۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۷ فلسفه دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«عقل در فلسفه ـ قسمت اول»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فلسفه ۲
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۵۲ تا ۵۸

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۵۲ تا ۵۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

مقصود فیلسوفان از عقل

در این درس یاد می‌گیری دو معنای عقل در فلسفه را از هم تشخیص بدهی و نقش تربیت در رشد عقل و تفاوت استدلال با شهود را توضیح بدهی.

پیش از شروع

چطور ممکن است فیلسوفی هم توانایی استدلال تو را «عقل» بنامد و هم برخی فرشتگان را؟ آیا این دو، یک معنا دارند؟

فیلسوفان واژۀ «عقل» را در دو معنای متفاوت به کار می‌برند: گاهی منظورشان توانایی تفکر و استدلال انسان است و گاهی موجودی برتر از ماده و جسم. پس برای فهم سخن یک فیلسوف، باید تشخیص بدهیم منظور او کدام معنای عقل است.

عقل؛ ابزار شناخت و تصمیم

عقل؛ ابزار شناخت و تصمیم

وقتی می‌گویی «چه دلیلی برای این حرف داری؟»، داری از عقل کمک می‌گیری. عقل در معنای نخست، توانایی اندیشیدن و استدلال کردن انسان است؛ یعنی ابزاری برای بررسی دلیل‌ها و رسیدن به شناخت، نه یک وسیلۀ جسمی مثل چشم.

این توانایی دو جور به ما کمک می‌کند:

  • شناخت واقعیت‌ها: بفهمیم چه چیزی هست یا نیست و کدام سخن درست یا نادرست است.
  • تشخیص کار درست: بفهمیم چه کاری خوب است و باید انجامش بدهیم، یا چه کاری بد است و نباید انجامش بدهیم.

مثلاً در یک گروه مجازی، با دیدن خبری می‌پرسی: «آیا شواهد کافی برای درست بودنش وجود دارد؟» اینجا دنبال شناخت واقعیت هستی. بعد می‌پرسی: «آیا درست است خبری تأییدنشده را برای دیگران بفرستم؟» اینجا دربارۀ رفتار خودت داوری می‌کنی. در هر دو پرسش، عقل به همان معنای نخست به کار می‌رود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

عقل را باید پرورش داد

عقل را باید پرورش داد

آیا داشتن عقل، به‌تنهایی برای درست فکر کردن کافی است؟ از نظر فیلسوفان، توانایی تعقل در آغاز کودکی به صورت استعداد وجود دارد؛ تربیت و تمرین کمک می‌کند این استعداد شکوفا شود. پس قدرت استدلال افراد یکسان نیست، اما همه می‌توانند آن را پرورش دهند.

مثلاً وقتی در گروه دوستانت خبری منتشر می‌شود، می‌توانی پیش از پذیرفتن آن بپرسی: «چه دلیلی برایش داریم؟ آیا این دلیل کافی است؟» همین مکث و بررسی، تمرینی برای تقویت عقل است. پذیرفتن بی‌بررسیِ هر خبری، چنین فرصتی به تو نمی‌دهد.

البته تقویت عقل با پیروی از آن فرق دارد. ممکن است کسی بفهمد خبری قابل اعتماد نیست، اما برای همراهی با دوستانش آن را بازنشر کند. اینجا مشکل فقط ناتوانی در تشخیص نیست؛ او تشخیص خود را به کار نگرفته است. برای درست اندیشیدن و تصمیم گرفتن، هم باید عقل را پرورش دهیم و هم از آن بهره ببریم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۳

عقل؛ موجودی فراتر از ماده

عقل؛ موجودی فراتر از ماده

تا اینجا عقل را توانایی شناخت و استدلال انسان می‌دانستیم. اما فیلسوفان گاهی همین واژه را برای معنایی دیگر به کار می‌برند: موجودی مجرد از ماده و جسم. «مجرد» در اینجا یعنی غیرمادی؛ چنین موجودی در قید زمان و مکان نیست و برای انجام کارهایش هم به ابزار مادی نیاز ندارد.

برای مقایسه، گوشی تو جسم دارد، جایی را اشغال می‌کند و برای نمایش نوشته‌ها به قطعات مادی نیازمند است. اما موجودی که فیلسوفان در معنای دوم «عقل» می‌نامند، این ویژگی‌های مادی را ندارد.

