۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۹ فلسفه دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«آغاز فلسفه در جهان اسلام»: ۵ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فلسفه ۲
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۷۰ تا ۷۷

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۷۰ تا ۷۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

۹ آغاز فلسفه در جهان اسلام

در این درس یاد می‌گیری رابطهٔ حیات عقلی، علمی و فلسفی را توضیح بدهی و نقش دعوت قرآن و پیامبر به خردورزی را در فراهم شدن زمینهٔ رشد فلسفه در جهان اسلام بشناسی.

پیش از شروع

چطور ممکن است فیلسوفی در یک شب کوتاه تابستانی، پنج جزوه در پاسخ به نقدهای دانشمندی از شهری دیگر بنویسد؟ این ماجرا چه چیزی دربارهٔ جامعهٔ او نشان می‌دهد؟

در روایت کتاب، ابن‌سینا نقدهای دانشمند شیرازی را بررسی کرد و پاسخ نوشت تا فرستادهٔ او معطل نماند. این ماجرا فقط نشانهٔ توانایی یک فیلسوف نیست؛ رفت‌وآمد پرسش‌ها و پاسخ‌ها، از زنده بودن فضای علمی و اهمیت گفت‌وگوی استدلالی در آن جامعه خبر می‌دهد.

از خردورزی تا فلسفه

از خردورزی تا فلسفه

اگر در جمع دوستانت کسی بپرسد «دلیلت چیست؟» و بقیه هم برای پاسخ‌دادن و شنیدن دلیل ارزش قائل باشند، خردورزی در آن جمع جدی شده است. حالا اگر این روحیه بخشی از فرهنگ عمومی یک جامعه شود، حیات عقلی شکل می‌گیرد؛ یعنی توجه به عقل و اندیشه فقط کار چند فرد خاص نیست.

چنین فضایی مردم را به جست‌وجو و یادگیری تشویق می‌کند و زمینهٔ رشد دانش‌های گوناگون، یعنی حیات علمی، را فراهم می‌سازد. اینجا «علم» فقط علوم تجربی نیست؛ ریاضی، تاریخ، تفسیر و فلسفه را هم دربرمی‌گیرد.

در میان این دانش‌ها، گروهی نیز به پرسش‌های فلسفی می‌پردازند؛ مثلاً می‌پرسند «آیا هر چیزی که وجود دارد، مادی است؟» این فعالیت بخشی از حیات فلسفی است.

پس رابطه را این‌طور به خاطر بسپار: حیات عقلی زمینه‌ساز حیات علمی است و حیات فلسفی یکی از شاخه‌های حیات علمی است؛ نه چیزی کاملاً جدا از آن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰

نقد و پاسخ؛ نشانهٔ پویایی

نقد و پاسخ؛ نشانهٔ پویایی

تصور کن مطلبی را از دانشمندی مشهور می‌خوانی و به نظرت بخشی از استدلالش اشکال دارد. آیا شهرت او باید تو را از پرسیدن بازدارد؟

دانشمندی در شیراز پس از مطالعۀ بخش منطق کتاب «نجات» ابن‌سینا، اشکال‌هایش را نوشت و برای او فرستاد. ابن‌سینا هم آن‌ها را بررسی کرد و در همان شب پاسخ‌هایی مفصل نوشت تا فرستاده معطل نماند.

نکتۀ مهم، فقط سرعت پاسخ‌گویی نیست؛ جدی گرفتن نقد است. دانشمند شیرازی به جای پذیرفتن بی‌پرسش سخن یک فرد مشهور، آن را بررسی کرد. ابن‌سینا نیز به جای بی‌اعتنایی به منتقد، به اشکال‌های او پاسخ داد. این رفت‌وبرگشت اندیشه، نشانه‌ای از پویایی علمی است.

در یک گروه درسی هم وقتی کسی راه‌حل دوستش را با دلیل نقد می‌کند و دیگری با دلیل پاسخ می‌دهد، فرصتی برای یادگیری فراهم می‌شود. نقد علمی یعنی بررسی ادعا و دلیل، نه حمله به شخصیت افراد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱

زمین آمادهٔ رشد فلسفه

زمین آمادهٔ رشد فلسفه

اگر بذر سالمی داشته باشی، آیا می‌توانی آن را در هر زمینی بکاری و انتظار رشد داشته باشی؟ دانش هم برای رشد به محیط مناسب نیاز دارد. احترام به عقل و فراهم بودن فرصت اندیشیدن، برای دانش مانند خاک حاصل‌خیز برای گیاه است.

طبق گزارش کتاب، با ظهور اسلام و شکل‌گیری جامعهٔ اسلامی، دعوت قرآن و پیامبر به خردورزی، زمینهٔ حیات عقلی مسلمانان را فراهم کرد. مردم به فکر کردن تشویق شدند و فرصت یافتند در بحث‌های علمی شرکت کنند. چنین فضایی راه را برای رشد دانش‌های گوناگون، از جمله فلسفه، باز کرد.

مثلاً در کلاسی که دانش‌آموز می‌تواند «چرا؟» بپرسد و برای نظرش دلیل بیاورد، زمینهٔ یادگیری عمیق‌تر فراهم است. در مقیاس جامعه هم توجه به اندیشیدن چنین نقشی دارد.

