ها هم‌اندازه و هم‌جهت هستند. به چنین میدانی، میدان الکتریکی یکنواخت می‌گوییم.

این ویژگی را چطور از روی خطوط میدان تشخیص بدهیم؟

  • مستقیم و موازی بودن خطوط نشان می‌دهد جهت میدان تغییر نمی‌کند؛ پیکان‌ها از صفحهٔ مثبت به سوی صفحهٔ منفی‌اند.
  • هم‌فاصله بودن خطوط یعنی تراکم آن‌ها ثابت است؛ پس بزرگی میدان هم تغییر نمی‌کند.

مثل نقشهٔ بادی که در همهٔ نقطه‌های یک ناحیه، پیکان‌هایی هم‌طول و هم‌جهت دارد، اینجا هم میدان از نقطه‌ای به نقطهٔ دیگر تفاوتی ندارد.

حواست به شرط دور از لبه‌ها باشد: نزدیک لبه‌های صفحه‌ها، خطوط خمیده می‌شوند و دیگر نمی‌توان میدان را با همین الگوی یکنواخت توصیف کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

از میدان تا نیروی وارد بر قطره

از میدان تا نیروی وارد بر قطره

چطور میدان می‌تواند قطره‌ای را در هوا نگه دارد؟ میدان به بار الکتریکی نیرو وارد می‌کند؛ حتی اگر بار منفی باشد. رابطهٔ برداری این نیرو چنین است:

F⃗=qE⃗\vec{F}=q\vec{E}

برای پیدا کردن بزرگی نیرو از F=∣q∣EF=|q|E استفاده می‌کنیم؛ یعنی اندازهٔ بار را بدون علامت در بزرگی میدان ضرب می‌کنیم. اما برای جهت نیرو، علامت بار مهم است: نیروی وارد بر بار مثبت هم‌جهت میدان و نیروی وارد بر بار منفی خلاف جهت میدان است. پس فلش خط میدان، همیشه جهت نیروی وارد بر هر باری نیست!

حالا قطرهٔ روغنی را تصور کن که بین دو صفحه ساکن و معلق مانده است. اگر فقط وزن و نیروی الکتریکی را در نظر بگیریم، وزن رو به پایین است؛ پس نیروی الکتریکی باید رو به بالا و هم‌اندازهٔ وزن باشد:

∣q∣E=mg|q|E=mg

اگر میدان رو به پایین باشد، برای ایجاد نیروی رو به بالا، بار قطره باید منفی باشد. این همان کلید توضیح معلق ماندن قطره است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

مثال حل‌شده

قطرهٔ روغنی به جرم 4.8×10−15 kg4.8\times10^{-15}\,\mathrm{kg} در میدان الکتریکی یکنواختی با بزرگی 1.0×105 N/C1.0\times10^5\,\mathrm{N/C} و جهت رو به پایین، ساکن و معلق است. اگر فقط وزن و نیروی الکتریکی بر قطره وارد شوند، قطره چند الکترون به دست آورده یا از دست داده است؟ از g=10 N/kgg=10\,\mathrm{N/kg} و e=1.6×10−19 Ce=1.6\times10^{-19}\,\mathrm{C} استفاده کن.

  1. ابتدا جهت نیروها را مشخص می‌کنیم: وزن رو به پایین است؛ پس برای معلق ماندن قطره، نیروی الکتریکی باید رو به بالا باشد.

  2. نیروی الکتریکی خلاف جهت میدان است؛ بنابراین بار قطره منفی است و قطره الکترون به دست آورده است.

  3. چون قطره ساکن می‌ماند، برآیند نیروها صفر است؛ پس Fe=mgF_{\mathrm{e}}=mg و در نتیجه ∣q∣E=mg|q|E=mg.

  4. بزرگی بار را حساب می‌کنیم: ∣q∣=mgE=(4.8×10−15)(10)1.0×105 C=4.8×10−19 C|q|=\frac{mg}{E}=\frac{(4.8\times10^{-15})(10)}{1.0\times10^5}\,\mathrm{C}=4.8\times10^{-19}\,\mathrm{C}.

  5. تعداد الکترون‌های اضافی برابر است با n=∣q∣e=4.8×10−191.6×10−19=3n=\frac{|q|}{e}=\frac{4.8\times10^{-19}}{1.6\times10^{-19}}=3؛ پس قطره سه الکترون گرفته است.

جواب: بار قطره q=−4.8×10−19 Cq=-4.8\times10^{-19}\,\mathrm{C} است؛ بنابراین قطره سه الکترون به دست آورده است.

نکات مهم

  • جهت میدان در هر نقطه مماس بر خط میدان و هم‌جهت با پیکان آن است؛ خطوط از بار مثبت به سوی بار منفی جهت دارند و یکدیگر را قطع نمی‌کنند.
  • تراکم بیشتر خطوط نشانهٔ میدان قوی‌تر است و خطوط مستقیم، موازی و هم‌فاصله، میدان یکنواخت را نشان می‌دهند.
  • نیروی الکتریکی از رابطهٔ F⃗=qE⃗\vec{F}=q\vec{E} به دست می‌آید و برای قطره‌ای که فقط تحت اثر وزن و نیروی الکتریکی معلق است، این دو نیرو هم‌اندازه و خلاف‌جهت‌اند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۶ · صفحهٔ ۲۱ تا ۲۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ ۷ انرژی پتانسیل الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری تغییر انرژی پتانسیل الکتریکی را به کار نیروی الکتریکی ربط بدهی، آن را در میدان یکنواخت با علامت درست حساب کنی و از پایستگی انرژی برای پیدا کردن تندی بار استفاده کنی.

پیش از شروع

پروتونی را خلاف جهت میدان الکتریکی پرتاب می‌کنیم؛ کم‌کم کند می‌شود و لحظه‌ای می‌ایستد. انرژی جنبشی آن کجا رفته است؟

انرژی جنبشی پروتون به انرژی پتانسیل الکتریکی تبدیل شده است، نه اینکه از بین برود. درست شبیه توپی که رو به بالا پرتاب می‌کنی و هنگام بالا رفتن، انرژی جنبشی‌اش به انرژی پتانسیل گرانشی تبدیل می‌شود.

انرژی حرکت از کجا می‌آید؟

انرژی حرکت از کجا می‌آید؟

دو ذرّه با بار مثبت را تصور کن: یکی ثابت نگه داشته شده و دیگری نزدیک آن، از حالت سکون رها می‌شود. بار متحرک بر اثر دافعه دور می‌شود و تندی می‌گیرد. انرژی جنبشیِ تازه از کجا آمده است؟

انرژی از هیچ ساخته نمی‌شود. در اینجا، با دور شدن دو بار، انرژی پتانسیل الکتریکیِ مربوط به آن‌ها کاهش می‌یابد و به انرژی جنبشی تبدیل می‌شود. این انرژی پتانسیل به برهم‌کنش الکتریکی بارها و جای آن‌ها نسبت به هم وابسته است.

برای مقایسه، توپی را در حال افتادن به یاد بیاور: با کاهش انرژی پتانسیل گرانشی، انرژی جنبشی توپ بیشتر می‌شود. برای بار رهاشده هم تبدیل مشابهی رخ می‌دهد، اما این بار نیروی الکتریکی عامل آن است.

پس اگر فقط نیروی الکتریکی باعث افزایش انرژی جنبشی بار شود، انرژی پتانسیل الکتریکی به همان اندازه کاهش می‌یابد؛ انرژی کل حفظ می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱

کار میدان و تغییر انرژی

کار میدان و تغییر انرژی

وقتی نیروی الکتریکی باری را جابه‌جا می‌کند، کار این نیرو با تغییر انرژی پتانسیل الکتریکی ارتباط مستقیمی دارد:

WE=−ΔUEW_E=-\Delta U_E

در این رابطه، تغییر انرژی پتانسیل یعنی مقدار نهایی منهای مقدار اولیه: ΔUE=UE,f−UE,i\Delta U_E=U_{E,f}-U_{E,i}. علامت منفی می‌گوید کار نیروی الکتریکی و تغییر انرژی پتانسیل، هم‌اندازه اما با علامت مخالف‌اند.

اگر نیروی الکتریکی کار مثبت انجام دهد، انرژی پتانسیل کاهش می‌یابد؛ اگر کارش منفی باشد، انرژی پتانسیل افزایش پیدا می‌کند. این رابطه شبیه رابطه‌ای است که برای کار نیروی گرانش می‌شناسی: هنگام پایین‌آمدن توپ، گرانش کار مثبت انجام می‌دهد و انرژی پتانسیل گرانشی کم می‌شود.

نکتهٔ مهم این است که این رابطه فقط مخصوص میدان یکنواخت نیست؛ در هر میدان الکتریکی برقرار است. همچنین، WEW_E فقط کار نیروی الکتریکی است، نه لزوماً کار مجموع نیروهای وارد بر بار.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

علامت بار و جهت جابه‌جایی

علامت بار و جهت جابه‌جایی

در میدان الکتریکی یکنواخت، تغییر انرژی پتانسیل را از رابطهٔ زیر حساب می‌کنیم:

ΔUE=−∣q∣Edcos⁡θ\Delta U_E=-|q|Ed\cos\theta

نکتهٔ مهم این است: زاویهٔ θ\theta بین نیرو و جابه‌جایی است، نه لزوماً بین میدان و جابه‌جایی. برای انتخاب زاویه، اول جهت نیرو را پیدا کن:

  • برای بار مثبت، نیرو هم‌جهت میدان است.
  • برای بار منفی، نیرو خلاف جهت میدان است.