بسیاری از فیلسوفان، جهان را محدود به طبیعت نمی‌دانند و از «عالم عقل» سخن می‌گویند؛ عالمی که با حواس ظاهری درک نمی‌شود. از نظر فیلسوفان الهی، بسیاری از فرشتگان از همین موجودات مجردند.

پس هنگام دیدن واژهٔ «عقل» بپرس: اینجا منظور توانایی استدلال است یا یک موجود غیرمادی؟ یک واژه داریم، اما دو معنای متفاوت.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

شهود به‌جای استدلال مفهومی

شهود به‌جای استدلال مفهومی

آیا هر شناختی باید با کنار هم گذاشتن مقدمه‌ها و نتیجه‌گیری به دست بیاید؟ برای فهم تفاوت، به حل یک مسئله فکر کن: دانسته‌ها را مرور می‌کنی و با استدلال به پاسخ می‌رسی. این شناخت با واسطۀ مفاهیم و استدلال به دست می‌آید.

اما از نظر فیلسوفان الهی، موجودات عالم عقل برای شناختن، چنین مسیری را طی نمی‌کنند؛ آن‌ها حقایق را شهود می‌کنند، یعنی بدون واسطۀ مفاهیم و استدلال مفهومی درمی‌یابند. پس «عقل» نامیدن این موجودات به این معنا نیست که آن‌ها پیوسته مشغول استدلال‌کردن‌اند!

این فیلسوفان معتقدند روح انسان هم استعداد رسیدن به این مرتبه را دارد. انسان می‌تواند با تهذیب نفس، یعنی پالایش درون از رذایل اخلاقی، به مرتبه‌ای برسد که در کنار استفاده از توانایی استدلال، بسیاری از حقایق را نیز شهود کند. بنابراین، رسیدن به شهود به معنای کنار گذاشتن استدلال نیست؛ همچنین نباید هر حدس یا احساس ناگهانی را شهود مورد نظر این فیلسوفان دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «چون فیلسوفان برخی فرشتگان را عقل می‌نامند، پس آن‌ها هم مانند ما با کنار هم گذاشتن مفاهیم استدلال می‌کنند.» اشکال این نتیجه‌گیری چیست؟

  1. ابتدا دو معنای عقل را جدا می‌کنیم: توانایی تفکر و استدلال انسان، و موجودی مجرد از ماده و جسم.

  2. در سخن مربوط به فرشتگان، عقل در معنای دوم به کار رفته است؛ پس موضوع، نام نوعی موجود است، نه ابزار استدلال انسان.

  3. طبق دیدگاه فیلسوفان الهی، این موجودات حقایق را شهود می‌کنند و برای شناخت آن‌ها به کنار هم گذاشتن مفاهیم نیاز ندارند.

  4. بنابراین، دانش‌آموز ویژگیِ معنای نخست را به معنای دوم نسبت داده و از یکسان بودن واژه، یکسان بودن شیوهٔ شناخت را نتیجه گرفته است.

جواب: این نتیجه‌گیری درست نیست؛ عقل دو کاربرد متفاوت دارد و عقل نامیدن برخی فرشتگان به معنای استدلال مفهومیِ آن‌ها نیست.

نکات مهم

  • عقل در معنای نخست، توانایی شناخت و استدلال انسان برای تشخیص واقعیت‌ها و داوری دربارهٔ کارهاست.
  • توانایی تعقل با تربیت و تمرین رشد می‌کند، اما تشخیص درست همیشه به رفتار درست نمی‌انجامد.
  • عقل در معنای دوم، موجودی مجرد است که از نظر فیلسوفان الهی حقایق را شهود می‌کند و روح انسان نیز با تهذیب نفس استعداد رسیدن به این مرتبه را دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۵۴ تا ۵۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

عقل در یونان باستان

در این درس یاد می‌گیری دو کاربرد عقل را از هم تشخیص بدهی، معنای لوگوس نزد هراکلیتوس را توضیح بدهی و دیدگاه ارسطو را دربارۀ عقل نظری، عقل عملی و نطق انسان به کار ببری.