پس آغاز حیات عقلی را نباید با ظهور فیلسوفان مشهور یکی دانست؛ نخست زمینهٔ خردورزی فراهم شد و سپس فعالیت فلسفی رشد کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

راه‌های تقویت خردورزی

راه‌های تقویت خردورزی

جامعه چگونه می‌تواند خردورزی را تقویت کند؟ کتاب برای دعوت قرآن و پیامبر به خردورزی، شش راه را معرفی می‌کند که یکدیگر را کامل می‌کنند:

  • ارزش‌گذاری تفکر: اندیشیدن و دلیل خواستن، کاری ارزشمند شناخته شود.
  • گرامی‌داشت علم: دانش، به‌عنوان ثمرهٔ تفکر، اهمیت داشته باشد.
  • احترام به دانشمندان: تلاش کسانی که دانش تولید می‌کنند، قدر دانسته شود.
  • طرح بحث‌های استدلالی: پرسش‌های علمی، عقلی و فلسفی مطرح شوند و برای پاسخ به آن‌ها دلیل بیاورند.
  • نکوهش نادانی: جهل، ویژگی منفی به شمار آید؛ نه اینکه پرسیدن برای رفع نادانی سرزنش شود.
  • آموختن از دیگر تمدن‌ها: از دانش ملت‌های دیگر نیز استفاده شود.

برای نمونه، در یک گروه درسی، وقتی سؤال‌کردن ارزشمند است، پاسخ‌ها با دلیل بررسی می‌شوند و اعضا از منابع دیگر هم یاد می‌گیرند، فرصت رشد فکری بیشتر می‌شود. پس تقویت خردورزی فقط سفارش به فکرکردن نیست؛ احترام به دانش، گفت‌وگوی مستدل و آمادگی برای یادگیری را هم می‌خواهد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

مثال حل‌شده

در جامعه‌ای کتاب‌های علمی ملت‌های دیگر ترجمه می‌شود، اما پرسیدن دلیل و نقد دیدگاه‌ها در میان مردم ارزشمند نیست. آیا صرفِ ترجمهٔ کتاب‌ها نشان می‌دهد که این جامعه حیات عقلی دارد؟

  1. معیار را مشخص می‌کنیم: حیات عقلی یعنی توجه به عقل و اندیشه به بخشی از فرهنگ عمومی تبدیل شود.

  2. نکتهٔ مثبت را می‌بینیم: ترجمهٔ آثار، راهی برای آموختن دانش ملت‌های دیگر است و می‌تواند به رشد علمی کمک کند.

  3. محدودیت را بررسی می‌کنیم: ارزشمند نبودن پرسشگری و نقد نشان می‌دهد که نمی‌توان از ترجمهٔ کتاب‌ها، رواج عمومی خردورزی را نتیجه گرفت.

  4. نتیجه می‌گیریم: برای داوری دربارهٔ حیات عقلی، علاوه بر دسترسی به کتاب‌ها، باید جایگاه فکر کردن و دلیل خواستن در جامعه را بررسی کنیم.

جواب: خیر؛ ترجمهٔ آثار می‌تواند به رشد دانش کمک کند، اما به‌تنهایی نشان‌دهندهٔ حیات عقلی نیست؛ خردورزی باید در فرهنگ عمومی جامعه جای داشته باشد.

نکات مهم

  • حیات عقلی با جای گرفتن خردورزی در فرهنگ عمومی شکل می‌گیرد، زمینهٔ حیات علمی را فراهم می‌کند و فلسفه یکی از شاخه‌های این حیات علمی است.
  • نقد دانشمند شیرازی و پاسخ استدلالی ابن‌سینا نمونه‌ای از پرسشگری و تبادل اندیشه در یک محیط علمی پویاست.
  • طبق گزارش کتاب، قرآن و پیامبر با ارزش‌گذاری خردورزی، علم و عالمان، طرح مباحث عقلی، نکوهش جهل و دعوت به آموختن از دیگر تمدن‌ها، زمینهٔ رشد دانش و فلسفه را فراهم کردند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۷۲ تا ۷۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

زمینه‌های رشد فلسفه

در این درس یاد می‌گیری سه زمینۀ رشد فلسفه در جهان اسلام را توضیح بدهی، نقش ترجمه را از آغاز حیات عقلی متمایز کنی و ویژگی اصلی حکمت مشّاء را بشناسی.

پیش از شروع

اگر کتاب‌های فیلسوفان یونانی ترجمه نمی‌شد، آیا مسلمانان باز هم زندگیِ عقلی و بحث‌های استدلالی داشتند؟

بله؛ طبق این درس، دعوت به خردورزی و گفت‌وگوهای اعتقادی، پیش از نهضت ترجمه در جامعۀ اسلامی جریان داشت. ترجمه به رشد فلسفه کمک کرد، اما مسلمانان به یادگیری بسنده نکردند و با نقد اندیشه‌های پیشین، نظام فلسفی تازه‌ای ساختند.

زمینۀ نخست: ارزش خردورزی

زمینۀ نخست: ارزش خردورزی

فرض کن در کلاسی، پرسیدنِ «چرا؟» نشانهٔ دقت باشد و در کلاسی دیگر، نشانهٔ دردسرسازی! در کدام کلاس، فکرهای تازه بیشتر رشد می‌کنند؟ رشد دانش هم به چنین فضای مناسبی نیاز دارد؛ همان‌طور که گیاه به خاک حاصل‌خیز نیاز دارد.

در جامعۀ اسلامی، دعوت قرآن و پیامبر به خردورزی به فراهم‌شدن این فضا کمک کرد. «حیات عقلی» یعنی جامعه‌ای که در آن اندیشیدن ارزش دارد و مردم فرصت پرسش و گفت‌وگوی علمی پیدا می‌کنند.

این دعوت فقط سفارش به فکرکردن نبود: علم به‌عنوان حاصل تفکر ارزشمند شمرده می‌شد، دانشمندان احترام می‌دیدند و نادانی نکوهش می‌شد. همچنین، طرح پرسش‌های عقلی و آوردن دلیل رواج داشت و مسلمانان به آموختن دانش ملت‌های دیگر تشویق می‌شدند.

