درس ۱ · صفحهٔ ۵۲ تا ۵۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
مقصود فیلسوفان از عقل
در این درس یاد میگیری دو معنای عقل در فلسفه را از هم تشخیص بدهی و نقش تربیت در رشد عقل و تفاوت استدلال با شهود را توضیح بدهی.
پیش از شروع
چطور ممکن است فیلسوفی هم توانایی استدلال تو را «عقل» بنامد و هم برخی فرشتگان را؟ آیا این دو، یک معنا دارند؟
فیلسوفان واژۀ «عقل» را در دو معنای متفاوت به کار میبرند: گاهی منظورشان توانایی تفکر و استدلال انسان است و گاهی موجودی برتر از ماده و جسم. پس برای فهم سخن یک فیلسوف، باید تشخیص بدهیم منظور او کدام معنای عقل است.
عقل؛ ابزار شناخت و تصمیم
عقل؛ ابزار شناخت و تصمیم
وقتی میگویی «چه دلیلی برای این حرف داری؟»، داری از عقل کمک میگیری. عقل در معنای نخست، توانایی اندیشیدن و استدلال کردن انسان است؛ یعنی ابزاری برای بررسی دلیلها و رسیدن به شناخت، نه یک وسیلۀ جسمی مثل چشم.
این توانایی دو جور به ما کمک میکند:
- شناخت واقعیتها: بفهمیم چه چیزی هست یا نیست و کدام سخن درست یا نادرست است.
- تشخیص کار درست: بفهمیم چه کاری خوب است و باید انجامش بدهیم، یا چه کاری بد است و نباید انجامش بدهیم.
مثلاً در یک گروه مجازی، با دیدن خبری میپرسی: «آیا شواهد کافی برای درست بودنش وجود دارد؟» اینجا دنبال شناخت واقعیت هستی. بعد میپرسی: «آیا درست است خبری تأییدنشده را برای دیگران بفرستم؟» اینجا دربارۀ رفتار خودت داوری میکنی. در هر دو پرسش، عقل به همان معنای نخست به کار میرود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳
عقل را باید پرورش داد
عقل را باید پرورش داد
آیا داشتن عقل، بهتنهایی برای درست فکر کردن کافی است؟ از نظر فیلسوفان، توانایی تعقل در آغاز کودکی به صورت استعداد وجود دارد؛ تربیت و تمرین کمک میکند این استعداد شکوفا شود. پس قدرت استدلال افراد یکسان نیست، اما همه میتوانند آن را پرورش دهند.
مثلاً وقتی در گروه دوستانت خبری منتشر میشود، میتوانی پیش از پذیرفتن آن بپرسی: «چه دلیلی برایش داریم؟ آیا این دلیل کافی است؟» همین مکث و بررسی، تمرینی برای تقویت عقل است. پذیرفتن بیبررسیِ هر خبری، چنین فرصتی به تو نمیدهد.
البته تقویت عقل با پیروی از آن فرق دارد. ممکن است کسی بفهمد خبری قابل اعتماد نیست، اما برای همراهی با دوستانش آن را بازنشر کند. اینجا مشکل فقط ناتوانی در تشخیص نیست؛ او تشخیص خود را به کار نگرفته است. برای درست اندیشیدن و تصمیم گرفتن، هم باید عقل را پرورش دهیم و هم از آن بهره ببریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳
عقل؛ موجودی فراتر از ماده
عقل؛ موجودی فراتر از ماده
تا اینجا عقل را توانایی شناخت و استدلال انسان میدانستیم. اما فیلسوفان گاهی همین واژه را برای معنایی دیگر به کار میبرند: موجودی مجرد از ماده و جسم. «مجرد» در اینجا یعنی غیرمادی؛ چنین موجودی در قید زمان و مکان نیست و برای انجام کارهایش هم به ابزار مادی نیاز ندارد.
برای مقایسه، گوشی تو جسم دارد، جایی را اشغال میکند و برای نمایش نوشتهها به قطعات مادی نیازمند است. اما موجودی که فیلسوفان در معنای دوم «عقل» مینامند، این ویژگیهای مادی را ندارد.
بسیاری از فیلسوفان، جهان را محدود به طبیعت نمیدانند و از «عالم عقل» سخن میگویند؛ عالمی که با حواس ظاهری درک نمیشود. از نظر فیلسوفان الهی، بسیاری از فرشتگان از همین موجودات مجردند.
پس هنگام دیدن واژهٔ «عقل» بپرس: اینجا منظور توانایی استدلال است یا یک موجود غیرمادی؟ یک واژه داریم، اما دو معنای متفاوت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴
شهود بهجای استدلال مفهومی
شهود بهجای استدلال مفهومی
آیا هر شناختی باید با کنار هم گذاشتن مقدمهها و نتیجهگیری به دست بیاید؟ برای فهم تفاوت، به حل یک مسئله فکر کن: دانستهها را مرور میکنی و با استدلال به پاسخ میرسی. این شناخت با واسطۀ مفاهیم و استدلال به دست میآید.
اما از نظر فیلسوفان الهی، موجودات عالم عقل برای شناختن، چنین مسیری را طی نمیکنند؛ آنها حقایق را شهود میکنند، یعنی بدون واسطۀ مفاهیم و استدلال مفهومی درمییابند. پس «عقل» نامیدن این موجودات به این معنا نیست که آنها پیوسته مشغول استدلالکردناند!
این فیلسوفان معتقدند روح انسان هم استعداد رسیدن به این مرتبه را دارد. انسان میتواند با تهذیب نفس، یعنی پالایش درون از رذایل اخلاقی، به مرتبهای برسد که در کنار استفاده از توانایی استدلال، بسیاری از حقایق را نیز شهود کند. بنابراین، رسیدن به شهود به معنای کنار گذاشتن استدلال نیست؛ همچنین نباید هر حدس یا احساس ناگهانی را شهود مورد نظر این فیلسوفان دانست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون فیلسوفان برخی فرشتگان را عقل مینامند، پس آنها هم مانند ما با کنار هم گذاشتن مفاهیم استدلال میکنند.» اشکال این نتیجهگیری چیست؟
ابتدا دو معنای عقل را جدا میکنیم: توانایی تفکر و استدلال انسان، و موجودی مجرد از ماده و جسم.
در سخن مربوط به فرشتگان، عقل در معنای دوم به کار رفته است؛ پس موضوع، نام نوعی موجود است، نه ابزار استدلال انسان.
طبق دیدگاه فیلسوفان الهی، این موجودات حقایق را شهود میکنند و برای شناخت آنها به کنار هم گذاشتن مفاهیم نیاز ندارند.
بنابراین، دانشآموز ویژگیِ معنای نخست را به معنای دوم نسبت داده و از یکسان بودن واژه، یکسان بودن شیوهٔ شناخت را نتیجه گرفته است.
نکات مهم
- عقل در معنای نخست، توانایی شناخت و استدلال انسان برای تشخیص واقعیتها و داوری دربارهٔ کارهاست.
- توانایی تعقل با تربیت و تمرین رشد میکند، اما تشخیص درست همیشه به رفتار درست نمیانجامد.
- عقل در معنای دوم، موجودی مجرد است که از نظر فیلسوفان الهی حقایق را شهود میکند و روح انسان نیز با تهذیب نفس استعداد رسیدن به این مرتبه را دارد.