درس ۱ · صفحهٔ ۷۸ تا ۸۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
شیخالرئیس فلسفه
در این درس یاد میگیری مسیر رشد علمی و روش فلسفی ابنسینا را توضیح بدهی، آثار مهم او را از هم تشخیص بدهی و برداشت او از طبیعت را بیان کنی.
پیش از شروع
اگر فقط نام کتاب «شفا»ی ابنسینا را بشنوی، فکر میکنی موضوعش پزشکی است یا فلسفه و علوم دیگر؟
برخلاف چیزی که نامش به ذهن میآورد، «شفا» دانشنامهای در منطق، ریاضی، علوم طبیعی و الهیات است؛ اثر مشهور پزشکی ابنسینا «قانون» نام دارد. ابنسینا هم پزشک بود و هم فیلسوف؛ در این درس با مسیر یادگیری، روش فلسفی و بخشی از اندیشهاش آشنا میشویم.
نبوغ همراه با پشتکار
نبوغ همراه با پشتکار
وقتی میشنوی ابنسینا در شانزدهسالگی بیشتر علوم زمان خود را آموخته بود، شاید بگویی: «خب، نابغه بوده!» اما آیا نبوغ، بهتنهایی، مسیر پیشرفت او را توضیح میدهد؟
ابنسینا از کودکی یادگیری قرآن و ادب را آغاز کرد. بعد، در منطق و ریاضیات شاگرد ابوعبدالله ناتلی شد؛ ولی به شنیدن و حفظ کردن درسها بسنده نکرد. چنان عمیق میآموخت که گاهی بخشهای دشوار را برای استادش توضیح میداد.
گزارش او از مطالعهاش هم مهم است: مقدمات هر مطلب را مینوشت و بررسی میکرد تا حقیقت آن برایش روشن شود. وقتی مسئلهای دشوار میشد، پیگیری را کنار نمیگذاشت و در کنار کوشش علمی، از نماز و نیایش کمک میگرفت.
مثل وقتی که مسئلهای را فقط از روی پاسخنامه نمیخوانی، بلکه دلیل هر مرحله را بررسی میکنی تا بتوانی خودت توضیحش بدهی. پس در شناخت ابنسینا، باید توانایی ذهنی و پشتکار در یادگیری را کنار هم دید؛ نه اینکه موفقیتش را فقط به استعداد نسبت داد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۸
فلسفه با دلیل
فلسفه با دلیل
اگر کسی بگوید «این نظر درست است، چون شخص مشهوری آن را گفته»، آیا دلیل کافی آورده است؟ در بررسی عقلی، شهرتِ گوینده جای دلیل را نمیگیرد. باید ببینیم ادعا بر چه مقدماتی تکیه دارد و آیا نتیجه از آن مقدمات به دست میآید.
روش ابنسینا در فلسفه نیز عقلی و استدلالی بود. او هنگام بررسی مسئله، مقدمات را مینوشت و شرایط آنها را میسنجید تا درستی نتیجه برایش روشن شود؛ پس هدفش فقط بهخاطر سپردن نظر دیگران نبود.
این شیوۀ فلسفهورزی را ارسطو پایهگذاری کرده بود و بعدها به جهان اسلام راه یافت. ابنسینا آن را به اوج رساند و فلسفۀ مشائی را بهصورت مجموعهای منظم و سامانیافته عرضه کرد. بنابراین، نقش او فقط انتقال اندیشههای پیشینیان نبود؛ او این شیوۀ فلسفی را گسترش داد و به آن نظم بخشید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۹
از قانون تا دانشنامۀ علایی
از قانون تا دانشنامۀ علایی
اگر در کتابخانه دنبال اثری از ابنسینا باشی، فقط از روی نام کتاب تصمیم نگیر! مثلاً «شفا» برخلاف چیزی که نامش به ذهن میآورد، کتاب پزشکی نیست. ابنسینا بیش از دویست کتاب و رساله در زمینههای مختلف نوشته است. برای شناخت چند اثر مهمش، این نقشۀ کوچک را به خاطر بسپار:
- قانون: اثری در پزشکی، شبیه فرهنگنامۀ پزشکی، که به چند زبان اروپایی ترجمه شده است.