پس زمینۀ نخست، آماده‌شدن فضای فکری جامعه بود؛ فضایی که در آن پرسیدن، دلیل‌آوردن و یادگرفتن ارزش داشت و دانش و فلسفه می‌توانستند رشد کنند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۲

زمینۀ دوم: پرسش‌های اعتقادی

زمینۀ دوم: پرسش‌های اعتقادی

آیا انسان در کارهایش اختیار دارد؟ چرا باید معاد را پذیرفت؟ این پرسش‌ها فقط پاسخ کوتاه نمی‌خواهند؛ آدم را به دلیل آوردن و بررسی پاسخ‌ها دعوت می‌کنند.

از زمان پیامبر اکرم، گفت‌وگو دربارۀ باورهای دینی میان مسلمانان آغاز شد و گسترش یافت. بسیاری از این بحث‌ها، مانند اثبات وجود خدا، صفات خداوند و جبر و اختیار، ماهیتی فلسفی داشتند. در همان قرن نخست هجری، دانشمندانی در این موضوع‌ها مهارت یافتند، آموزش دادند، نوشتند و از استدلال عقلی استفاده کردند.

برای نمونه، وقتی در جمع دوستان می‌پرسی «اگر کسی مجبور به انجام کاری باشد، آیا مسئول آن است؟»، بحث را از بیان یک نظر به بررسی دلیل‌ها می‌بری. گفت‌وگوهای اعتقادی نیز چنین فرصتی برای پرورش اندیشه فراهم می‌کردند.

نکتۀ کلیدی: حیات عقلی مسلمانان از آغاز اسلام شکل گرفت؛ اما حیات فلسفی به‌تدریج و پس از دو قرن پدید آمد. پس این دو، هم‌زمان آغاز نشدند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

زمینۀ سوم: ترجمه و نوآوری

زمینۀ سوم: ترجمه و نوآوری

اگر برای پاسخ به یک پرسش، نوشته‌های دیگران را بخوانی، آیا فقط می‌توانی حرف آن‌ها را تکرار کنی؟ نه؛ می‌توانی دلیل‌هایشان را بسنجی و به دیدگاهی تازه برسی. نقش ترجمه در رشد فلسفۀ اسلامی هم چنین بود.

نهضت ترجمه از قرن دوم هجری آغاز شد و راه دسترسی مسلمانان به آثار علمی زبان‌هایی مانند یونانی، پهلوی، هندی و سریانی را باز کرد. این حرکت فقط به فلسفه محدود نبود؛ آثاری در منطق، ریاضیات، پزشکی و دانش‌های دیگر نیز ترجمه شدند.

در فلسفه، مسلمانان اندیشه‌های فیلسوفان یونانی، به‌ویژه ارسطو و نیز افلاطون، را آموختند؛ اما در مرحلۀ یادگیری متوقف نشدند. آن‌ها با نقد و بررسی این دیدگاه‌ها، نظام فلسفی تازه‌ای ساختند که اندیشه‌های نو هم داشت.

پس دو نکته را از هم جدا کن: حیات عقلی مسلمانان پیش از نهضت ترجمه آغاز شده بود؛ ترجمه به شکل‌گیری حیات فلسفی کمک کرد، نه اینکه آغاز همۀ اندیشه‌ورزی آنان باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۳

مشّاء؛ فلسفه بر پایۀ استدلال

مشّاء؛ فلسفه بر پایۀ استدلال

فرض کن در گفت‌وگویی کسی بگوید: «این حرف درست است، چون شخص مشهوری آن را گفته!» آیا این برای پذیرفتن حرف کافی است؟ در فلسفه، باید بتوان از مقدمات معتبر، با استدلال درست به نتیجه رسید؛ شهرت گوینده جای دلیل را نمی‌گیرد.

حکمت مشّاء شیوۀ فلسفی‌ای است که ویژگی اصلی آن، تکیه بر استدلال برهانی و الگوگیری از ارسطوست. ارسطو برای رسیدن به شناخت فلسفی بر برهان تکیه می‌کرد و فیلسوفان مشّائی نیز این راه را دنبال کردند. پس مشّاء را بیش از هر چیز باید با روش استدلالی آن شناخت.

فارابی و ابن‌سینا، دو چهرۀ بزرگ این شیوه، فقط بازگوکنندۀ سخنان ارسطو نبودند؛ آنان با استدلال‌های دقیق و بررسی موشکافانۀ مسائل، به شکل‌گیری نظام فلسفی استواری کمک کردند. از نگاه ابن‌سینا، فلسفه راهی فکری و استدلالی برای شناخت واقعیت و رشد و کمال انسان است.

بنابراین، الگو گرفتن از ارسطو را نباید با پذیرفتن بی‌دلیل سخنان او یکی دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «برای توضیح رشد فلسفه در جهان اسلام، کافی است از ترجمۀ کتاب‌های یونانی سخن بگوییم.» با توجه به سه زمینۀ درس، این ادعا را بررسی کن.

  1. ابتدا نقش ترجمه را مشخص می‌کنیم: ترجمه راه دسترسی مسلمانان به آثار فلسفی و علمی پیشینیان را باز کرد؛ پس نقش مهمی داشت.

  2. به پیش از ترجمه برمی‌گردیم: دعوت قرآن و پیامبر به خردورزی و ارزش‌گذاری علم، فضای لازم برای اندیشه‌ورزی را فراهم کرده بود.

  3. زمینۀ دوم را بررسی می‌کنیم: مسلمانان از آغاز اسلام دربارۀ مسائل اعتقادی بحث می‌کردند و استدلال عقلی به کار می‌بردند؛ بنابراین فعالیت عقلی آنان با ترجمه آغاز نشد.