پیش از شروع

وقتی فیلسوفی از «عقل» حرف می‌زند، آیا همیشه منظورش همان توانایی فکر کردن ماست؟

نه؛ در این بحث، عقل گاهی توانایی استدلال انسان است و گاهی نام موجودی فراتر از ماده و جسم. فیلسوفان یونان باستان به هر دو معنا توجه داشتند؛ هراکلیتوس با مفهوم «لوگوس» و ارسطو با بررسی کارهای قوّۀ عقل.

عقل، فراتر از قوّۀ تفکر

عقل، فراتر از قوّۀ تفکر

وقتی می‌گوییم «با عقلت تصمیم بگیر»، منظورمان توانایی فکر کردن است؛ اما آیا «عقل» در فلسفه همیشه همین معنا را دارد؟ نه؛ گاهی عقل نامِ نوعی موجود است، نه نامِ یک توانایی انسان.

در این کاربرد، عقل به موجودی گفته می‌شود که مجرد از ماده و جسم است؛ یعنی جسم ندارد، محدود به زمان و مکان نیست و برای کارهایش هم به ابزار مادی نیاز ندارد. پس نباید آن را چیزی شبیه مغز، یا حتی جسمی نامرئی تصور کنیم. بسیاری از فیلسوفان الهی، فرشتگان را از این موجودات می‌دانند.

شناخت این موجودات نیز، از نظر این فیلسوفان، با استدلال مرحله‌به‌مرحله فرق دارد. مثلاً تو برای فهمیدن علت خاموش شدن گوشی، چند احتمال را بررسی می‌کنی و به نتیجه می‌رسی؛ اما موجود عقلانی حقیقت را با شهود درمی‌یابد، نه با کنار هم گذاشتن مفاهیم. شهود در اینجا یعنی دریافت بی‌واسطۀ حقیقت، نه دیدن با چشم یا حدس زدن.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

لوگوس در نگاه هراکلیتوس

لوگوس در نگاه هراکلیتوس

وقتی دوستی می‌گوید «دلم برایت تنگ شده»، از راه سخنش با احساسی آشنا می‌شوی که در ذهن اوست. سخن، اندیشۀ پنهان را آشکار می‌کند. هراکلیتوس، فیلسوف پیش از سقراط، برای توضیح رابطۀ جهان با حقیقتی برتر، از همین نسبت کمک می‌گیرد.

او از حقیقتی به نام لوگوس سخن می‌گوید. لوگوس هم معنای حقیقتی متعالی و برتر دارد و هم معنای نطق، سخن و کلمه. پس در نگاه او، بحث فقط دربارۀ توانایی فکر کردن انسان نیست؛ عقل به معنای حقیقتی برتر نیز مطرح است.

در این دیدگاه، همان‌طور که کلام انسان افکارش را نمایان می‌کند، جهان و اشیا نیز آن حقیقت متعالی را آشکار می‌کنند و ظهور آن هستند. دقت کن: مقصود این نیست که اشیا مانند انسان جمله می‌سازند؛ سخن انسان مثالی است برای فهم رابطۀ جهان با لوگوس.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۴

یک عقل، دو کارکرد

یک عقل، دو کارکرد

فرض کن در مدرسه به این دو پرسش فکر می‌کنی: «چرا آب هنگام گرم شدن بخار می‌شود؟» و «آیا باید وسیلۀ گم‌شدۀ هم‌کلاسی‌ام را به او برگردانم؟» در هر دو حالت از عقل خود استفاده می‌کنی، اما کار عقل یکسان نیست.

از نظر ارسطو، وقتی عقل دربارۀ موجودات و چگونگی آن‌ها بررسی می‌کند، «عقل نظری» نام دارد؛ شناختی هم که حاصل می‌شود «علم نظری» است. بررسی خدا، کهکشان‌ها و ویژگی‌های آب در این دسته قرار می‌گیرد.

وقتی همین عقل دربارۀ رفتارهای اختیاری انسان و بایدها و نبایدهای آن‌ها بررسی می‌کند، «عقل عملی» نام دارد و حاصلش «علم عملی» است؛ مثلاً بررسی اینکه چرا باید امانت‌دار باشیم.