حالا جهت نیرو و جابه‌جایی را مقایسه کن. اگر هم‌جهت باشند، θ=0∘\theta=0^\circ و انرژی پتانسیل کاهش می‌یابد؛ اگر خلاف‌جهت باشند، θ=180∘\theta=180^\circ و انرژی پتانسیل افزایش می‌یابد. در جابه‌جایی عمود بر میدان نیز θ=90∘\theta=90^\circ و تغییر انرژی پتانسیل صفر است.

برای به‌خاطر سپردن علامت، هل‌دادن یک چرخ‌دستی را تصور کن: نیروی هم‌جهت حرکت، کار مثبت انجام می‌دهد. نیروی الکتریکی هم همین‌طور است؛ کار مثبت آن یعنی کاهش انرژی پتانسیل.

حواست باشد: در این فرمول، ∣q∣|q| بزرگی بار است؛ منفی‌بودن بار را در تعیین جهت نیرو لحاظ می‌کنیم، نه با گذاشتن عدد منفی به‌جای ∣q∣|q|.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲

از تغییر انرژی تا تندی

از تغییر انرژی تا تندی

حالا می‌توانیم به پرسش آغاز درس پاسخ بدهیم: انرژی جنبشی پروتونی که خلاف میدان حرکت می‌کند و می‌ایستد، کجا می‌رود؟

پروتون مثبت است؛ پس نیروی الکتریکی وارد بر آن، هم‌جهت میدان و مخالف حرکتش است. این نیرو کار منفی انجام می‌دهد و پروتون را کند می‌کند. اگر فقط نیروی الکتریکی کار انجام دهد، قضیهٔ کار و انرژی جنبشی می‌گوید:

ΔK=WE=−ΔUE\Delta K=W_E=-\Delta U_E

یعنی هرقدر انرژی جنبشی کم شود، انرژی پتانسیل الکتریکی به همان اندازه زیاد می‌شود؛ انرژی از بین نمی‌رود، بلکه شکل آن تغییر می‌کند.

برای پیدا کردن تندی، انرژی جنبشی ابتدا و انتهای حرکت را می‌نویسیم:

12mvf2−12mvi2=−ΔUE\frac{1}{2}mv_f^2-\frac{1}{2}mv_i^2=-\Delta U_E

در لحظهٔ توقف، vf=0v_f=0 است؛ بنابراین:

ΔUE=12mvi2\Delta U_E=\frac{1}{2}mv_i^2

پس تمام انرژی جنبشی اولیه به افزایش انرژی پتانسیل تبدیل شده است. دقت کن: توقف لحظه‌ای به معنی صفر شدن نیرو نیست؛ نیرو همچنان می‌تواند جهت حرکت پروتون را برگرداند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳

مثال حل‌شده

پروتونی را خلاف جهت میدان الکتریکی یکنواختی به بزرگی E=2.0×103 N/CE=2.0\times10^3\,\mathrm{N/C} پرتاب می‌کنیم. پروتون پس از پیمودن d=0.10 md=0.10\,\mathrm{m} لحظه‌ای متوقف می‌شود. تغییر انرژی پتانسیل الکتریکی و تندی اولیهٔ آن را بیاب. بار پروتون q=+1.6×10−19 Cq=+1.6\times10^{-19}\,\mathrm{C} و جرم آن m=1.67×10−27 kgm=1.67\times10^{-27}\,\mathrm{kg} است؛ از نیروهای دیگر چشم‌پوشی کن.

  1. جهت نیرو را مشخص می‌کنیم: چون پروتون مثبت است، نیروی الکتریکی هم‌جهت میدان و خلاف جابه‌جایی است؛ پس θ=180∘\theta=180^\circ و cos⁡θ=−1\cos\theta=-1.

  2. تغییر انرژی پتانسیل را حساب می‌کنیم: ΔUE=−∣q∣Edcos⁡θ=−(1.6×10−19)(2.0×103)(0.10)(−1)=+3.2×10−17 J\Delta U_E=-|q|Ed\cos\theta=-(1.6\times10^{-19})(2.0\times10^3)(0.10)(-1)=+3.2\times10^{-17}\,\mathrm{J}. علامت مثبت یعنی انرژی پتانسیل افزایش یافته است.

  3. چون فقط نیروی الکتریکی کار انجام می‌دهد، Kf−Ki=−ΔUEK_f-K_i=-\Delta U_E. در لحظهٔ توقف Kf=0K_f=0 است؛ بنابراین Ki=ΔUE=3.2×10−17 JK_i=\Delta U_E=3.2\times10^{-17}\,\mathrm{J}.

  4. از انرژی جنبشی اولیه، تندی را به دست می‌آوریم: 12mv02=ΔUE⇒v0=2ΔUEm\frac{1}{2}mv_0^2=\Delta U_E\Rightarrow v_0=\sqrt{\frac{2\Delta U_E}{m}}.

  5. جای‌گذاری می‌کنیم: v0=2(3.2×10−17)1.67×10−27≈2.0×105 m/sv_0=\sqrt{\frac{2(3.2\times10^{-17})}{1.67\times10^{-27}}}\approx2.0\times10^5\,\mathrm{m/s}. کند شدن پروتون با افزایش انرژی پتانسیل آن سازگار است.

جواب: انرژی پتانسیل الکتریکی پروتون به اندازهٔ 3.2×10−17 J3.2\times10^{-17}\,\mathrm{J} افزایش می‌یابد و تندی اولیهٔ آن تقریباً 2.0×105 m/s2.0\times10^5\,\mathrm{m/s} است.

نکات مهم

  • کار نیروی الکتریکی قرینهٔ تغییر انرژی پتانسیل الکتریکی است: WE=−ΔUEW_E=-\Delta U_E.
  • در میدان یکنواخت، رابطهٔ ΔUE=−∣q∣Edcos⁡θ\Delta U_E=-|q|Ed\cos\theta را با زاویهٔ بین نیرو و جابه‌جایی به کار می‌بریم، نه لزوماً زاویهٔ میدان و جابه‌جایی.
  • اگر فقط نیروی الکتریکی کار انجام دهد، انرژی جنبشی و پتانسیل الکتریکی به یکدیگر تبدیل می‌شوند و ΔK=−ΔUE\Delta K=-\Delta U_E است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۷ · صفحهٔ ۲۳ تا ۲۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ ۸ پتانسیل الکتریکی

در این درس یاد می‌گیری در میدان الکتریکی یکنواخت، علامت اختلاف پتانسیل را از جهت جابه‌جایی تشخیص بدهی و برای جابه‌جایی در راستای میدان، با رابطۀ ∣ΔV∣=Ed|\Delta V|=Ed بزرگی میدان، اختلاف پتانسیل یا فاصله را حساب کنی.

پیش از شروع

اگر اختلاف پتانسیل بین دو جفت صفحۀ موازی یکسان باشد، اما فاصلهٔ صفحه‌ها در یکی کمتر باشد، آیا میدان الکتریکی بین هر دو جفت به یک اندازه است؟

نه؛ اگر میدان بین صفحه‌ها یکنواخت باشد، همان اختلاف پتانسیل در فاصلۀ کمتر، به معنای میدان قوی‌تر است. در این درس می‌بینی چطور از اختلاف پتانسیل و فاصله، بزرگی میدان را پیدا کنی و علامت تغییر پتانسیل را تشخیص بدهی.

اختلاف پتانسیل، ویژگی دو نقطه

اختلاف پتانسیل، ویژگی دو نقطه

فرض کن یک بار مثبت و یک بار منفی را جداگانه بین دو نقطۀ ثابت از یک میدان الکتریکی جابه‌جا کنیم. آیا با عوض‌شدن بار، اختلاف پتانسیل آن دو نقطه هم عوض می‌شود؟ نه؛ اختلاف پتانسیل به دو نقطۀ انتخاب‌شده در میدان مربوط است، نه به بار جابه‌جاشده.

برای نمونه، ولتاژ دو سر یک باتری با عوض‌کردن باری که بین پایانه‌ها جابه‌جا می‌کنیم، تغییر نمی‌کند؛ البته وضعیت خود باتری را یکسان فرض می‌کنیم.

رابطۀ انرژی پتانسیل با اختلاف پتانسیل چنین است:

ΔUE=qΔV\Delta U_{\mathrm{E}}=q\Delta V

پس برای دو نقطۀ ثابت، تغییر انرژی پتانسیل به مقدار و علامت qq بستگی دارد، اما ΔV\Delta V ثابت می‌ماند. این دو کمیت را با هم اشتباه نگیر!

برای پیدا کردن رابطۀ اختلاف پتانسیل با میدان، می‌توانیم یک بار مثبتِ فرضی انتخاب کنیم تا بررسی ساده‌تر شود. این انتخاب، نتیجه را به بارهای مثبت محدود نمی‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

جهت حرکت و علامت اختلاف پتانسیل

جهت حرکت و علامت اختلاف پتانسیل

خطوط میدان الکتریکی را مثل پیکان‌هایی تصور کن که سمت کاهش پتانسیل را نشان می‌دهند. اختلاف پتانسیل همیشه برابر پتانسیل مقصد منهای پتانسیل مبدأ است:

ΔV=Vمقصد−Vمبدأ\Delta V=V_{\text{مقصد}}-V_{\text{مبدأ}}

اگر در میدان یکنواخت، به اندازۀ dd هم‌جهت با میدان جابه‌جا شویم، به پتانسیل پایین‌تری می‌رسیم؛ بنابراین:

ΔV=−Ed\Delta V=-Ed

اگر همین فاصله را خلاف جهت میدان طی کنیم، به پتانسیل بالاتری می‌رسیم و داریم:

ΔV=+Ed\Delta V=+Ed

این وضعیت شبیه پایین و بالا رفتن از یک شیب است: جهت حرکت تعیین می‌کند ارتفاع کم شود یا زیاد. البته اینجا دربارهٔ پتانسیل حرف می‌زنیم، نه ارتفاع!

