درس ۱ · صفحهٔ ۵۹ تا ۶۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
درس ۸: عقل در فلسفه ـ قسمت دوم
در این درس یاد میگیری زمینههای رشد عقلگرایی در تمدن اسلامی و پاسخ فیلسوفان به مخالفان را توضیح بدهی و معنای عقل بهعنوان موجودی متعالی و نقش عقل فعال در شناخت انسان را از هم تشخیص بدهی.
پیش از شروع
چطور ممکن است یک فیلسوف از «عقل» حرف بزند، اما منظورش توانایی فکر کردنِ انسان نباشد؟
فیلسوفان مسلمان عقل را فقط توانایی اندیشیدن نمیدانستند؛ آنان از موجوداتی غیرمادی هم سخن میگفتند که «عقول» نام دارند. برای فهم دیدگاهشان باید این دو معنای عقل و رابطۀ آنها را از هم تشخیص بدهیم.
زمینههای شکوفایی خردورزی
زمینههای شکوفایی خردورزی
آیا خردورزی در ایران با ورود فلسفه به تمدن اسلامی آغاز شد؟ نه؛ در ایران قدیم نیز حکیمان مردم را به اندیشیدن دعوت میکردند. گزارشهای فردوسی و سهروردی نشان میدهد که آنان هم به خرد انسان اهمیت میدادند و هم از عقل بهعنوان حقیقتی برتر سخن میگفتند. البته این خردگرایی در اواخر دورۀ ساسانی ضعیف شد.
در تمدن اسلامی، علوم عقلی و بهویژه فلسفه رشد چشمگیری یافتند. یکی از زمینههای مهم این رشد، دعوت قرآن، پیامبر و اهلبیت به تفکر بود. این دعوت کمک کرد عقل در فرهنگ عمومی مسلمانان ارزش و جایگاه ویژهای پیدا کند و مردم به آموختن دانشهای گوناگون روی بیاورند.
برای نزدیک شدن موضوع به ذهنت، کلاسی را تصور کن که در آن پرسیدن و دلیل آوردن تشویق میشود؛ چنین فضایی فرصت بیشتری برای یادگیری فراهم میکند. در مقیاسی بزرگتر، ارزشمند شمردن تفکر نیز زمینهساز رونق دانش شد. دقت کن: دعوت دینی به تفکر، یکی از عوامل مهم بود، نه تنها عامل رشد علوم عقلی.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۰
اختلاف بر سر توانایی عقل
اختلاف بر سر توانایی عقل
آیا ستایش عقل یعنی پذیرفتن توانایی آن در همۀ زمینهها؟ نه لزوماً! برخی جریانها عقل را میپذیرفتند، اما کاربرد آن را محدود میکردند. دو اختلاف را ببین:
در الهیات: ابنتیمیه برهان را برای این مسائل کارآمد نمیدانست؛ مثلاً معتقد بود «نظمدهنده» دانستن خدا و انسان، آنها را همردیف میکند. فیلسوفان پاسخ میدادند: یکسان بودن معنا، به معنای یکسان بودن مرتبۀ وجود و توانایی نیست. نظمدهندگی انسان ناقص است، اما نظمدهندگی خدا کامل است؛ پس اشتراک در این معنا، آنها را همردیف نمیکند.
در اخلاق: گروهی از متکلمان، یعنی اشاعره، خوبی و بدی را وابسته به دستور و منع خدا میدانستند، نه قابل تشخیص با عقل؛ این دیدگاه «حسن و قبح شرعی» نام دارد. در مقابل، فیلسوفان میگفتند عقل میتواند خوبی برخی کارها، مثل عدالت، و بدی برخی کارها، مثل ظلم، را دریابد؛ این یعنی «حسن و قبح عقلی».
مثلاً عقل میتواند ناعادلانه بودن تبعیض بیدلیل میان دو دانشآموز را تشخیص دهد. از نظر فیلسوفان، اینکه خدا ظلم نمیکند نیز نشانۀ ناتوانی نیست؛ ظلم نقص است و با کمال خدا سازگار نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۱
استدلال، نه ملیت
استدلال، نه ملیت
اگر کسی بگوید «این نظر از یک کشور دیگر آمده، پس نادرست است»، آیا دلیل کافی آورده است؟ بعضی مخالفان فلسفه میگفتند فلسفه از یونان آمده و دیدگاههای فیلسوفان یونانی با عقاید اسلامی سازگار نیست.
پاسخ فیلسوفان این بود که خاستگاه یک اندیشه، معیار درستی یا نادرستی آن نیست. فلسفه عرصۀ تحقیق دربارۀ هستی و حقیقت اشیاست و هر کسی، از هر ملتی، میتواند در آن پژوهش کند. پس باید دلیلهای هر دیدگاه را بررسی کنیم، نه ملیت صاحب آن را.