  4. به پس از ترجمه نگاه می‌کنیم: مسلمانان فقط آثار یونانی را منتقل نکردند، بلکه با نقد و بررسی آن‌ها اندیشه‌های تازه‌ای پدید آوردند.

  5. نتیجه می‌گیریم که توضیح کامل رشد فلسفه، به هر سه زمینه و نقش فعال مسلمانان نیاز دارد، نه فقط ترجمۀ آثار.

جواب: نهضت ترجمه زمینۀ مهمی برای رشد فلسفه بود، اما به‌تنهایی آن را توضیح نمی‌دهد؛ ارزش خردورزی و گسترش بحث‌های اعتقادی پیش از ترجمه، و نقد و نوآوری پس از آن نیز نقش داشتند.

نکات مهم

  • دعوت به خردورزی، احترام به علم و عالمان و نکوهش نادانی، بستر رشد دانش و فلسفه را در جامعۀ اسلامی فراهم کرد.
  • گفت‌وگوهای اعتقادی از آغاز اسلام حیات عقلی را گسترش دادند و نهضت ترجمه از قرن دوم هجری، همراه با نقد و نوآوری مسلمانان، به شکل‌گیری حیات فلسفی کمک کرد.
  • حکمت مشّاء بر استدلال برهانی و الگوگیری از ارسطو تکیه دارد و تلاش‌های فارابی و ابن‌سینا آن را استحکام بخشید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۷۴ تا ۷۵ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

حکمای مشّاء

در این درس یاد می‌گیری ویژگی اصلی حکمت مشّاء را توضیح دهی و نقش فارابی را در بنیان‌گذاری آن در جهان اسلام، مقایسۀ اندیشه‌های افلاطون و ارسطو و شرح آثار ارسطو بشناسی.

پیش از شروع

چطور ممکن است ابن‌سینا کتابی را چهل بار بخواند و منظورش را نفهمد، اما خواندن نوشته‌ای از فارابی راه فهم آن را برایش باز کند؟

حفظ بودنِ عبارت‌ها همیشه به معنای فهمیدنِ مقصود نویسنده نیست. فارابی با توضیح هدف‌ها و نکته‌های دشوار کتاب «مابعدالطبیعه» ارسطو، به ابن‌سینا کمک کرد معنای آن را دریابد؛ این ماجرا نمونه‌ای از توانایی او در فهم و شرح فلسفه است.

مشّاء؛ فلسفۀ استدلالی

مشّاء؛ فلسفۀ استدلالی

اگر کسی بگوید «این حرف درست است، چون شخص مشهوری آن را گفته»، آیا دلیل کافی آورده است؟ در فلسفه، مهم است که بتوانیم برای پذیرفتن یک ادعا استدلال بیاوریم، نه اینکه فقط نام گویندۀ آن را بدانیم.

حکمت مشّاء هم با همین تکیه بر استدلال شناخته می‌شود. فیلسوفان مشّائی از الگوی فلسفی ارسطو پیروی می‌کردند؛ ارسطو در بحث‌های فلسفی به‌ویژه بر قیاس برهانی تکیه داشت؛ یعنی استدلالی که از مقدمات یقینی به نتیجه می‌رسد. فارابی و ابن‌سینا نیز این شیوۀ استدلالی را پرورش دادند و استوارتر کردند.

واژۀ «مشّاء» به معنای بسیار راه‌رونده است و یکی از توضیح‌های این نام، راه‌رفتن ارسطو هنگام تدریس است. اما نام یک مکتب را با ویژگی اصلی آن اشتباه نگیر: همان‌طور که محل نشستن تو نشان نمی‌دهد چقدر دقیق فکر می‌کنی، راه‌رفتن هم معیار مشّائی‌بودن نیست؛ روش استدلال و الگوگرفتن از ارسطو اهمیت دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۴

فارابی؛ آموختن و ساده‌زیستن

فارابی؛ آموختن و ساده‌زیستن

اگر برای یادگرفتن چیزی ناچار باشی از آسایش خودت بگذری، چقدر ادامه می‌دهی؟ زندگی فارابی نمونه‌ای از پیگیری آموختن است. او در جوانی سراغ دانش‌های دینی رفت؛ سپس در بغداد فلسفه آموخت و برای تکمیل آموخته‌هایش به حرّان سفر کرد. یادگیری برای او به یک شهر یا یک دورۀ کوتاه محدود نبود.

فارابی بعدها نزد سیف‌الدوله احترام و امکان زندگی آسوده داشت، اما سادگی و قناعت را انتخاب کرد. لباس محلی می‌پوشید، به تشریفات دل نمی‌بست و گاهی کلاس‌هایش را کنار جویبار و زیر درختان برگزار می‌کرد. پس ساده‌زیستی او را نباید با نداشتن امکان آسایش یکی دانست.

جایگاه فلسفی او نیز مهم است: فارابی را بنیان‌گذار حکمت مشّائی در جهان اسلام می‌دانند. این قید را به خاطر بسپار؛ در کارت قبل دیدیم که ریشۀ این شیوۀ فلسفی به ارسطو برمی‌گردد. فارابی در شکل‌گیری آن در جهان اسلام نقش بنیادی داشت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

دانشمندی با دانش‌های گوناگون

دانشمندی با دانش‌های گوناگون

اگر کسی را «فیلسوف» بنامیم، یعنی فقط فلسفه می‌داند؟ فارابی نمونۀ خوبی است که نشان می‌دهد چنین نتیجه‌ای درست نیست. او در فلسفه از برجسته‌ترین دانشمندان زمان خود بود، اما در حقوق، نجوم و سیاست نیز به استادی رسیده بود. پزشکی را هم خوب می‌دانست و در درمان بیماران مهارت داشت؛ پس آشنایی‌اش با پزشکی فقط دانستن چند مطلب نظری نبود.