مثلاً اگر میدان بین دو صفحۀ موازی به سمت راست باشد، نقطۀ سمت راست پتانسیل کمتری دارد. رفتن از چپ به راست اختلاف پتانسیل منفی، و برگشتن در همان مسیر اختلاف پتانسیل مثبت دارد. این علامت به مثبت یا منفی بودن بار وابسته نیست؛ جهت جابه‌جایی نسبت به میدان مهم است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

از ولتاژ و فاصله تا بزرگی میدان

از ولتاژ و فاصله تا بزرگی میدان

بین دو نقطه در راستای میدان الکتریکی یکنواخت، چه در جهت میدان حرکت کنیم و چه خلاف آن، بزرگی اختلاف پتانسیل از این رابطه به دست می‌آید:

∣ΔV∣=Ed|\Delta V|=Ed

قدر مطلق یعنی فعلاً با اندازۀ اختلاف پتانسیل کار داریم، نه علامت آن. در این رابطه، dd فاصلۀ دو نقطه در راستای میدان است؛ پس نباید هر طول مسیر دلخواهی را جای آن گذاشت.

اگر بخواهیم بزرگی میدان را پیدا کنیم، رابطه را بازنویسی می‌کنیم:

E=∣ΔV∣dE=\frac{|\Delta V|}{d}

حالا به دو جفت صفحۀ موازی فکر کن: اگر اختلاف پتانسیل یکسان باشد، جفتی که فاصلهٔ صفحه‌هایش کمتر است، میدان قوی‌تری دارد؛ چون همان تغییر پتانسیل در فاصلۀ کمتری رخ می‌دهد.

برای محاسبه، اختلاف پتانسیل را برحسب V\mathrm{V} و فاصله را برحسب m\mathrm{m} بنویس. در این صورت یکای میدان V/m\mathrm{V/m} می‌شود که با یکای آشنای آن برابر است:

1 V/m=1 N/C1\,\mathrm{V/m}=1\,\mathrm{N/C}

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۶

مثال حل‌شده

دو صفحۀ موازی با فاصلۀ 3.0 cm3.0\,\mathrm{cm}، اختلاف پتانسیلی به بزرگی 600 V600\,\mathrm{V} دارند. میدان بین صفحه‌ها یکنواخت و عمود بر آن‌هاست. بزرگی و جهت میدان را تعیین کن.

  1. فاصله را به متر تبدیل می‌کنیم: d=3.0 cm=3.0×10−2 md=3.0\,\mathrm{cm}=3.0\times10^{-2}\,\mathrm{m}.

  2. چون فاصلۀ داده‌شده در راستای میدان است، از رابطۀ ∣ΔV∣=Ed|\Delta V|=Ed استفاده می‌کنیم.

  3. رابطه را برای بزرگی میدان بازنویسی می‌کنیم: E=∣ΔV∣dE=\dfrac{|\Delta V|}{d}.

  4. مقدارها را جای‌گذاری می‌کنیم: E=600 V3.0×10−2 m=2.0×104 V/mE=\dfrac{600\,\mathrm{V}}{3.0\times10^{-2}\,\mathrm{m}}=2.0\times10^4\,\mathrm{V/m}.

  5. در جهت میدان، پتانسیل کاهش می‌یابد؛ بنابراین میدان از صفحۀ با پتانسیل بیشتر به صفحۀ با پتانسیل کمتر است.

جواب: بزرگی میدان برابر با 2.0×104 V/m2.0\times10^4\,\mathrm{V/m} است و جهت آن از صفحۀ با پتانسیل بیشتر به صفحۀ با پتانسیل کمتر است.

نکات مهم

  • اختلاف پتانسیل دو نقطه به نوع و اندازۀ بار جابه‌جاشده وابسته نیست و با رابطۀ ΔUE=qΔV\Delta U_{\mathrm{E}}=q\Delta V به تغییر انرژی پتانسیل مربوط می‌شود.
  • برای جابه‌جایی در راستای میدان یکنواخت، در جهت میدان ΔV=−Ed\Delta V=-Ed و در خلاف جهت میدان ΔV=+Ed\Delta V=+Ed است.
  • برای دو نقطه در راستای میدان یکنواخت، E=∣ΔV∣/dE=|\Delta V|/d و یکاهای میدان با رابطۀ 1 V/m=1 N/C1\,\mathrm{V/m}=1\,\mathrm{N/C} برابرند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۸ · صفحهٔ ۲۷ تا ۳۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ــ۹ میدان الکتریکی در داخل رساناها

در این درس یاد می‌گیری توزیع بار، صفر بودن میدان و هم‌پتانسیل بودن رسانا را در تعادل الکتروستاتیکی توضیح دهی، نقش القا را بشناسی و با چگالی سطحی بار، مقدار بار و تفاوت بخش‌های تیز و پهن رسانا را بررسی کنی.

پیش از شروع

چطور ممکن است به یک محفظهٔ فلزی بار بدهیم، اما میدان الکتریکی درون آن همچنان صفر بماند؟

بارهای آزاد فلز جابه‌جا می‌شوند تا به تعادل برسند؛ در این حالت، بار اضافی روی سطح خارجی قرار می‌گیرد و میدان الکتریکی درون رسانا صفر می‌شود. همین رفتار، پایهٔ محافظت الکتریکی با قفس فاراده است.

بار اضافی کجا می‌رود؟

بار اضافی کجا می‌رود؟

اگر یک گوی فلزی باردار را به داخل ظرفی فلزی ببریم و به کف آن تماس دهیم، آیا بار روی گوی باقی می‌ماند؟ آزمایش فاراده راهی برای پیدا کردن پاسخ است.

ظرف فلزیِ بدون بار را روی پایهٔ عایق می‌گذاریم تا بار به زمین منتقل نشود. گوی باردار را با نخ عایق وارد ظرف می‌کنیم، به کف ظرف تماس می‌دهیم و درپوش فلزی را می‌بندیم. سپس با دستهٔ عایق، درپوش را برمی‌داریم و گوی را بیرون می‌آوریم.

حالا الکتروسکوپ، آشکارساز بار، به کمکمان می‌آید: نزدیک کردن گوی به آن، عقربه را حرکت نمی‌دهد؛ اما نزدیک کردن ظرف، باعث باز شدن عقربه‌ها می‌شود. پس گوی بار اضافی خود را به ظرف داده است.

نتیجهٔ مهم: پس از رسیدن رسانا به تعادل الکتروستاتیکی، بار اضافی روی سطح خارجی آن قرار می‌گیرد، نه در حجم فلز یا روی سطح داخلی ظرف. دقت کن: «روی سطح خارجی» لزوماً به معنی «پخش شدن یکنواخت» نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

میدان صفر، پتانسیل یکسان

میدان صفر، پتانسیل یکسان

اگر درون یک فلز میدان الکتریکی وجود داشته باشد، چه اتفاقی برای الکترون‌های آزاد می‌افتد؟ طبق رابطهٔ F⃗=qE⃗\vec{F}=q\vec{E} به آن‌ها نیرو وارد می‌شود و حرکت می‌کنند. پس تا وقتی میدان خالص درون فلز صفر نشده، بارها هنوز به تعادل الکتروستاتیکی نرسیده‌اند. در این تعادل داریم: E⃗=0\vec{E}=0.

حالا یک بار آزمون را بین دو نقطهٔ دلخواه درون رسانا جابه‌جا کن. چون نیروی الکتریکی صفر است، کار این نیرو هم صفر می‌شود. بنابراین انرژی پتانسیل الکتریکی بار تغییر نمی‌کند و اختلاف پتانسیل دو نقطه صفر است:

ΔV=0⇒V1=V2\Delta V=0\quad\Rightarrow\quad V_1=V_2

پتانسیل یکسان، لزوماً پتانسیل صفر نیست! مثل یک طبقهٔ صاف ساختمان: دو نقطهٔ آن هم‌ارتفاع‌اند، اما لازم نیست هم‌سطح زمین باشند. مثلاً اگر پتانسیل یک نقطهٔ رسانا نسبت به زمین 100 V100\,\mathrm{V} باشد، همهٔ نقاط آن در تعادل همین پتانسیل را دارند؛ بااین‌حال میدان درونش صفر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

خنثی، اما با بارهای جداشده

خنثی، اما با بارهای جداشده

یک گوی فلزی خنثی را تصور کن که روی پایه‌ای عایق است. اگر میله‌ای با بار منفی را، بدون تماس، به آن نزدیک کنیم چه می‌شود؟ الکترون‌های آزاد گوی از میله دور می‌شوند؛ پس سمت نزدیک میله کمبود الکترون و بار مثبت پیدا می‌کند و سمت دورتر، بار منفی. این جدایی بارها القای الکتریکی است؛ گوی در مجموع همچنان خنثی می‌ماند، چون باری به آن وارد یا از آن خارج نشده است.