پس منظور ارسطو دو عقل جداگانه نیست؛ یک قوّه است با دو کارکرد. حواست باشد «عملی» یعنی مربوط به رفتار اختیاری و وظیفۀ انسان، نه هر دانشی که کاربرد روزمره دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۵

چرا انسان «ناطق» است؟

چرا انسان «ناطق» است؟

اگر دستگاهی جمله‌های ما را تکرار کند، آیا به همین دلیل می‌توان گفت که فکر هم می‌کند؟ این پرسش کمک می‌کند منظور ارسطو از ناطق بودن انسان را دقیق‌تر بفهمیم.

ارسطو انسان را «حیوان ناطق» می‌نامید؛ اما ناطق در اینجا صرفاً به معنای سخن‌گو نیست. منظور او برخورداری از توانایی تعقل و تفکر است. مثلاً وقتی برای پذیرفتن یک ادعا دلیل می‌خواهی یا نتیجه‌ای را با مقدماتش می‌سنجی، این توانایی را به کار می‌بری؛ حتی اگر هیچ حرفی نزنی.

ارسطو تعقل را ویژگی ذاتی انسان می‌دانست؛ یعنی ویژگی‌ای که به چیستی انسان مربوط است و او را از دیگر حیوان‌ها متمایز می‌کند، نه مهارتی مثل دوچرخه‌سواری که بعداً یاد می‌گیرد.

او همچنین انواع استدلال را در بخش منطق آثارش تنظیم کرد و استدلال متکی بر تجربه را از استدلال عقلی محض جدا ساخت. به این ترتیب، هم جایگاه تفکر در شناخت انسان و هم شیوه‌های استدلال را روشن‌تر کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌پرسد: «چه عواملی هوا را آلوده می‌کنند؟» سپس می‌پرسد: «آیا باید برای حفظ سلامت دیگران، استفاده از خودروی شخصی را کم کنیم؟» آیا چون هر دو پرسش دربارۀ آلودگی هوا هستند، به یک کارکرد عقل مربوط‌اند؟

  1. برای تشخیص کارکرد عقل، فقط به موضوع مشترک نگاه نمی‌کنیم؛ می‌پرسیم هر پرسش دنبال چه نوع شناختی است.

  2. پرسش اول دنبال شناخت علت‌های یک پدیده است؛ پس به عقل نظری مربوط می‌شود.

  3. پرسش دوم رفتار اختیاری ما و درست بودن یک انتخاب را بررسی می‌کند؛ پس به عقل عملی مربوط می‌شود.

  4. بنابراین، موضوع مشترک به معنای کارکرد یکسان نیست؛ همان قوّۀ عقل می‌تواند یک موضوع را از دو جهت بررسی کند.

جواب: بررسی علت آلودگی هوا به عقل نظری و بررسی وظیفۀ ما در برابر سلامت دیگران به عقل عملی مربوط است؛ هر دو، کارکردهای همان قوّۀ عقل‌اند.

نکات مهم

  • عقل گاهی نام قوّۀ شناخت انسان و گاهی نام موجودی مجرد از ماده است که بنا بر دیدگاه فیلسوفان الهی، حقایق را شهود می‌کند.
  • هراکلیتوس جهان را ظهور لوگوس می‌دانست، همان‌گونه که سخن انسان اندیشۀ او را آشکار می‌کند.
  • نزد ارسطو، عقل نظری موجودات و چگونگی آن‌ها و عقل عملی رفتارهای اختیاری و بایدها و نبایدها را بررسی می‌کند و نطق نیز به معنای تعقل است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵۶ تا ۵۸ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

عقل نزد فیلسوفان دورۀ جدید اروپا

در این درس یاد می‌گیری تغییر جایگاه عقل در اروپای جدید را توضیح بدهی و دیدگاه بیکن، هیوم، دکارت و کنت را دربارۀ محدودۀ توانایی عقل با هم مقایسه کنی.

پیش از شروع

اگر عقل می‌تواند دربارۀ وجود خدا استدلال کند، چرا بعضی فیلسوفان می‌گویند فقط با تجربه می‌توان به شناخت رسید؟ اختلاف آن‌ها بر سر چیست؟

اختلاف اصلی بر سر محدودۀ توانایی عقل است، نه صرفاً پذیرفتن یا کنار گذاشتن آن. دکارت برای عقل توانایی شناخت امور غیرمادی هم قائل بود، اما فیلسوفانی مانند هیوم و کنت، شناخت واقعیت را به تجربه محدود می‌کردند.