- شفا: دانشنامهای گسترده در منطق، ریاضی، علوم طبیعی و الهی؛ بخش الهیات آن مرجعی اساسی برای فلسفۀ مشائی است.
- نجات: بیان کوتاهتری از فلسفۀ ابنسینا.
- انصاف: اثری گسترده که بیشتر آن در حملۀ غزنویان به اصفهان از دست رفت و تنها چند بخش آن باقی ماند.
- اشارات و تنبیهات: دربردارندۀ آخرین دیدگاههای فلسفی او و از آثاری که هنوز تدریس میشود.
- دانشنامۀ علایی: اثری به زبان فارسی در شاخههای گوناگون حکمت، نوشتهشده برای علاءالدوله در اصفهان.
پس برای تشخیص این آثار، موضوع، زبان یا ویژگی برجستۀ هر کتاب را به نامش پیوند بده؛ مثلاً «قانون: پزشکی» و «دانشنامۀ علایی: فارسی».
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰
طبیعت؛ حرکت رو به مقصد
طبیعت؛ حرکت رو به مقصد
یک دانه را در نظر بگیر که جوانه میزند و کمکم به گیاه تبدیل میشود. این نمونه کمک میکند تصور کنیم که تغییر در طبیعت میتواند جهت داشته باشد، نه اینکه فقط چیزی جابهجا شود.
ابنسینا طبیعت را مرتبهای از هستی میداند که حرکت دارد و رو به مقصدی خاص است. پس برای فهم نگاه او، باید حرکت و مقصد را کنار هم ببینیم.
نکتۀ مهم این است که این مقصد، از نظر او، چیزی جداشدنی از طبیعت نیست؛ بلکه به ذات آن تعلق دارد. «جزء ذات بودن» یعنی نمیتوان مقصد داشتن را ویژگیای دانست که طبیعت گاهی آن را داشته باشد و گاهی بدون آن، همچنان همان طبیعت باشد.
بنابراین، منظور از رو به مقصد بودن، تصمیمگیری آگاهانۀ همۀ موجودات طبیعی نیست؛ مثال دانه هم برای فهم جهتدار بودن تغییر است، نه اینکه دانه مانند انسان برای آیندهاش نقشه بکشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۰
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون ابنسینا هنگام دشواری مسائل به نیایش روی میآورد، پس روش فلسفی او استدلالی نبوده است.» چگونه با شواهد این درس، استدلال او را بررسی میکنی؟
ابتدا ادعا را مشخص میکنیم: دانشآموز از نیایش کردن ابنسینا، استدلالی نبودن روش فلسفی او را نتیجه گرفته است.
شواهد شیوۀ مطالعه را بررسی میکنیم: ابنسینا مقدمات مسائل را مینوشت و آنها و شرایطشان را میسنجید تا مسئله برایش روشن شود.
میان دو موضوع تفاوت میگذاریم: نیایش هنگام دشواری، بهخودیخود به معنای کنار گذاشتن بررسی عقلی و استدلال نیست.
نتیجه میگیریم که این ادعا درست نیست؛ گزارش زندگی او و توضیح درس نشان میدهند که نیایش و کوشش استدلالی در زندگی او همراه بودهاند.
نکات مهم
- رشد علمی ابنسینا حاصل همراهی نبوغ با علاقه، مطالعۀ پیگیر و بررسی دقیق مسائل بود.
- ابنسینا فلسفۀ مشائی را با روش عقلی و استدلالی گسترش داد و سامان بخشید و آثاری متنوع، از قانونِ پزشکی تا شفای علمی و فلسفی، نوشت.
- طبیعت از نظر ابنسینا مرتبهای از هستی است که حرکت دارد و رو به مقصدی جداییناپذیر از خود دارد.