بارهای جداشده خودشان میدان می‌سازند. جابه‌جایی الکترون‌ها تا جایی ادامه پیدا می‌کند که درون فلز، میدان القایی و میدان خارجی یکدیگر را خنثی کنند:

E⃗خالص=E⃗خارجی+E⃗القایی=0\vec E_{\text{خالص}}=\vec E_{\text{خارجی}}+\vec E_{\text{القایی}}=0

پس میدان خارجی ناپدید نشده؛ اثرش درون رسانا خنثی شده است.

این رفتار پایهٔ حفاظ الکتریکی یا قفس فاراده است. در یک محفظهٔ رسانای بسته و در تعادل الکتروستاتیکی، اگر داخل حفره باری نباشد، میدان در فضای داخلی نیز صفر می‌شود. بدنهٔ فلزی خودرو نمونه‌ای آشنا از این حفاظ است؛ حفاظت آن را نباید به لاستیک چرخ‌ها نسبت داد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۸

بار در هر واحد سطح

بار در هر واحد سطح

دانستن بار کل یک سطح همیشه کافی نیست؛ باید بدانیم این بار روی چه مساحتی پخش شده است. مثل پخش کردن مقدار یکسانی دانه روی دو سینی کوچک و بزرگ: روی سینی کوچک‌تر، دانه‌ها متراکم‌ترند.

برای مقایسهٔ تراکم بار، چگالی سطحی بار را با نماد σ\sigma تعریف می‌کنیم. اگر بار QQ روی سطحی به مساحت AA یکنواخت توزیع شده باشد:

σ=QA\sigma=\frac{Q}{A}

یعنی بار را بر مساحت تقسیم می‌کنیم. اگر بار برحسب C\mathrm{C} و مساحت برحسب m2\mathrm{m^2} باشد، یکای چگالی سطحی بار C/m2\mathrm{C/m^2} است؛ یعنی «کولن بر مترمربع».

نکتهٔ مهم: برای بار مثبتِ ثابت، هرچه مساحت محل توزیع بیشتر باشد، چگالی سطحی بار کمتر می‌شود. همچنین اگر چگالی سطحی بار و مساحت را بدانیم، از رابطهٔ Q=σAQ=\sigma A می‌توانیم بار آن بخش از سطح را پیدا کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹

چرا نوک‌های تیز مهم‌اند؟

چرا نوک‌های تیز مهم‌اند؟

بار اضافی روی سطح خارجی رسانا قرار می‌گیرد، اما لزومی ندارد همه‌جای سطح به یک اندازه متراکم باشد. در یک رسانای باردارِ دوکی‌شکل، چگالی سطحی بار در نوک‌های تیز بیشتر از بخش پهن است؛ یعنی در مساحت‌های کوچک و برابر، نزدیک نوک بار بیشتری جمع شده است.

آزمایش این تفاوت را نشان می‌دهد: اگر با یک گوی فلزی کوچک از بخش پهن و سپس، در شرایط مشابه، از نوک دوک بار برداریم، بارِ برداشته‌شده از نوک، انحراف بیشتری در الکتروسکوپ ایجاد می‌کند.

میدان الکتریکی نزدیک نوک هم قوی‌تر است؛ این با صفر بودن میدان درون رسانا تناقضی ندارد، چون اینجا دربارهٔ بیرونِ رسانا حرف می‌زنیم.

اگر میدان نزدیک نوک به‌اندازهٔ کافی شدید شود، می‌تواند الکترون‌ها را از مولکول‌های هوا جدا کند. برخوردهای بعدی ممکن است نور و صدایی هیس‌مانند ایجاد کنند؛ این پدیده «تخلیهٔ هاله‌ای» نام دارد و گاهی نزدیک نوک اجسام رسانای بلند دیده می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰

مثال حل‌شده

بار روی سطح فلزی بزرگی، دور از لبه‌ها، به‌طور یکنواخت توزیع شده و چگالی سطحی آن σ=3.0×10−6 C/m2\sigma=3.0\times10^{-6}\,\mathrm{C/m^2} است. روی بخشی مربعی از این سطح به ضلع 2.0 mm2.0\,\mathrm{mm} چقدر بار قرار دارد؟

  1. ابتدا طول ضلع را به متر تبدیل می‌کنیم: a=2.0 mm=2.0×10−3 ma=2.0\,\mathrm{mm}=2.0\times10^{-3}\,\mathrm{m}.

  2. مساحت مربع برابر است با A=a2=(2.0×10−3)2=4.0×10−6 m2A=a^2=(2.0\times10^{-3})^2=4.0\times10^{-6}\,\mathrm{m^2}. دقت کن که ضریب تبدیل طول هم به توان دو می‌رسد.

  3. از تعریف چگالی سطحی بار، رابطهٔ بار را می‌نویسیم: σ=QA⇒Q=σA\sigma=\frac{Q}{A}\Rightarrow Q=\sigma A.

  4. جای‌گذاری می‌کنیم: Q=(3.0×10−6 C/m2)(4.0×10−6 m2)=1.2×10−11 CQ=(3.0\times10^{-6}\,\mathrm{C/m^2})(4.0\times10^{-6}\,\mathrm{m^2})=1.2\times10^{-11}\,\mathrm{C}.

  5. با توجه به 1 pC=10−12 C1\,\mathrm{pC}=10^{-12}\,\mathrm{C}، پاسخ برابر با Q=12 pCQ=12\,\mathrm{pC} است.

جواب: بار این بخش از سطح برابر با Q=1.2×10−11 C=12 pCQ=1.2\times10^{-11}\,\mathrm{C}=12\,\mathrm{pC} است.

نکات مهم

  • در تعادل الکتروستاتیکی، بار اضافی رسانای بررسی‌شده روی سطح خارجی قرار می‌گیرد، میدان درون فلز صفر است و نقاط رسانا پتانسیل یکسان، نه لزوماً صفر، دارند.
  • در رسانای خنثیِ قرارگرفته در میدان خارجی، بارها با القا جدا می‌شوند و میدان حاصل از آن‌ها، میدان خارجی را درون فلز خنثی می‌کند.
  • برای توزیع یکنواخت، چگالی سطحی بار از رابطهٔ σ=QA\sigma=\frac{Q}{A} به دست می‌آید و در بخش‌های تیزتر رسانا، چگالی سطحی بار و میدان نزدیک سطح بیشتر است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۹ · صفحهٔ ۳۲ تا ۳۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ۱۰ خازن

در این درس یاد می‌گیری خازن چگونه بار و انرژی ذخیره می‌کند، با باتری چگونه باردار می‌شود و چگونه با رابطهٔ C=QVC=\frac{Q}{V} ظرفیت یا بار آن را محاسبه کنی.

پیش از شروع

اگر باتری دوربین انرژی دارد، چرا برای زدن یک فلاشِ پرنور به خازن هم نیاز داریم؟

باتری انرژی را نسبتاً آهسته به مدار می‌دهد، اما فلاش باید در زمانی بسیار کوتاه نور زیادی تولید کند. خازن انرژی را از باتری می‌گیرد و ذخیره می‌کند تا هنگام فلاش‌زدن، آن را با آهنگ بسیار بیشتری در اختیار مدار بگذارد.

دو صفحه برای ذخیره‌سازی

دو صفحه برای ذخیره‌سازی

اگر باتری دوربین انرژی دارد، چرا دوربین برای فلاش زدن به خازن هم نیاز دارد؟ باتری انرژی را نسبتاً آهسته به مدار می‌دهد، اما خازن می‌تواند انرژی ذخیره‌شده‌اش را بسیار سریع آزاد کند؛ همین ویژگی برای یک نور شدید و کوتاه مناسب است.

خازن وسیله‌ای برای ذخیره‌کردن بار و انرژی الکتریکی است. اجزای اصلی آن دو رسانا هستند که به آن‌ها «صفحه‌های خازن» می‌گوییم. البته واژهٔ «صفحه» نباید گولت بزند: این رساناها الزاماً صاف و تخت نیستند و می‌توانند شکل‌های مختلفی داشته باشند.

در خازن تخت، دو صفحهٔ رسانای موازی روبه‌روی هم قرار دارند. مساحت هر صفحه را با AA و فاصلهٔ میان آن‌ها را با dd نشان می‌دهیم. این فاصله در مقایسه با ابعاد صفحه‌ها بسیار کوچک است؛ مثل دو ورقهٔ فلزی پهن که نزدیک هم‌اند، اما با هم تماس ندارند.

پس خازن‌های داخل گوشی یا دوربین ممکن است ظاهرهای متفاوتی داشته باشند، ولی همگی دو رسانای اصلی دارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

خازن چگونه شارژ می‌شود؟

خازن چگونه شارژ می‌شود؟

فرض کن دو صفحهٔ یک خازنِ بدون بار را با سیم و یک کلید به دو پایانهٔ باتری وصل کنیم. با بستن کلید، بار از راه سیم‌ها جابه‌جا می‌شود: یک صفحه الکترون از دست می‌دهد و مثبت می‌شود؛ صفحهٔ دیگر الکترون می‌گیرد و منفی می‌شود. بار دو صفحه هم‌اندازه و با علامت مخالف است: +Q+Q و −Q-Q. لازم نیست الکترون‌ها از فاصلهٔ میان صفحه‌ها عبور کنند.

شارژ شدن تا چه زمانی ادامه دارد؟ با انباشته‌شدن بار روی صفحه‌ها، اختلاف پتانسیل خازن افزایش می‌یابد. وقتی این اختلاف پتانسیل با اختلاف پتانسیل باتری برابر شود، شارش بارِ مربوط به شارژ متوقف می‌شود؛ حتی اگر کلید همچنان بسته باشد.

