درس ۱ · صفحهٔ ۴۱ تا ۴۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۶: خدا در فلسفه ـ قسمت دوم
در این درس یاد میگیری … روش عقلی فیلسوفان مسلمان در بحث خدا را توضیح دهی، استدلال فارابی را با کمک مثال آجرها بازسازی کنی و تفاوت «هر موجود» با «هر موجودِ وابسته» را در پاسخ به اشکال راسل تشخیص دهی.
پیش از شروع
اگر هر آجرِ مایل به آجر دیگری تکیه کند، آیا با بیشتر و بیشتر کردن آجرها میتوان از تکیهگاهی مستقل بینیاز شد؟ این پرسش چه ارتباطی با اثبات وجود خدا دارد؟
در مثال کتاب، زیاد کردن آجرهای متکی به یکدیگر جای ستونِ نگهدارنده را نمیگیرد. فارابی با همین تشبیه توضیح میدهد که زنجیرهٔ موجوداتِ وابسته نیز به علتی نیاز دارد که خودش وابسته به علت دیگری نباشد.
باور دینی و روش فلسفی
باور دینی و روش فلسفی
آیا کسی که باور دینی دارد، میتواند فیلسوف هم باشد؟ بله؛ معیارِ فلسفی بودن یک بحث، روش آن است، نه دین داشتن یا نداشتنِ گوینده.
باور به خدای آفریننده در فرهنگ ما پیشینهای دیرینه دارد؛ اما برای طرح فلسفیِ این باور، تنها اشاره به قدمت آن کافی نیست. فیلسوف باید دلیل عقلی بیاورد و نشان دهد چگونه از مقدماتش به نتیجه میرسد.
مثلاً اگر در گفتوگویی بگویی «این عقیده را از خانوادهام آموختهام»، منشأ آشناییات با آن را توضیح دادهای؛ ولی هنوز برای درستی آن استدلال نکردهای. بحث فلسفی زمانی شکل میگیرد که دلیلها را مطرح کنی تا دیگران بتوانند آنها را بررسی کنند.
فیلسوفان مسلمان، برخلاف برخی فیلسوفان اروپاییِ معرفیشده در درس قبل، اثبات وجود خدا با استدلال عقلی را ممکن میدانند. به همین دلیل، هم استدلالهای پیشینیان را دقیقتر توضیح دادهاند و هم برهانهای تازهای ارائه کردهاند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۲
چرا تسلسل علتها محال است؟
چرا تسلسل علتها محال است؟
یک پدیده اکنون وجود دارد، اما وجودش وابسته به علت دیگری است. اگر آن علت هم وجودش را از علت دیگری گرفته باشد، باید سراغ علت بعدی برویم. اگر این وابستگی پایان نداشته باشد و هیچگاه به علتی مستقل نرسد، «تسلسل علتهای نامتناهی» رخ میدهد.
فارابی میگوید چنین زنجیرهای نمیتواند وجودِ پدیدهٔ پیش روی ما را توضیح دهد؛ چون هر حلقه فقط در صورتی وجود دارد که علتش به آن وجود بدهد، ولی در این زنجیره هیچ علتِ بینیازی نیست که دیگران به آن متکی باشند.
برای نزدیکشدن به مطلب، تصور کن هر نفر انجامدادن کاری را به اقدام نفر دیگری وابسته کند. اگر این شرطگذاشتن هیچجا پایان نیابد، کار انجام نمیشود.
پس مسئله فقط زیادبودن تعداد علتها نیست؛ مسئله این است که همه وابسته باشند و هیچ تکیهگاه مستقلی در کار نباشد. از نظر فارابی، وجود معلولِ کنونی با چنین وابستگیِ بیپایانی سازگار نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳
آجرها و تکیهگاه مستقل
آجرها و تکیهگاه مستقل
تصور کن میخواهی چند آجر را بهصورت مایل بچینی؛ هر آجر باید به چیزی تکیه کند تا نیفتد. در مثال کتاب، ابتدا ستونی ثابت قرار میدهیم، آجر اول را به ستون تکیه میدهیم و آجرهای بعدی را یکییکی به آجر قبلی.
حالا ستون را حذف کن. آیا افزودن آجرهای مایل مشکل را حل میکند؟ نه؛ آجر تازه هم خودش به تکیهگاه نیاز دارد. زیاد شدن تعداد چیزهای وابسته، نیاز آنها را به تکیهگاه مستقل برطرف نمیکند.