تغییر جایگاه عقل

تغییر جایگاه عقل

آیا پرسیدنِ «چرا؟» همیشه ارزشمند شمرده شده است؟ در روایت تاریخی کتاب، نگاه به پرسشگری عقل در اروپا سه مرحله داشته است:

  • دورۀ نخست حاکمیت کلیسا: بزرگان اوّلیۀ کلیسا چون‌وچرای عقل را تضعیف‌کنندۀ ایمان می‌دانستند؛ برخی حتی در برابر استدلال عقلی می‌ایستادند.
  • دورۀ دوم حاکمیت کلیسا: متفکران مسیحی با مطالعۀ آثار ترجمه‌شدۀ فیلسوفان مسلمان، مانند ابن‌سینا و ابن‌رشد، به توضیح عقلانی مسائل دینی روی آوردند. یعنی برای توضیح باورهای دینی، بیشتر از استدلال کمک گرفتند.
  • آغاز رنسانس: در جریان تحولات فکری و اجتماعیِ عمدتاً مخالف حاکمیت کلیسا، عقل جایگاهی ممتاز یافت و معیار داوری دربارۀ درستی و نادرستی عقاید شد.

برای فهم تفاوت، جمعی را تصور کن که ابتدا پرسش‌کردن را مزاحم می‌دانند، سپس برای توضیح باورهایشان دلیل می‌آورند و سرانجام خودِ دلیل را معیار پذیرفتن باورها قرار می‌دهند.

پس تغییر فقط «توجه بیشتر به عقل» نبود؛ نقش عقل از امری مورد مخالفت، به ابزار تبیین و سپس مرجع داوری تغییر کرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۶

تجربه؛ روش برتر یا تنها راه؟

تجربه؛ روش برتر یا تنها راه؟

فرض کن می‌خواهی بفهمی یک گیاه در چه شرایطی بهتر رشد می‌کند. می‌توانی شرایط مختلف را آزمایش کنی و نتیجه را ببینی. اما آیا موفقیت تجربه در چنین پرسشی یعنی هر شناختی فقط از تجربه به دست می‌آید؟ اختلاف این دو ادعا مهم است.

در آغاز دورۀ جدید اروپا، فیلسوفان بر سر محدودۀ کارآمدی عقل اختلاف پیدا کردند و به دو دستۀ عقل‌گرا و تجربه‌گرا تقسیم شدند.

فرانسیس بیکن روش تجربی را بهترین روش برای پیشرفت زندگی بشر می‌دانست. او از فیلسوفان می‌خواست از باورهای تثبیت‌شدۀ فیلسوفان قدیم فاصله بگیرند و بیشتر به تجربه تکیه کنند.

دیوید هیوم ادعای محدودکننده‌تری داشت: تجربه را تنها راه رسیدن به دانش و معرفت می‌دانست. پس تفاوت را دقیق نگه دار: تأکید بیکن بر برتری و گسترش کاربرد تجربه است؛ اما نزد هیوم، راه شناخت به تجربه منحصر می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

عقل گسترده‌تر نزد دکارت

عقل گسترده‌تر نزد دکارت

آیا برای شناختن، همیشه باید چیزی را ببینیم یا آزمایش کنیم؟ دکارت توانایی عقل را به تجربه محدود نمی‌کرد. او که با ریاضیات آشنا بود، هم به بدیهیات عقلی و استدلال‌های عقلیِ محض توجه داشت و هم به تجربه. بدیهیات، گزاره‌های روشنی‌اند که برای پذیرفتنشان به اثبات نیاز نداریم؛ استدلال عقلی محض هم بر تجربهٔ حسی تکیه ندارد.

برای نزدیک شدن به این تفاوت، به بررسی یک گوشی فکر کن: برای فهمیدن کیفیت دوربینش، عکس می‌گیری و نتیجه را می‌بینی؛ اما برای پذیرفتن اینکه «کل از جزء خودش بزرگ‌تر است»، لازم نیست دوربین را آزمایش کنی. این مثال فقط تفاوت دو شیوۀ شناخت را نشان می‌دهد.