مثلاً اگر باتری 6 V6\,\mathrm{V} باشد، خازن تا رسیدن اختلاف پتانسیل دو صفحه‌اش به 6 V6\,\mathrm{V} شارژ می‌شود. توقف شارش به معنی بی‌بارشدن خازن نیست؛ بارها روی صفحه‌ها باقی مانده‌اند. بین این صفحه‌های باردار، میدان الکتریکی از صفحهٔ مثبت به سوی صفحهٔ منفی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲

ظرفیت؛ بار به ازای ولتاژ

ظرفیت؛ بار به ازای ولتاژ

برای انتخاب خازن در مداری مثل فلاش دوربین، باید بدانیم به ازای ولتاژ معین، چه مقدار بار روی صفحهٔ آن ذخیره می‌شود. ظرفیت خازن همین ویژگی را توصیف می‌کند: نسبت بار خازن به اختلاف پتانسیل دو صفحهٔ آن.

C=QVC=\frac{Q}{V}

در این رابطه، CC ظرفیت، VV بزرگی اختلاف پتانسیل دو صفحه و QQ بار صفحهٔ مثبت است. حواست باشد: هرچند بار دو صفحه هم‌اندازه و مخالف است، برای تعیین بار خازن آن‌ها را با هم جمع نمی‌کنیم؛ منظور از بار خازن، همان QQ است.

یکای ظرفیت فاراد است و با F\mathrm{F} نشان داده می‌شود:

1 F=1 C/V1\,\mathrm{F}=1\,\mathrm{C/V}

یعنی خازنی با ظرفیت یک فاراد، به ازای هر یک ولت اختلاف پتانسیل، یک کولن بار روی صفحهٔ مثبت خود دارد. نماد ظرفیت، CC، را با نماد یکای کولن، C\mathrm{C}، اشتباه نگیر؛ جای آن‌ها در رابطه مشخص می‌کند کدام منظور است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

بار تغییر می‌کند، نه ظرفیت

بار تغییر می‌کند، نه ظرفیت

اگر یک خازن را به باتری‌ای با ولتاژ بیشتر وصل کنیم، آیا ظرفیتش بیشتر می‌شود؟ نه؛ تا وقتی شکل و اندازهٔ صفحه‌ها، فاصلهٔ آن‌ها و جنس عایق بینشان ثابت باشد، ظرفیت تغییر نمی‌کند. ظرفیت ویژگی خود خازن است، نه مقدار باری که در آن لحظه دارد.

از رابطهٔ C=QVC=\frac{Q}{V} می‌توان نوشت:

Q=CVQ=CV

پس برای همین خازن، اگر ولتاژ دو برابر شود، بار هم دو برابر می‌شود؛ نسبت بار به ولتاژ همچنان ثابت می‌ماند. اشتباه رایج این است که فقط افزایش بار را ببینیم و نتیجه بگیریم ظرفیت بیشتر شده است، در حالی که ولتاژ هم به همان نسبت افزایش یافته است.

مثلاً یک خازن در مدار دوربین می‌تواند هنگام شارژشدن بار بیشتری بگیرد، بدون اینکه ظرفیتش عوض شود. بار، وضعیت فعلی خازن را توصیف می‌کند؛ ظرفیت، ویژگی ساختاری آن را.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳

مثال حل‌شده

خازنی را به باتری با اختلاف پتانسیل 6 V6\,\mathrm{V} وصل می‌کنیم و بار آن به 18 μC18\,\mu\mathrm{C} می‌رسد. الف) ظرفیت خازن چقدر است؟ ب) اگر همین خازن را به باتری 18 V18\,\mathrm{V} وصل کنیم، پس از کامل‌شدن شارژ، بار آن چقدر می‌شود؟ هندسه و جنس عایق خازن ثابت است.

  1. بار داده‌شده، بار صفحهٔ مثبت است: Q1=18 μCQ_1=18\,\mu\mathrm{C}؛ برای محاسبهٔ ظرفیت از C=Q1V1C=\frac{Q_1}{V_1} استفاده می‌کنیم.

  2. جای‌گذاری می‌کنیم: C=18×10−6 C6 V=3×10−6 F=3 μFC=\frac{18\times10^{-6}\,\mathrm{C}}{6\,\mathrm{V}}=3\times10^{-6}\,\mathrm{F}=3\,\mu\mathrm{F}.

  3. چون هندسه و جنس عایق تغییر نکرده‌اند، ظرفیت برای باتری دوم نیز همان 3 μF3\,\mu\mathrm{F} است.

  4. بار جدید را حساب می‌کنیم: Q2=CV2=(3×10−6 F)(18 V)=54×10−6 C=54 μCQ_2=CV_2=(3\times10^{-6}\,\mathrm{F})(18\,\mathrm{V})=54\times10^{-6}\,\mathrm{C}=54\,\mu\mathrm{C}.

  5. پاسخ را بررسی می‌کنیم: ولتاژ سه برابر شده است، پس با ثابت‌بودن ظرفیت، بار هم باید سه برابر شود؛ 54 μC=3×18 μC54\,\mu\mathrm{C}=3\times18\,\mu\mathrm{C}.

جواب: ظرفیت خازن 3 μF3\,\mu\mathrm{F} و بار آن پس از اتصال به باتری دوم 54 μC54\,\mu\mathrm{C} است.

نکات مهم

  • خازن از دو رسانا به نام صفحه تشکیل می‌شود و می‌تواند بار و انرژی الکتریکی ذخیره کند.
  • هنگام شارژ با باتری، صفحه‌ها بارهای +Q+Q و −Q-Q می‌گیرند و شارش بار با برابرشدن ولتاژ خازن و باتری متوقف می‌شود.
  • ظرفیت از رابطهٔ C=QVC=\frac{Q}{V} به دست می‌آید و برای هندسه و عایق ثابت تغییر نمی‌کند؛ بنابراین بار با ولتاژ متناسب است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۰ · صفحهٔ ۳۴ تا ۳۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ۱۱ خازن با دی‌الکتریک

در این درس یاد می‌گیری … اثر دی‌الکتریک بر ظرفیت خازن را با رفتار مولکول‌ها توضیح بدهی، ظرفیت خازن تخت و تغییر آن را حساب کنی و علت محدودبودن ولتاژ قابل تحمل خازن را بشناسی.

پیش از شروع

چطور ممکن است با گذاشتن یک مادۀ عایق بین صفحه‌های خازن، ظرفیت آن بیشتر شود؛ درحالی‌که عایق اجازه نمی‌دهد بار آزادانه از آن عبور کند؟

عایق جلوی حرکت آزاد بار را می‌گیرد، اما بارهای درون مولکول‌هایش به میدان الکتریکی واکنش نشان می‌دهند. این واکنش باعث می‌شود خازن در یک اختلاف پتانسیل معین، بار بیشتری ذخیره کند؛ یعنی ظرفیتش افزایش یابد.

عایقی که ظرفیت را بیشتر می‌کند

عایقی که ظرفیت را بیشتر می‌کند

شاید انتظار داشته باشی یک عایق فقط جلوی عبور بار را بگیرد؛ اما قرارگرفتن آن میان صفحه‌های خازن، ظرفیت خازن را هم افزایش می‌دهد. به مادۀ عایقی که بین صفحه‌ها می‌گذاریم، مثل کاغذ یا پلاستیک، «دی‌الکتریک» می‌گوییم.

اگر فضای بین صفحه‌ها کاملاً با دی‌الکتریک پر شود، داریم:

C=κC∘C=\kappa C_\circ

در این رابطه، C∘C_\circ ظرفیت خازن بدون دی‌الکتریک، CC ظرفیت جدید و κ\kappa «ثابت دی‌الکتریک» مادۀ عایق است. کاپا واحد ندارد و نشان می‌دهد ظرفیت چند برابر شده است. پس با ثابت‌ماندن شکل و اندازۀ خازن، جنس عایق هم در ظرفیت نقش دارد.

منظور از ظرفیت بیشتر، الزاماً بار بیشتر در هر شرایطی نیست؛ یعنی خازن در یک اختلاف پتانسیل یکسان می‌تواند بار بیشتری ذخیره کند. برای همین، لایۀ عایق داخل خازن‌های وسایل الکترونیکی فقط جداکنندۀ دو رسانا نیست؛ در تعیین ظرفیت هم نقش دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۴

درون عایق چه اتفاقی می‌افتد؟

درون عایق چه اتفاقی می‌افتد؟

عایق اجازه نمی‌دهد بارها آزادانه از یک صفحۀ خازن به صفحۀ دیگر بروند؛ اما بارهای درون مولکول‌هایش می‌توانند کمی جابه‌جا شوند یا خود مولکول‌ها تغییر جهت بدهند.

در دی‌الکتریک قطبی، مثل آب، مولکول‌ها از ابتدا دو سر با بارهای مخالف دارند. بدون میدان، جهت آن‌ها نامنظم است. در میدان خازن، سر منفی به‌سوی صفحۀ مثبت و سر مثبت به‌سوی صفحۀ منفی کشیده می‌شود؛ بنابراین مولکول‌ها تمایل دارند در جهت میدان هم‌ردیف شوند. شبیه عقربه‌های کوچکی که هرکدام می‌کوشند جهت مشخصی بگیرند، نه اینکه همگی حتماً کاملاً هم‌جهت شوند.

در دی‌الکتریک غیرقطبی، مثل متان، مرکز بارهای مثبت و منفی در ابتدا بر هم منطبق است. میدان، ابر الکترونی را اندکی خلاف جهت میدان جابه‌جا می‌کند. با جداشدن این دو مرکز، مولکول قطبیده می‌شود.