برای نزدیک‌تر شدن موضوع به ذهن، کسی را تصور کن که هم دربارۀ مسائل فکری پژوهش می‌کند و هم در درمان بیماران توانایی دارد؛ عنوان اصلی او، همۀ توانایی‌هایش را نشان نمی‌دهد.

فارابی در فلسفۀ سیاست نیز صاحب‌نظر بود؛ یعنی فقط دیدگاه‌های دیگران را نقل نمی‌کرد، بلکه خودش نظریه داشت. دیدگاه سیاسی او به دیدگاه افلاطون نزدیک بود. بنابراین، برای شناخت جایگاه علمی فارابی باید هم برجستگی او در فلسفه و هم گسترۀ دانش‌هایش را در نظر بگیریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

فهم، مقایسه و شرح فلسفه

فهم، مقایسه و شرح فلسفه

اگر دو دوست دربارۀ موضوعی نظرهای متفاوتی بدهند، می‌توانی بپرسی: «کجای حرف‌هایشان به هم نزدیک است؟» برای پاسخ، باید اول نظر هر دو را درست بفهمی. فارابی هم با شناخت عمیق اندیشه‌های افلاطون و ارسطو، به سراغ یافتن دیدگاه‌های مشترک آن‌ها رفت. حاصل این کوشش، کتاب «الجمع بین رأیی الحکیمین» بود. دقت کن: نشان‌دادن اشتراک‌ها به معنای یکسان‌بودن همۀ نظرهای آن دو نیست.

فارابی کار مهم دیگری هم انجام داد: شرح و روشن‌کردن اندیشه‌های دشوار ارسطو. او در کتاب «اغراض ارسطو فی کتاب مابعدالطبیعه» به توضیح مقصود ارسطو پرداخت. ماجرای ابن‌سینا را به یاد بیاور: حفظ‌کردن عبارت‌های مابعدالطبیعه برای فهم آن کافی نبود؛ نوشتۀ فارابی کمک کرد مقصود کتاب برایش روشن شود.

پس این دو نقش را جدا کن: در یکی، فارابی اندیشه‌های دو فیلسوف را مقایسه می‌کند؛ در دیگری، فهم اثر یک فیلسوف را آسان‌تر می‌سازد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «برای شناخت حکمت مشّاء کافی است بدانیم ارسطو هنگام تدریس راه می‌رفت.» آیا توضیح او کافی است؟

  1. ابتدا میان «دلیل نام‌گذاری» و «ویژگی اصلی یک مکتب فلسفی» تفاوت می‌گذاریم.

  2. راه‌رفتن ارسطو هنگام تدریس، یکی از توضیح‌های نام‌گذاری مشّاء است؛ این نکته هنوز روش اندیشیدن آن را نشان نمی‌دهد.

  3. برای شناخت روش این مکتب، به جایگاه استدلال و الگوگرفتن از ارسطو توجه می‌کنیم.

  4. پس توضیح دانش‌آموز کافی نیست؛ او به نام پرداخته، اما ویژگی اصلی فلسفی را بیان نکرده است.

جواب: خیر؛ دلیل نام‌گذاری یک مکتب با ویژگی اصلی روش فلسفی آن فرق دارد و برای شناخت مشّاء باید به تکیۀ آن بر استدلال و الگوگرفتن از ارسطو توجه کرد.

نکات مهم

  • ویژگی اصلی حکمت مشّاء، تکیه بر استدلال و پیروی از الگوی فلسفی ارسطو است.
  • فارابی، بنیان‌گذار حکمت مشّائی در جهان اسلام، دانشمندی با دانش‌های گوناگون بود که ساده‌زیستی را با تلاش پیگیر برای آموختن همراه می‌کرد.
  • فارابی در «الجمع بین رأیی الحکیمین» اشتراک‌های اندیشۀ افلاطون و ارسطو را بررسی کرد و در «اغراض ارسطو فی کتاب مابعدالطبیعه» به شرح و روشن‌کردن مقصود ارسطو پرداخت.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۷۵ تا ۷۶ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مقام علمی و فلسفی فارابی

در این درس یاد می‌گیری … جایگاه علمی و فلسفی فارابی و دلیل شهرت او به معلم ثانی را توضیح بدهی و ارتباط زندگی اجتماعی، مدینۀ فاضله و رهبری شایسته را در اندیشۀ او بشناسی.

پیش از شروع

اگر جامعه را مثل یک بدن زنده تصور کنیم، چه کسی باید نقش قلب آن را داشته باشد و چرا؟

فارابی جامعۀ مطلوب را به بدنی سالم تشبیه می‌کند که اعضایش وظایف خود را به‌خوبی انجام می‌دهند. در نگاه او، رهبر چنین جامعه‌ای باید ویژگی‌های ممتازی داشته باشد تا بتواند مردم را به سعادت حقیقی راهنمایی کند.

دانشمند و شارح فلسفه

دانشمند و شارح فلسفه

اگر دو متفکر دیدگاه‌های متفاوتی داشته باشند، آیا می‌توان میان اندیشه‌هایشان اشتراک‌هایی پیدا کرد؟ یکی از کارهای مهم فارابی همین بود.