فارابی با این مثال، وابستگی معلول به علت را روشن میکند: آجرهای مایل نمایندهٔ موجودات وابستهاند و ستون نمایندهٔ علتی است که خودش معلول نیست. منظور از «مستقل» در اینجا، بینیازی از علت است، نه صرفاً جدا بودن از دیگر چیزها. این مثال کمک میکند بفهمیم چرا از نظر فارابی، زنجیرهٔ وابستگی نمیتواند فقط از موجودات وابسته تشکیل شده باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳
از موجود وابسته تا علت مستقل
از موجود وابسته تا علت مستقل
حالا قطعههای استدلال فارابی را کنار هم بگذاریم. نقطهٔ شروع او موجوداتی است که وجودشان از خودشان نیست؛ یعنی برای موجود شدن به علت نیاز دارند.
مسیر استدلال این است:
- در جهان، موجوداتِ وابسته وجود دارند.
- هر موجودِ وابسته به علتی نیاز دارد که به آن وجود بدهد.
- اگر آن علت هم وابسته باشد، باید علت دیگری داشته باشد.
- بنابر محال بودن تسلسل، این وابستگی نمیتواند بیپایان ادامه پیدا کند؛ پس زنجیره باید به علتی برسد که خودش معلول نیست.
مثال آجرها را به یاد بیاور: دنبال کردن تکیهگاه هر آجر، ما را به آجر بعدی میرساند؛ اما آجرهای مایل بدون تکیهگاهی مستقل پابرجا نمیشوند. در استدلال فارابی نیز صرفِ رفتن از یک موجود وابسته به موجود وابستهٔ دیگر کافی نیست.
فارابی این علتِ بینیاز از علت را خدا میداند. پس نتیجهٔ او فقط وجود یک علتِ دیگر نیست؛ وجود علتی است که وابستگیِ موجودات به آن ختم میشود، اما خودش وابسته نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۳
آیا هر چیزی علت میخواهد؟
آیا هر چیزی علت میخواهد؟
شاید با شنیدن استدلال فارابی بپرسی: «پس علتِ خدا چیست؟» راسل هم به برهان علّیت اشکالی شبیه همین وارد میکند: اگر هر چیزی علت میخواهد، خدا هم باید علت داشته باشد.
اما آیا فارابی گفته است هر چیزی علت میخواهد؟ نه؛ مقدمهٔ او این است که هر چیزی که وجودش از خودش نیست، به علت نیاز دارد. حذف این قید، معنای مقدمه را عوض میکند.
برای روشنشدن تفاوت، جملهٔ «هر کسی که پول کافی ندارد، برای این خرید به کمک مالی نیاز دارد» را در نظر بگیر. از این جمله نمیتوان نتیجه گرفت که همهٔ خریداران به کمک مالی نیاز دارند؛ شرطِ «پول کافی نداشتن» مهم است.
در استدلال فارابی هم نیاز به علت، مربوط به موجودِ وابسته است. او نتیجه میگیرد که زنجیرهٔ علتها به علتی میرسد که خودش معلول نیست. بنابراین، اشکالِ «پس خدا هم علت میخواهد» با این صورت از استدلال سازگار نیست؛ چون مقدمهٔ آن را به «هر موجودی علت میخواهد» تغییر داده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۴۴
مثال حلشده
کسی میگوید: «برای توضیح وجود یک موجود وابسته، علتش را معرفی میکنیم؛ اگر آن علت هم وابسته بود، علت دیگری معرفی میکنیم و همین کار را بدون پایان ادامه میدهیم. پس نیازی به علت مستقل نداریم.» با استفاده از استدلال فارابی، نظر او را بررسی کن.
از یک موجودِ وابسته آغاز میکنیم؛ چون وجودش از خودش نیست، برای موجود شدن به علت نیاز دارد.
اگر علت معرفیشده نیز وابسته باشد، وجود خودِ آن علت هم نیازمند توضیح است؛ بنابراین هنوز به علت مستقل نرسیدهایم.
ادامهٔ بیپایان این وابستگیها، همان تسلسل نامتناهی علتهاست که فارابی آن را محال میداند.
مثال آجرها کمک میکند نکته را ببینیم: افزودن آجرهای مایل، نیاز آنها به تکیهگاه مستقل را برطرف نمیکند.
پس از نظر فارابی، وجود معلول کنونی نشان میدهد که زنجیره نمیتواند فقط از علتهای وابسته تشکیل شده باشد و باید به علتی غیرمعلول برسد.
نکات مهم
- معیار فلسفی بودن بحث دربارهٔ خدا، استفاده از استدلال عقلی است و فیلسوفان مسلمان اثبات وجود خدا از این راه را ممکن میدانند.
- فارابی با ردّ تسلسل نامتناهیِ علتهای وابسته نتیجه میگیرد که زنجیرهٔ آنها باید به علتی برسد که خودش معلول نیست.
- مقدمهٔ فارابی این نیست که «هر موجودی علت میخواهد»، بلکه موجودی به علت نیاز دارد که وجودش از خودش نباشد.