پس تفاوت اصلی این است: در مادۀ قطبی، دوقطبی‌های موجود جهت می‌گیرند؛ در مادۀ غیرقطبی، میدان دوقطبی القا می‌کند. هیچ‌کدام به معنی عبور آزادانۀ الکترون‌ها از عایق نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

ظرفیت به چه چیزهایی بستگی دارد؟

ظرفیت به چه چیزهایی بستگی دارد؟

برای خازن تختی که فضای بین صفحه‌هایش کاملاً با دی‌الکتریک پر شده است، داریم:

C=κε∘AdC=\kappa\varepsilon_\circ\frac{A}{d}

در این رابطه، AA مساحت روبه‌روی صفحه‌ها، dd فاصلۀ آن‌ها و κ\kappa ثابت دی‌الکتریک است. ضریب گذردهی الکتریکی خلأ هم مقدار ثابتی دارد: ε∘=8.85×10−12 F/m\varepsilon_\circ=8.85\times10^{-12}\,\mathrm{F/m}.

پس با ثابت‌ماندن بقیۀ عوامل، صفحۀ بزرگ‌تر یا دی‌الکتریک با ثابت بزرگ‌تر، ظرفیت بیشتری می‌دهد؛ فاصلۀ بیشتر، ظرفیت را کمتر می‌کند. برای خازن بدون دی‌الکتریک، رابطۀ C∘=ε∘A/dC_\circ=\varepsilon_\circ A/d را داریم؛ برای هوا نیز همین رابطه تقریب خوبی است.

حالا خازنی را تصور کن که باردار شده و بعد از باتری جدا شده است. اگر دی‌الکتریک را وارد کنیم، ظرفیت افزایش می‌یابد؛ اما بار صفحه‌ها راهی برای ورود یا خروج ندارد، پس QQ ثابت می‌ماند. از رابطۀ V=Q/CV=Q/C نتیجه می‌گیریم اختلاف پتانسیل کاهش می‌یابد. بنابراین افزایش ظرفیت لزوماً به معنی افزایش بار نیست؛ باید ببینیم خازن به باتری وصل است یا نه.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۵

از فشار کلید تا سیگنال الکتریکی

از فشار کلید تا سیگنال الکتریکی

وقتی کلیدی را روی صفحه‌کلید فشار می‌دهی، رایانه چطور متوجه می‌شود کدام کلید را زده‌ای؟ در بعضی صفحه‌کلیدها، زیر هر کلید یک خازن تخت قرار دارد: یک صفحۀ فلزی ثابت و یک صفحۀ فلزی متحرک که بینشان دی‌الکتریکی انعطاف‌پذیر است.

با فشار انگشت، صفحۀ متحرک پایین می‌رود و فاصلۀ صفحه‌ها، یعنی dd، کمتر می‌شود. در رابطۀ C=κε∘A/dC=\kappa\varepsilon_\circ A/d، فاصله در مخرج است؛ پس اگر جنس دی‌الکتریک و مساحت صفحه‌ها تغییر نکند، کم‌شدن فاصله باعث افزایش ظرفیت می‌شود.

مدار الکترونیکی این تغییر ظرفیت را تشخیص می‌دهد و از آن مشخص می‌کند کدام کلید فشرده شده است. پس فشار مکانیکی انگشت، از راه تغییر ظرفیت خازن، به یک سیگنال الکتریکی قابل تشخیص تبدیل می‌شود؛ لازم نیست دو صفحۀ فلزی به هم برخورد کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۶

عایق هم حد تحمل دارد

عایق هم حد تحمل دارد

آیا دی‌الکتریک در هر ولتاژی عایق می‌ماند؟ نه! با افزایش اختلاف پتانسیل دو صفحۀ خازن، در فاصلۀ ثابت، میدان الکتریکی درون دی‌الکتریک قوی‌تر می‌شود. اگر این میدان به‌اندازۀ کافی شدید شود، می‌تواند تعدادی از الکترون‌ها را از اتم‌های ماده جدا کند. در نتیجه، مسیرهایی رسانا در عایق شکل می‌گیرد و بار می‌تواند از این مسیرها عبور کند؛ خازن تخلیه می‌شود. این پدیده را فروریزش الکتریکی می‌نامیم.

فروریزش معمولاً با جرقه همراه است و ممکن است خازن را بسوزاند؛ پس عایق‌بودن به معنی تحمل هر ولتاژی نیست.

برای همین، روی خازن‌ها علاوه بر ظرفیت، بیشینۀ اختلاف پتانسیل قابل تحمل هم نوشته می‌شود. مثلاً اگر روی خازنی 16 V16\,\mathrm{V} نوشته شده باشد، این عدد ظرفیت آن نیست؛ حد ولتاژ قابل تحمل آن است و نباید از آن فراتر رفت. برای دیدن فروریزش هم آزمایش خانگی انجام نده؛ خطرناک است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

مثال حل‌شده

در یک کلید خازنی، مساحت صفحه‌ها 2.00×10−4 m22.00\times10^{-4}\,\mathrm{m^2} است و فضای بین آن‌ها با دی‌الکتریکی با ثابت κ=3.00\kappa=3.00 کاملاً پر شده است. با فشردن کلید، فاصله از 1.00×10−3 m1.00\times10^{-3}\,\mathrm{m} به 0.500×10−3 m0.500\times10^{-3}\,\mathrm{m} می‌رسد. اگر مساحت و ثابت دی‌الکتریک تغییر نکنند، ظرفیت چقدر افزایش می‌یابد؟ از ε∘=8.85×10−12 F/m\varepsilon_\circ=8.85\times10^{-12}\,\mathrm{F/m} استفاده کن.

  1. برای هر دو وضعیت از رابطۀ خازن تخت استفاده می‌کنیم: C=κε∘A/dC=\kappa\varepsilon_\circ A/d.

  2. ظرفیت پیش از فشردن کلید برابر است با C1=3.00×(8.85×10−12)×2.00×10−41.00×10−3 F=5.31×10−12 F=5.31 pFC_1=3.00\times(8.85\times10^{-12})\times\frac{2.00\times10^{-4}}{1.00\times10^{-3}}\,\mathrm{F}=5.31\times10^{-12}\,\mathrm{F}=5.31\,\mathrm{pF}.

  3. فاصله نصف شده و بقیۀ عوامل ثابت‌اند؛ پس ظرفیت دو برابر می‌شود: C2=2C1=10.62 pFC_2=2C_1=10.62\,\mathrm{pF}.

  4. افزایش ظرفیت، تفاضل مقدار نهایی و اولیه است: ΔC=C2−C1=10.62−5.31=5.31 pF\Delta C=C_2-C_1=10.62-5.31=5.31\,\mathrm{pF}. مدار کلید همین تغییر ظرفیت را تشخیص می‌دهد.

جواب: ظرفیت از 5.31 pF5.31\,\mathrm{pF} به 10.62 pF10.62\,\mathrm{pF} می‌رسد؛ بنابراین افزایش ظرفیت برابر 5.31 pF5.31\,\mathrm{pF} است.

نکات مهم

  • پرکردن کامل فضای بین صفحه‌ها با دی‌الکتریک، به کمک هم‌ردیف‌شدن دوقطبی‌ها یا قطبیده‌شدن مولکول‌ها، ظرفیت را طبق رابطۀ C=κC∘C=\kappa C_\circ افزایش می‌دهد.
  • ظرفیت خازن تخت از رابطۀ C=κε∘A/dC=\kappa\varepsilon_\circ A/d به دست می‌آید؛ در خازن جدا از باتری، بار ثابت می‌ماند و افزایش ظرفیت باعث کاهش اختلاف پتانسیل می‌شود.
  • بیشینۀ اختلاف پتانسیل قابل تحمل خازن محدود است و عبور از این حد می‌تواند با ایجاد مسیرهای رسانا در دی‌الکتریک، باعث تخلیه و خرابی خازن شود.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۱ · صفحهٔ ۳۸ تا ۴۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۱ـ۱۲ انرژی خازن

در این درس یاد می‌گیری انرژی ذخیره‌شده در خازن را توضیح بدهی، آن را با استفاده از بار، ظرفیت و ولتاژ محاسبه کنی و توان متوسط آزاد شدن این انرژی را به دست آوری.

پیش از شروع

چطور خازنِ فلاش دوربین می‌تواند در یک چشم‌به‌هم‌زدن نور شدیدی تولید کند، درحالی‌که شارژ شدنش زمان بیشتری می‌برد؟

خازن هنگام شارژ شدن، انرژی می‌گیرد و آن را در میدان الکتریکی بین صفحه‌هایش ذخیره می‌کند. این انرژی می‌تواند در زمان بسیار کوتاهی آزاد شود؛ به همین دلیل، توان لحظهٔ تخلیهٔ فلاش زیاد است.

انرژی خازن از کجا می‌آید؟

انرژی خازن از کجا می‌آید؟

یک خازنِ باردار می‌تواند بدون اتصال به باتری، لامپ کوچکی را برای مدتی روشن کند؛ پس باید انرژی‌ای در آن ذخیره شده باشد. این انرژی از کجا آمده است؟

هنگام شارژ خازن، باتری کار انجام می‌دهد: مقداری الکترون را از یک صفحه جدا می‌کند و به صفحهٔ دیگر می‌برد. در نتیجه، یک صفحه مثبت و صفحهٔ دیگر منفی می‌شود. باتری بار الکتریکی تولید نمی‌کند؛ بارها را جابه‌جا می‌کند.