فارابی فقط در فلسفه توانمند نبود؛ در حقوق، نجوم و سیاست نیز استادی داشت و پزشکی را هم به‌خوبی می‌دانست. اما برای شناخت جایگاه فلسفی او، باید به دو کارش توجه کنیم:

  • یافتن اشتراک‌ها: او اندیشه‌های افلاطون و ارسطو را عمیقاً می‌شناخت و در کتاب «الجمع بین رأیی الحکیمین» کوشید نقاط مشترک دیدگاه‌های این دو فیلسوف را نشان دهد. پیدا کردن اشتراک‌ها به معنای یکسان دانستن همۀ نظرهای آن‌ها نیست.
  • شرح اندیشه‌های دشوار: در کتاب «اغراض ارسطو فی کتاب مابعدالطبیعه»، مقصود ارسطو را توضیح داد و نکته‌های پیچیدۀ آن را روشن کرد؛ این شرح بعدها به ابن‌سینا هم در فهم کتاب ارسطو کمک کرد.

مثل وقتی که هم شباهت دو متن دشوار را پیدا می‌کنی و هم منظور یکی از آن‌ها را برای دوستت توضیح می‌دهی؛ این‌ها دو کار متفاوت‌اند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۵

چرا معلم ثانی؟

چرا معلم ثانی؟

آیا کسی که اندیشه‌های دیگران را خوب توضیح می‌دهد، حتماً بنیان‌گذار یک نظام فکری هم هست؟ نه؛ شرح دادن اندیشه‌ها با ساختن یک نظام فلسفی تازه فرق دارد. اهمیت فارابی فقط در شناخت و توضیح فلسفۀ یونان نبود.

او از اندیشه‌های افلاطون، ارسطو و دیگر فیلسوفان پیشین بهره گرفت و با شناخت عمیقی که از تعالیم اسلام داشت، آموخته‌هایش را در قالب یک نظام فلسفی جدید عرضه کرد. به این ترتیب، فلسفۀ مشائی را در جهان اسلام بنیان نهاد.

برای نزدیک شدن به این تفاوت، دانش‌آموزی را تصور کن که فقط یادداشت‌های چند کتاب را کنار هم می‌گذارد؛ در مقابل، دانش‌آموز دیگری میان آموخته‌هایش ارتباط برقرار می‌کند و توضیحی منسجم می‌سازد. کار فارابی به حالت دوم نزدیک بود، البته در مقیاس یک نظام فلسفی.

پس لقب «معلم ثانی» صرفاً نشانۀ تدریس خوب او نیست؛ این لقب جایگاه بنیان‌گذار او را نشان می‌دهد. در این نام‌گذاری، ارسطو معلم اول و فارابی معلم ثانی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

از زندگی جمعی تا سعادت

از زندگی جمعی تا سعادت

چرا انسان‌ها کنار هم زندگی می‌کنند؟ فقط برای اینکه کارهایشان آسان‌تر شود؟ از نظر فارابی، موضوع عمیق‌تر است: انسان مدنی بالطبع است؛ یعنی به‌طور طبیعی به زندگی در جامعه و همراهی با دیگران گرایش دارد. پس زندگی اجتماعی صرفاً یک قرارداد برای رفع نیازهای روزمره نیست.

فارابی از این نگاه، یک نتیجۀ مهم می‌گیرد: چون راه رشد و کمال انسان از زندگی اجتماعی می‌گذرد، هدف اصلی جامعه باید سعادت انسان در دنیا و آخرت باشد، نه فقط فراهم‌کردن آسایش مادی.

مثلاً مدرسه را در نظر بگیر: مدرسه فقط جایی برای دریافت کارنامه نیست؛ ارتباط با دیگران می‌تواند فرصتی برای یادگیری انصاف، مسئولیت‌پذیری و همکاری باشد. این مثال کمک می‌کند بفهمیم چرا در نگاه فارابی، زندگی کنار دیگران باید به بهترشدن انسان هم کمک کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

مدینۀ فاضله؛ بدنی سالم

مدینۀ فاضله؛ بدنی سالم

وقتی چشم خوب می‌بیند، ریه خوب نفس می‌کشد و دیگر اندام‌ها هم کارشان را درست انجام می‌دهند، بدن سالم می‌ماند. آیا لازم است همۀ اندام‌ها یک کار انجام دهند؟ نه؛ سلامت بدن به تفاوت وظایف و هماهنگی اندام‌ها وابسته است.

فارابی برای توضیح مدینۀ فاضله از همین تشبیه کمک می‌گیرد. مدینۀ فاضله جامعه‌ای است که فعالیت‌ها و فضیلت‌های مردمش، آن را به سوی سعادت می‌برد. در این جامعه، هر فرد متناسب با ویژگی‌های خود مسئولیتی دارد و آن را به بهترین شکل انجام می‌دهد؛ همان‌طور که هر اندام در سلامت کل بدن سهمی دارد.

مثلاً در یک مدرسه، معلم، دانش‌آموز و مسئول کتابخانه وظایف متفاوتی دارند؛ اما درست انجام‌دادن این وظایف به پیشرفت همۀ مدرسه کمک می‌کند. این مثال فقط برای نزدیک‌شدن به تشبیه فارابی است: در مدینۀ فاضله، کار خوب هر عضو باید در خدمت سعادت کل جامعه باشد، نه فقط منفعت شخصی او.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

رهبر شایستۀ جامعه

رهبر شایستۀ جامعه

اگر جامعه باید به سوی سعادت حرکت کند، چه کسی می‌تواند راهنمای آن باشد؟ فارابی برای رهبر جامعه، تنها توانایی ادارۀ کارها را کافی نمی‌داند. از نظر او، رهبر باید روحی بزرگ و سرشتی عالی داشته باشد، به بالاترین مراتب تعقل رسیده باشد و بتواند احکام و قوانین الهی را دریافت کند. در اندیشۀ او، چنین رهبری پیامبر خدا است.

برای نزدیک‌شدن به موضوع، راهنمای یک سفر را تصور کن: فقط هماهنگ‌کردن مسافران کافی نیست؛ راهنما باید مقصد و مسیر درست را هم بشناسد. البته رهبری جامعۀ مطلوب فارابی فراتر از این مثال است؛ مقصد، سعادت حقیقی انسان است و راهنمایی پیامبر با دریافت وحی پیوند دارد.