دکارت معتقد بود عقل می‌تواند وجود خدا، نفس غیرمادی انسان و اختیار او را نیز اثبات کند؛ پس دامنۀ شناختش از امور حسی فراتر می‌رود. البته منظور او از عقل، یک عالم برتر و مستقل در جهان نبود؛ عقل نزد او همان دستگاه تفکر و استدلال انسان و ابزار شناخت او بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

کنت و محدودۀ عقل تجربی

کنت و محدودۀ عقل تجربی

فرض کن کسی برای شناخت یک پدیده، فقط مشاهده و آزمایش را معتبر بداند. در این صورت، استدلالی که هیچ راه بررسی حسی و تجربی ندارد، برای او شناخت واقعیت به شمار نمی‌آید. اوگوست کنت چنین محدودیتی برای شناخت قائل بود.

از نظر کنت، عقل وقتی به واقعیت دست پیدا می‌کند که با روش حسی و تجربی کار کند. او تأملات فلسفیِ غیرتجربی دربارۀ هستی را ساخته‌های ذهن فیلسوفان می‌دانست، نه شناخت واقعیت. پس در کاربرد او، «علم» فقط علم تجربی است و فلسفه در شمار علم قرار نمی‌گیرد.

دقت کن: کنت عقل را کاملاً کنار نمی‌گذارد؛ بلکه راه معتبرِ فعالیت آن را به تجربه محدود می‌کند. مثلاً بررسی تجربیِ تأثیر نور بر رشد گیاه، در این چارچوب شناخت علمی است.

کتاب توضیح می‌دهد که با گسترش این نگرش، توانایی عقل به امور حسی و تجربی محدود شد و اثبات امور ماوراءطبیعی ناممکن شمرده شد. ناممکن دانستن اثبات چیزی، با اثبات نبودن آن یکسان نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵۷

مثال حل‌شده

دو فیلسوف دربارۀ شناخت گفت‌وگو می‌کنند. اولی می‌گوید: «عقل می‌تواند با استدلال، وجود نفس غیرمادی را اثبات کند.» دومی می‌گوید: «عقل فقط هنگامی به شناخت واقعیت می‌رسد که با روش حسی و تجربی کار کند.» هر سخن به دیدگاه کدام فیلسوف این درس نزدیک است و چرا؟

  1. ابتدا معیار مقایسه را پیدا می‌کنیم: پرسش این نیست که کدام‌یک از عقل استفاده می‌کند، بلکه این است که هرکدام چه محدودۀ شناختی برای عقل می‌پذیرد.

  2. فیلسوف نخست، شناخت عقلانی را به امور حسی محدود نمی‌کند و اثبات نفس غیرمادی را ممکن می‌داند؛ این سخن به دیدگاه دکارت نزدیک است.

  3. فیلسوف دوم، رسیدن عقل به واقعیت را مشروط به روش حسی و تجربی می‌کند؛ این سخن به دیدگاه کنت نزدیک است.

  4. پس اختلاف آن‌ها بر سر پذیرش یا کنار گذاشتن کامل عقل نیست؛ بر سر این است که آیا عقل می‌تواند فراتر از امور تجربی نیز شناخت به دست آورد.

جواب: فیلسوف نخست به دیدگاه دکارت و فیلسوف دوم به دیدگاه کنت نزدیک است؛ تفاوت اصلی آن‌ها در محدودۀ توانایی عقل برای شناخت واقعیت است.

نکات مهم

  • در روایت تاریخی کتاب، عقل از محدودیت در دورۀ نخست حاکمیت کلیسا، به توجه متفکران مسیحی و سپس مرجعیت در آغاز رنسانس رسید.
  • بیکن روش تجربی را بهترین روش برای پیشرفت زندگی بشر می‌دانست، اما هیوم تجربه را تنها راه معرفت معرفی می‌کرد.
  • دکارت برای عقل توان شناخت امور غیرمادی نیز قائل بود، ولی کنت شناخت واقعیت را فقط از راه علم تجربی ممکن می‌دانست.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۷ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۷ فلسفه دوازدهم · رایگان