کار باتری به انرژی پتانسیل الکتریکی در میدان بین صفحه‌های خازن تبدیل می‌شود. شبیه وقتی که فنری را فشرده می‌کنی: کار تو به انرژی ذخیره‌شده تبدیل می‌شود و بعد می‌تواند آزاد شود.

اگر خازنِ باردار را از باتری جدا و به لامپ مناسبی وصل کنیم، بخشی از انرژی ذخیره‌شده به نور و گرما تبدیل می‌شود. بنابراین، جدا شدن باتری به‌خودی‌خود به معنی ناپدید شدن انرژی خازن نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۸

چرا ضریب یک‌دوم داریم؟

چرا ضریب یک‌دوم داریم؟

تصور کن خازنِ فلاش دوربین در حال شارژ شدن است. در آغاز، خازن بدون بار است و اختلاف پتانسیل صفحه‌هایش صفر است؛ اما هرچه بار بیشتری جابه‌جا می‌شود، ولتاژ بالاتر می‌رود و انتقال بار بعدی کار بیشتری می‌خواهد. پس نمی‌توانیم فرض کنیم همهٔ بارها در ولتاژ نهایی جابه‌جا شده‌اند.

چون ظرفیت ثابت است، رابطهٔ V=Q/CV=Q/C نشان می‌دهد که ولتاژ با بار به‌طور خطی افزایش می‌یابد. بنابراین ولتاژ متوسط هنگام شارژ برابر است با:

Vav=0+V2=V2V_{av}=\frac{0+V}{2}=\frac{V}{2}

کار لازم برای شارژ، یعنی انرژی ذخیره‌شده، می‌شود:

U=QVav=12QVU=QV_{av}=\frac{1}{2}QV

با جای‌گذاری Q=CVQ=CV یا V=Q/CV=Q/C، سه شکل هم‌ارز داریم:

U=12QV=12CV2=Q22CU=\frac{1}{2}QV=\frac{1}{2}CV^2=\frac{Q^2}{2C}

کدام را انتخاب کنیم؟ رابطه‌ای را بردار که کمیت‌های معلوم مسئله در آن باشند. برای محاسبهٔ انرژی برحسب J\mathrm{J}، بار را برحسب C\mathrm{C}، ظرفیت را برحسب F\mathrm{F} و ولتاژ را برحسب V\mathrm{V} وارد کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳۹

تخلیهٔ سریع، توان زیاد

تخلیهٔ سریع، توان زیاد

حالا به پرسش فلاش دوربین برگردیم: خازن انرژی را هنگام شارژ شدن ذخیره می‌کند، اما می‌تواند آن را در زمانی بسیار کوتاه آزاد کند. آزاد شدن سریع انرژی، یعنی توان زیاد؛ نه لزوماً انرژی زیاد!

اگر خازن کاملاً تخلیه شود، انرژی ذخیره‌شدهٔ نهایی آن صفر است؛ پس انرژی آزادشده برابر با انرژی اولیهٔ خازن خواهد بود. برای محاسبهٔ توان متوسط، انرژی منتقل‌شده را بر مدت انتقال تقسیم می‌کنیم:

Pav=UtP_{av}=\frac{U}{t}

در این رابطه، اگر انرژی برحسب ژول J\mathrm{J} و زمان برحسب ثانیه s\mathrm{s} باشد، توان برحسب وات W\mathrm{W} به دست می‌آید. اگر خازن فقط بخشی از انرژی‌اش را آزاد کند، باید همان انرژی آزادشده را در صورت کسر بگذاریم، نه تمام انرژی اولیه را.

فلاش دوربین و دستگاه رفع لرزش نامنظم قلب از همین ویژگی استفاده می‌کنند: انرژی ذخیره‌شده را در مدت کوتاهی منتقل می‌کنند. بنابراین، برای انرژی آزادشدهٔ یکسان، هرچه زمان تخلیه کوتاه‌تر باشد، توان متوسط بیشتر است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۰

مثال حل‌شده

خازن یک فلاش عکاسی با ظرفیت 200 μF200\,\mu\mathrm{F} تا ولتاژ 200 V200\,\mathrm{V} شارژ می‌شود. اگر تمام انرژی آن در مدت 2 ms2\,\mathrm{ms} آزاد شود، الف) انرژی ذخیره‌شده و ب) توان متوسط خروجی فلاش چقدر است؟

  1. ابتدا یکاها را تبدیل می‌کنیم: C=200×10−6 FC=200\times10^{-6}\,\mathrm{F} و t=2×10−3 st=2\times10^{-3}\,\mathrm{s}.

  2. چون ظرفیت و ولتاژ داده شده‌اند، رابطهٔ مناسب انرژی U=12CV2U=\frac{1}{2}CV^2 است.

  3. جای‌گذاری می‌کنیم: U=12(200×10−6)(200)2=4 JU=\frac{1}{2}(200\times10^{-6})(200)^2=4\,\mathrm{J}.

  4. طبق فرض مسئله، خازن کاملاً تخلیه می‌شود؛ پس انرژی منتقل‌شده به فلاش نیز 4 J4\,\mathrm{J} است.

  5. توان متوسط را حساب می‌کنیم: Pav=Ut=42×10−3=2×103 W=2 kWP_{av}=\frac{U}{t}=\frac{4}{2\times10^{-3}}=2\times10^3\,\mathrm{W}=2\,\mathrm{kW}؛ آزاد شدن انرژی در زمانی کوتاه، توان متوسط بزرگی ایجاد می‌کند.

جواب: انرژی ذخیره‌شده برابر 4 J4\,\mathrm{J} و توان متوسط خروجی فلاش برابر 2×103 W=2 kW2\times10^3\,\mathrm{W}=2\,\mathrm{kW} است.

نکات مهم

  • کار باتری هنگام باردار کردن خازن، به انرژی پتانسیل الکتریکی در میدان بین صفحه‌های آن تبدیل می‌شود.
  • انرژی خازن از رابطه‌های هم‌ارز U=12QV=12CV2=Q22CU=\frac{1}{2}QV=\frac{1}{2}CV^2=\frac{Q^2}{2C} محاسبه می‌شود.
  • در تخلیهٔ کامل، انرژی منتقل‌شده برابر انرژی اولیهٔ خازن است و توان متوسط انتقال آن از رابطهٔ Pav=UtP_{av}=\frac{U}{t} به دست می‌آید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۱۲ · صفحهٔ ۴۱ تا ۴۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

پرسش‌ها و مسئله‌های فصل ۱

در این درس یاد می‌گیری برای حل پرسش‌های فصل الکتریسیتهٔ ساکن، رابطهٔ مناسب را از روی وضعیت بارها، میدان، انرژی و خازن انتخاب کنی و علامت و جهت پاسخ را بررسی کنی.

پیش از شروع

دو صفحهٔ خازنی را باردار کرده‌ایم. اگر بدون تغییر بارشان، آن‌ها را از هم دورتر کنیم، چرا ممکن است هنگام تخلیه جرقهٔ بزرگ‌تری ببینیم؟

برای دورکردن صفحه‌هایی که یکدیگر را جذب می‌کنند، باید کار انجام دهیم. این کار، انرژی ذخیره‌شدهٔ خازن را افزایش می‌دهد؛ پس حتی با بار یکسان هم انرژی بیشتری برای تخلیه وجود دارد.

اول بار، بعد نیرو

اول بار، بعد نیرو

اگر دو گوی باردار را به هم تماس بدهیم، آیا می‌توانیم نیروی بعد از تماس را با بارهای اولیه حساب کنیم؟ نه؛ اول باید بارهای نهایی را پیدا کنیم.

در مالش دو جسم، الکترون‌ها جابه‌جا می‌شوند؛ بار از هیچ به وجود نمی‌آید. بنابراین، اگر مجموعه با محیط تبادل بار نداشته باشد، مجموع بار آن ثابت می‌ماند. تعداد الکترون‌های منتقل‌شده نیز از رابطهٔ N=∣Δq∣/eN=|\Delta q|/e به دست می‌آید؛ در این رابطه e=1.6×10−19 Ce=1.6\times10^{-19}\,\mathrm{C} است و NN باید عدد صحیح باشد.

وقتی دو گوی رسانای کوچک و یکسان را تماس می‌دهیم، بار کل به‌طور مساوی بین آن‌ها تقسیم می‌شود:

q1′=q2′=q1+q22q'_1=q'_2=\dfrac{q_1+q_2}{2}

حالا اگر گوی‌ها را آن‌قدر دور کنیم که بتوان آن‌ها را بار نقطه‌ای در نظر گرفت، اندازهٔ نیرو را حساب می‌کنیم:

F=k∣q1′q2′∣r2F=k\dfrac{|q'_1q'_2|}{r^2}

فاصلهٔ rr، فاصلهٔ مرکز دو گوی است و باید برحسب متر باشد. قدرمطلق، اندازهٔ نیرو را مثبت می‌کند؛ رانشی یا ربایشی بودن را از علامت بارهای نهایی می‌فهمیم: هم‌نام‌ها یکدیگر را می‌رانند و ناهم‌نام‌ها یکدیگر را می‌ربایند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۱

میدان و جهت نیرو

میدان و جهت نیرو

برای پیدا کردن میدان خالص در یک نقطه، اول جهت میدان هر بار را جداگانه مشخص کن: میدانِ بار مثبت از آن دور می‌شود و میدانِ بار منفی به‌سوی آن است. اندازهٔ میدان یک بار نقطه‌ای از رابطهٔ E=k∣q∣/r2E=k|q|/r^2 به دست می‌آید؛ سپس میدان‌ها را برداری جمع می‌کنیم، نه اینکه همیشه اندازه‌هایشان را با هم جمع کنیم.