فارابی معتقد است پیامبر می‌تواند با فرشتۀ وحی پیوندی دائمی داشته باشد. امامان و جانشینان پیامبر نیز از پیوند پیوسته با عالم بالا برخوردارند. در نگاه او، این ارتباط پشتوانۀ هدایت درست جامعه به سوی سعادت است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «اگر فارابی نظریه‌پرداز سیاست بود، حتماً باید مسئولیت حکومتی هم می‌پذیرفت.» چگونه این نتیجه‌گیری را بررسی می‌کنی؟

  1. ابتدا دو موضوع را جدا می‌کنیم: اندیشیدن دربارۀ شیوۀ درست زندگی اجتماعی، و پذیرفتن مسئولیت اجرایی در حکومت.

  2. سپس شواهد زندگی فارابی را بررسی می‌کنیم: او مشاغل سیاسی را نپذیرفت، اما دربارۀ سیاست اندیشید و آثاری نوشت.

  3. نتیجه می‌گیریم که نظریه‌پرداز سیاست بودن، لزوماً به معنای داشتن مقام سیاسی نیست؛ پس ادعای دانش‌آموز درست نیست.

جواب: خیر؛ میان اندیشه‌پردازی دربارۀ سیاست و پذیرفتن مقام سیاسی تفاوت وجود دارد و فارابی بدون داشتن منصب سیاسی، دربارۀ جامعه و رهبری مطلوب نظریه‌پردازی کرد.

نکات مهم

  • فارابی با شناخت عمیق فلسفۀ یونان و تعالیم اسلام، فلسفۀ مشائی را در جهان اسلام بنیان نهاد و به معلم ثانی شهرت یافت.
  • از نظر فارابی، انسان به‌طور طبیعی اجتماعی است و مدینۀ فاضله با همکاری درست اعضایش، راه سعادت دنیا و آخرت را فراهم می‌کند.
  • رهبر مطلوب در اندیشۀ فارابی، پیامبرِ برخوردار از کمال عقلی و وحی است و امامان و جانشینان او نیز با عالم بالا پیوند پیوسته دارند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۷۶ تا ۷۷ · حدود ۱۰ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

فلسفۀ سیاسی فارابی

در این درس یاد می‌گیری … دیدگاه فارابی دربارۀ اجتماعی‌بودن انسان، ویژگی‌ها و رهبری مدینۀ فاضله و تفاوت هدف آن با مدینۀ جاهله را توضیح دهی.

پیش از شروع

اگر مردم شهری همگی سالم باشند و از امکانات و لذت‌های فراوان برخوردار باشند، آیا فارابی حتماً آن شهر را بهترین جامعه می‌داند؟

نه؛ از نگاه فارابی، فقط برخورداری از سلامت و لذت برای بهترین‌بودن یک جامعه کافی نیست. مهم این است که مردم چه چیزی را سعادت بدانند و زندگی جمعی خود را به سوی چه هدفی ببرند.

چرا انسان اجتماعی است؟

چرا انسان اجتماعی است؟

تا به حال شده بخواهی تجربه‌ای خوشایند را برای کسی تعریف کنی، حتی وقتی هیچ کمکی از او نمی‌خواهی؟ این میل به همراهی، سرنخی برای فهم دیدگاه فارابی است.

فارابی انسان را «مدنی بالطبع» می‌داند؛ یعنی انسان به اقتضای سرشت خود به زندگی با دیگران گرایش دارد. پس اجتماعی‌بودن انسان، از نظر او، فقط نتیجۀ اجبار یا نیاز به رفع مشکلات نیست؛ ریشه در طبیعت انسان دارد.

اما جامعه فقط جایی برای کنار هم بودن نیست. فارابی معتقد است راه رسیدن انسان به سعادت و کمال از زندگی اجتماعی می‌گذرد. بنابراین جامعه باید به انسان کمک کند تا هم در دنیا و هم در آخرت سعادتمند شود. مثلاً همکاری برای یادگیری و درست‌کاری نشان می‌دهد که زندگی جمعی می‌تواند فراتر از برطرف‌کردن نیازهای روزمره باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

جامعه‌ای رو به سعادت

جامعه‌ای رو به سعادت

به نظرت برای داشتن یک جامعۀ خوب، کافی است هرکس فقط به موفقیت خودش فکر کند؟ فارابی معیار دیگری دارد: کارها و فضیلت‌های مردم باید در کنار هم، جامعه را به سوی سعادت ببرند. او چنین جامعه‌ای را «مدینۀ فاضله» می‌نامد؛ اینجا «مدینه» یعنی شهر یا جامعه.

فضیلت یعنی ویژگی پسندیده‌ای مانند راست‌گویی، عدالت‌خواهی و درست‌کاری. در مدینۀ فاضله، مهم است که مردم هم چنین ویژگی‌هایی داشته باشند و هم کارهایشان به رسیدن جامعه به سعادت کمک کند.

مثلاً یک کلاس را در نظر بگیر: اگر دانش‌آموزان فقط دنبال نمرۀ خودشان باشند، با کلاسی که در آن صادقانه تلاش می‌کنند و به یادگیری یکدیگر هم کمک می‌کنند، فرق دارد. این مثال کمک می‌کند بفهمیم چرا از نظر فارابی، خوبی جامعه فقط به موفقیت‌های جداگانۀ افراد نیست؛ جهت مشترک رفتار و فعالیت آنان هم اهمیت دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

جامعه مانند بدن سالم

جامعه مانند بدن سالم

وقتی چیزی می‌نویسی، چشم‌ها خط را دنبال می‌کنند و دست، قلم را حرکت می‌دهد. کارشان یکسان نیست، اما هرکدام با انجام درست وظیفۀ خود به فعالیت بدن کمک می‌کنند.