مثلاً وقتی دوستی برای ادعایش دلیل میآورد، اهل کجا بودن او جای بررسی دلیلش را نمیگیرد. در فلسفه هم همینطور است: نه خارجی بودن یک اندیشه آن را باطل میکند، نه شهرت گویندهاش آن را درست میسازد.
بنابراین، بهرهگیری از اندیشۀ دیگران با تقلید فرق دارد: میتوانیم از فیلسوفان پیشین بیاموزیم، اما باید سخنانشان را نقد کنیم و با استدلال بسنجیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۲
عقل بهمعنای موجود متعالی
عقل؛ فقط توانایی فکر کردن نیست
وقتی میگویی «با عقلم این مسئله را حل کردم»، منظورت قوۀ شناخت و استدلال خودت است. اما فیلسوفان مسلمان واژۀ «عقل» را در معنای دیگری هم به کار میبرند: موجودی غیرمادی و متعالی، نه توانایی ذهن یک انسان.
برای تشخیص این دو معنا، به جمله توجه کن. «عقل انسان استدلال میکند» دربارۀ قوۀ شناخت ماست؛ اما «عقل اول آفریدۀ خداست» به یک موجود غیرمادی اشاره دارد.
از نظر فارابی و ابنسینا، نخستین آفریدۀ خدا عقل اول است؛ موجودی کاملاً غیرمادی. عقول دیگری نیز بهترتیب از عقل اول پدید آمدهاند. این موجودات، مجموعاً عالم عقول را تشکیل میدهند و فیض خداوند از طریق آنها به عوالم دیگر میرسد.
پس «اول» در اینجا به معنای باهوشترین انسان یا اولین کسی که فکر کرده نیست! سخن از مرتبۀ موجودات در هستی است، نه رتبهبندی هوش انسانها.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳
عقل فعال و شناخت انسان
عقل فعال و شناخت انسان
چشم سالم داری، اما در اتاق کاملاً تاریک چیزی نمیبینی؛ برای دیدن، نور هم لازم است. فارابی برای توضیح نقش عقل فعال در شناخت انسان، از همین مقایسه استفاده میکند: عقل فعال برای عقل انسان، مانند خورشید برای چشم است.
در دیدگاه او، عقل فعال یکی از موجودات غیرمادیِ عالم عقول است، نه نام دیگری برای توانایی فکر کردن ما. همانطور که نور خورشید دیدن را برای چشم ممکن میکند، مدد عقل فعال نیز فعالیت شناختی را برای عقل انسان ممکن میسازد. انسان به کمک آن حقایق و مفاهیم کلی را درک میکند؛ مثلاً مفهوم «درخت» را میفهمد، نه فقط یک درخت مشخص را.
این کمک در باطن وجود انسان رخ میدهد و محسوس نیست؛ یعنی هنگام فهمیدن، آن را مانند نور با چشم نمیبینیم. همچنین، این مقایسه به معنای کنار رفتن عقل انسان نیست: همانطور که چشم میبیند، عقل انسان نیز خودش فعالیت میکند و میفهمد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۳
مثال حلشده
کسی میگوید: «این نظر از یک فیلسوف یونانی است؛ پس بررسی دلیل آن لازم نیست و باید آن را کنار بگذاریم.» چگونه با تکیه بر دیدگاه فیلسوفان مسلمان، این سخن را ارزیابی میکنی؟
ابتدا معیار رد کردن نظر را پیدا میکنیم: گوینده فقط به ملیت فیلسوف تکیه کرده و هنوز اشکالی در دلیل او نشان نداده است.
فلسفه را از پیروی از اشخاص جدا میکنیم: فلسفه پژوهش استدلالی دربارۀ حقیقت اشیاست، نه تقلید از یک فیلسوف.
معیار مناسب را به کار میبریم: باید دلیلهای آن نظر را بررسی کنیم؛ یونانی یا ایرانی بودن صاحب نظر، درستی یا نادرستی آن را تعیین نمیکند.
نتیجه میگیریم که هم رد کردن بدون بررسی و هم پذیرفتن صرفاً بهدلیل شهرت فیلسوف، با روش استدلالی ناسازگار است.
نکات مهم
- خردورزی در ایران پیشینه داشت و دعوت آموزههای اسلامی به تفکر، از زمینههای مهم شکوفایی علوم عقلی در تمدن اسلامی بود.
- فیلسوفان در برابر محدود کردن عقل از اعتبار برهان و شناخت عقلی خوبی و بدی دفاع میکردند و معیار داوری دربارۀ اندیشهها را دلیل میدانستند، نه ملیت گوینده.
- عقل نزد فیلسوفان مسلمان هم به قوۀ شناخت انسان گفته میشود و هم به موجودات غیرمادی عالم عقول که عقل فعال یکی از آنها و مددرسان شناخت انسان است.