مثلاً در نقطهٔ میانی دو بار مثبتِ برابر، میدان‌ها هم‌اندازه و خلاف‌جهت‌اند و یکدیگر را خنثی می‌کنند. اما میان دو بار با اندازهٔ برابر و علامت مخالف، میدان‌ها هم‌جهت‌اند و تقویت می‌شوند.

حالا اگر ذره‌ای را در میدان بگذاریم، نیروی وارد بر آن برابر F⃗=qE⃗\vec F=q\vec E است: برای بار مثبت هم‌جهت میدان و برای بار منفی خلاف آن است. پس جهت میدان با عوض‌شدن بارِ ذرهٔ آزمایشی عوض نمی‌شود، ولی جهت نیرو می‌تواند عوض شود.

در شکل خطوط میدان هم پیکان‌ها جهت میدان را نشان می‌دهند؛ تراکم بیشتر خطوط نشانهٔ میدان قوی‌تر است. در یک رسم با مقیاس یکسان، تعداد خطوط متصل به هر بار نیز با بزرگی آن بار متناسب است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲

پتانسیل، کار و انرژی

پتانسیل، کار و انرژی

آیا رفتن به نقطه‌ای با پتانسیل بیشتر، همیشه انرژی پتانسیل بار را بیشتر می‌کند؟ نه؛ علامت بار هم مهم است. پتانسیل ویژگیِ نقطهٔ میدان است، اما انرژی پتانسیل به بارِ قرارگرفته در آن نقطه هم بستگی دارد.

برای بررسی جابه‌جایی، اول اختلاف پتانسیل نهایی و اولیه را بنویس:

ΔV=Vنهایی−Vاولیه\Delta V=V_{\mathrm{نهایی}}-V_{\mathrm{اولیه}}

سپس از رابطهٔ زیر استفاده کن:

ΔU=qΔV=−Wالکتریکی\Delta U=q\Delta V=-W_{\mathrm{الکتریکی}}

پس برای بار منفی، افزایش پتانسیل به معنی کاهش انرژی پتانسیل است. همچنین، هرگاه انرژی پتانسیل کم شود، کار نیروی الکتریکی مثبت است؛ این دو را هم‌علامت نگیر!

مثل پایین‌آمدن یک توپ که انرژی پتانسیل گرانشی‌اش به انرژی جنبشی تبدیل می‌شود، در حرکت بار هم می‌تواند چنین تبدیلی رخ دهد. اگر فقط نیروی الکتریکی کار انجام دهد، داریم:

ΔK=−ΔU\Delta K=-\Delta U

بنابراین کاهش انرژی پتانسیل، انرژی جنبشی را افزایش می‌دهد. برای تشخیص تندترشدن بار، فقط به افزایش یا کاهش پتانسیل نگاه نکن؛ ابتدا علامت بار را هم وارد رابطه کن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳

رسانای خنثی هم جذب می‌شود

رسانای خنثی هم جذب می‌شود

آیا «خنثی بودن» یعنی جسم هیچ اثر الکتریکی نمی‌پذیرد؟ نه! در فلز، الکترون‌های آزاد می‌توانند جابه‌جا شوند؛ حتی اگر بار خالص جسم صفر باشد.

یک آونگ با بار مثبت را کنار کرهٔ فلزی خنثی تصور کن. پیش از تماس، الکترون‌های کره به سمت نزدیک‌تر به آونگ کشیده می‌شوند. در نتیجه، سمت نزدیک منفی و سمت دور مثبت می‌شود؛ اما چون باری وارد کره یا از آن خارج نشده، کره همچنان خنثی است. این جدایی بارها را القای الکتریکی می‌نامیم.

بخش منفی به آونگ نزدیک‌تر است؛ پس جاذبهٔ آن از دافعهٔ بخش مثبتِ دورتر قوی‌تر می‌شود و نیروی خالص، جاذبه است. جذب براده‌های ریز آلومینیم به یک صفحهٔ پلاستیکی باردار هم با همین سازوکار توضیح داده می‌شود.

جابه‌جایی الکترون‌ها تا چه زمانی ادامه دارد؟ تا وقتی میدان ناشی از توزیع تازهٔ بارها، میدان خارجی را درون فلز خنثی کند. در تعادل الکتروستاتیکی، میدان درون مادهٔ رسانا صفر است؛ وگرنه بارهای آزاد همچنان حرکت می‌کردند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳

خازن؛ چه چیزی ثابت است؟

خازن؛ چه چیزی ثابت است؟

در حل مسئله‌های خازن، اول بپرس: باتری هنوز وصل است؟ پاسخ این پرسش مشخص می‌کند کدام کمیت ثابت می‌ماند.

ظرفیت خازن تخت از رابطهٔ C=κε0A/dC=\kappa\varepsilon_0 A/d به دست می‌آید؛ یعنی به مساحت صفحه‌ها، فاصلهٔ آن‌ها و جنس عایق بستگی دارد. پس اگر ساختمان و عایق تغییر نکنند، افزایش بار یا ولتاژ، ظرفیت را تغییر نمی‌دهد؛ بار و ولتاژ طبق Q=CVQ=CV با هم تغییر می‌کنند. قرار دادن دی‌الکتریک به‌جای هوا، با ثابت‌ماندن هندسه، ظرفیت را افزایش می‌دهد.

  • باتری وصل است: اختلاف پتانسیل VV ثابت می‌ماند و بار می‌تواند میان باتری و خازن جابه‌جا شود. برای انرژی، رابطهٔ U=12CV2U=\tfrac12 CV^2 مناسب است.
  • خازن از باتری جدا و عایق است: بار QQ ثابت می‌ماند. برای انرژی، رابطهٔ U=Q2/(2C)U=Q^2/(2C) مناسب است.

حالا به جرقهٔ تخلیه فکر کن: اگر بار ثابت باشد و صفحه‌ها را دورتر کنیم، ظرفیت کم و انرژی ذخیره‌شده بیشتر می‌شود؛ بنابراین هنگام تخلیه انرژی بیشتری در دسترس است. قبل از انتخاب رابطه، کمیت ثابت را پیدا کن!

کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳

مثال حل‌شده

خازن تختی با ظرفیت 4 μF4\,\mu\mathrm{F} و بار 8 μC8\,\mu\mathrm{C} از باتری جدا شده و منزوی است. فاصلهٔ صفحه‌ها را دو برابر می‌کنیم؛ مساحت صفحه‌ها و مادهٔ بین آن‌ها تغییر نمی‌کند. با صرف‌نظر از اثر لبه‌ها، ظرفیت و انرژی جدید را بیاب و توضیح بده چرا جرقهٔ تخلیه می‌تواند بزرگ‌تر شود.

  1. ابتدا کمیت ثابت را پیدا می‌کنیم: چون خازن از باتری جدا و منزوی است، بار آن ثابت می‌ماند؛ پس Q′=Q=8 μCQ'=Q=8\,\mu\mathrm{C}.

  2. از رابطهٔ C=εA/dC=\varepsilon A/d می‌فهمیم با دو برابر شدن فاصله، ظرفیت نصف می‌شود: C′=C/2=2 μFC'=C/2=2\,\mu\mathrm{F}.

  3. برای بار ثابت، رابطهٔ مناسب انرژی U=Q2/(2C)U=Q^2/(2C) است. انرژی اولیه برابر است با U=(8×10−6)2/(2×4×10−6)=8×10−6 JU=(8\times10^{-6})^2/(2\times4\times10^{-6})=8\times10^{-6}\,\mathrm{J}.

  4. انرژی نهایی را حساب می‌کنیم: U′=Q2/(2C′)=(8×10−6)2/(2×2×10−6)=16 μJU'=Q^2/(2C')=(8\times10^{-6})^2/(2\times2\times10^{-6})=16\,\mu\mathrm{J}؛ پس U′=2UU'=2U.

  5. انرژی اضافه از کار عامل بیرونی برای دورکردن صفحه‌های جاذب از یکدیگر تأمین می‌شود. بنابراین هنگام اتصال صفحه‌ها، انرژی بیشتری آزاد می‌شود و جرقه می‌تواند بزرگ‌تر باشد.

جواب: ظرفیت جدید 2 μF2\,\mu\mathrm{F} و انرژی جدید 16 μJ16\,\mu\mathrm{J} است؛ انرژی دو برابر می‌شود و هنگام تخلیه، انرژی بیشتری برای ایجاد جرقه در دسترس است.

نکات مهم

  • در مسئله‌های بار و نیرو، ابتدا بارهای نهایی را با پایستگی و کوانتیده‌بودن بار پیدا کن و سپس نیروها و میدان‌ها را با توجه به جهتشان جمع کن.
  • برای بررسی انرژی از ΔU=qΔV=−Wالکتریکی\Delta U=q\Delta V=-W_{\mathrm{الکتریکی}} استفاده کن و یادت باشد جذب رسانای خنثی می‌تواند ناشی از بازتوزیع بارهای آن باشد.
  • در مسئله‌های خازن، ابتدا مشخص کن باتری متصل است یا خازن جدا و منزوی است، سپس با روابط ظرفیت و انرژی نتیجه بگیر.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ فیزیک یازدهم ریاضی · رایگان