فارابی هم مدینۀ فاضله را مانند یک بدن سالم می‌بیند. اعضای جامعه ویژگی‌ها و توانایی‌های متفاوتی دارند؛ پس قرار نیست همه یک کار انجام دهند. مهم این است که هرکس متناسب با ویژگی خود مسئولیتی بپذیرد و آن را به بهترین شکل انجام دهد.

مثلاً آموزگار با آموزش درست و کشاورز با تولید محصول، کارهای متفاوتی انجام می‌دهند؛ اما فعالیت هر دو در زندگی جامعه نقش دارد. تفاوت کارها به معنای بی‌نیازی افراد از یکدیگر نیست.

این تشبیه نکتۀ دیگری هم دارد: همان‌طور که در نگاه فارابی قلب بر اعضای بدن ریاست دارد، جامعه نیز به رهبری نیاز دارد. پس در این تصویر، تفاوت وظایف، انجام درست آن‌ها و وجود ریاست در کنار هم قرار می‌گیرند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

رهبر مدینۀ فاضله

رهبر مدینۀ فاضله

اگر جامعه قرار است مردم را به سعادت حقیقی برساند، رهبر آن باید چه ویژگی‌هایی داشته باشد؟ از نظر فارابی، فقط توانایی ادارۀ شهر کافی نیست؛ رهبر باید مقصد درست زندگی انسان را بشناسد و بتواند جامعه را به سوی آن هدایت کند.

فارابی برای چنین رهبری، روح بزرگ، سرشت عالی و بالاترین مرتبۀ تعقل را لازم می‌داند. او همچنین باید بتواند احکام و قوانین الهی را دریافت کند. به همین دلیل، فارابی پیامبر را شایستۀ این رهبری می‌داند و برای امامان و جانشینان پیامبر نیز ارتباط پیوسته با عالم بالا قائل است.

برای نزدیک‌شدن به این فکر، راهنمای یک سفر را در نظر بگیر: منظم‌کردن حرکت گروه کافی نیست؛ راهنما باید مقصد و راه رسیدن به آن را هم بشناسد. در نگاه فارابی، کمال عقلی و ارتباط با عالم بالا به رهبر امکان می‌دهد جامعه را به سوی سعادت حقیقی راهنمایی کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۶

دو جامعه، دو هدف

دو جامعه، دو هدف

حالا به پرسش آغاز درس برگردیم: آیا شهری با مردم سالم و امکانات فراوان، حتماً مدینۀ فاضله است؟ از نظر فارابی، باید دید مردم آن شهر چه چیزی را سعادت می‌دانند.

در مدینۀ جاهله، مردم سعادت را فقط در سلامت جسم و فراوانی لذت‌های دنیایی می‌بینند؛ پس برخورداری از اینها را خوشبختی و نداشتنشان را بدبختی می‌پندارند. در مقابل، هدف مدینۀ فاضله رسیدن به سعادت حقیقی در دنیا و آخرت است.

مثلاً دو شهر را تصور کن که هر دو بیمارستان و امکانات تفریحی خوبی دارند. یکی همین برخورداری‌ها را نهایت خوشبختی می‌داند؛ دیگری در کنار آنها، برای پرورش فضیلت‌ها و کمال انسان نیز تلاش می‌کند. تفاوت تعیین‌کننده، هدف زندگی جمعی است، نه صرفاً میزان امکانات.

پس مسئله این نیست که سلامت و لذت بد هستند؛ اشتباه، محدودکردن تمام سعادت انسان به آنهاست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷۷

مثال حل‌شده

کسی می‌گوید: «برای تشخیص مدینۀ فاضله، کافی است تعداد امکانات رفاهی و میزان سلامت مردم را بررسی کنیم.» با تکیه بر دیدگاه فارابی، این ادعا را ارزیابی کن.

  1. ابتدا معیار اصلی را پیدا می‌کنیم: فارابی تفاوت اصلی مدینۀ فاضله و مدینۀ جاهله را در هدف آنها می‌داند.

  2. سپس محدودۀ اطلاعات را می‌سنجیم: امکانات رفاهی و سلامت، وضعیت زندگی جسمانی مردم را نشان می‌دهند، نه تمام هدف جامعه را.

  3. در مدینۀ جاهله نیز مردم سلامت و لذت‌های دنیایی را می‌خواهند و رسیدن به آنها را همان سعادت می‌پندارند.

  4. پس برای داوری باید بررسی کنیم که آیا کارها و فضیلت‌های مردم به سعادت دنیا و آخرت جهت دارند یا هدفشان فقط برخورداری دنیایی است.

جواب: این ادعا با دیدگاه فارابی سازگار نیست؛ رفاه و سلامت به‌تنهایی نشانۀ مدینۀ فاضله نیستند و باید دید هدف جامعه سعادت حقیقی است یا فقط لذت‌های دنیایی.

نکات مهم

  • از نظر فارابی، انسان به‌طور طبیعی اجتماعی است و جامعه باید راه سعادت او در دنیا و آخرت را هموار کند.
  • مدینۀ فاضله مانند بدنی سالم است که اعضایش وظایف متفاوت خود را به‌خوبی انجام می‌دهند و پیامبر و جانشینان او راهنمای حرکت آن به سوی سعادت حقیقی‌اند.
  • تفاوت اصلی مدینۀ فاضله و مدینۀ جاهله در هدف است؛ مدینۀ جاهله سعادت را فقط در سلامت جسم و لذت‌های دنیایی می‌جوید.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۹ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۹ فلسفه دوازدهم · رایگان