درس ۱ · صفحهٔ ۸۷ تا ۸۸ · حدود ۱۱ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۱۱ دوران متأخّر
در این درس یاد میگیری زمینۀ رونق فلسفه در دورۀ متأخّر و مسیر علمی ملاصدرا را توضیح دهی و دیدگاه او را دربارۀ محدود نبودن شناخت به آموزش و استدلال روشن کنی.
پیش از شروع
آیا ممکن است کسی در فلسفه به بالاترین مراتب برسد، اما باز هم بگوید شناخت فقط با درسخواندن و استدلال به دست نمیآید؟
ملاصدرا چنین دیدگاهی داشت؛ او در کنار آموختن فلسفه، برای تهذیب نفس و شهود قلبی هم ارزش معرفتی قائل بود. از نگاه او، راه شناخت به آموزش و تفکر محدود نمیشود.
از رکود تا رونق اصفهان
از رکود تا رونق اصفهان
چرا ممکن است در یک دوره فیلسوفان بزرگی ظهور کنند، اما در دورهای دیگر فلسفه کمرونق شود؟ برای پاسخ، باید به شرایط جامعه هم نگاه کنیم.
در تقسیمبندی این درس، دورۀ متأخّر از قرن یازدهم هجری تا امروز ادامه دارد. پیش از آن، بسیاری از متکلّمان، یعنی دانشمندانی که با عقل و استدلال از معارف دینی دفاع میکردند، با فلسفه مخالفت داشتند. شدت برخی انتقادها پس از ابنسینا، فلسفه را در بخشهایی از جهان اسلام به رکود کشاند؛ اما در ایران تأثیر کمتری داشت و فلسفه زنده ماند.
پس از کشمکشهای طولانیِ ناشی از حملۀ مغول، با تشکیل حکومت صفویه ایران به ثبات و آرامش رسید. همانطور که برای درسخواندن به محیطی آرام نیاز داری، رشد دانش هم از آرامش جامعه کمک میگیرد. این شرایط، زمینۀ رونق علم و فلسفه را در اصفهان، پایتخت صفویان فراهم کرد و فیلسوفانی مانند میرداماد، شیخ بهایی، میرفندرسکی و ملاصدرا ظهور کردند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۷
مسیر علمی ملاصدرا
مسیر علمی ملاصدرا
گاهی یک استاد، علاوه بر آموختن مطالب، نگاه شاگردش را هم تغییر میدهد. برای ملاصدرا، آشنایی با شیخ بهایی و میرداماد چنین نقشی داشت.
ملاصدرا در شیراز به دنیا آمد و تحصیل را همانجا آغاز کرد. پس از درگذشت پدرش به اصفهان رفت و میراث پدر را صرف آموختن علم کرد. او ابتدا شاگرد شیخ بهایی شد؛ سپس به پیشنهاد همین استاد، در درس فلسفۀ میرداماد، بنیانگذار حوزۀ فلسفی اصفهان، شرکت کرد.
نکتۀ مهم فقط نام استادان او نیست؛ شیوۀ فکری و معنوی آنان هم اهمیت دارد. این دو استاد، در کنار دانش و آموزش علمی، با عرفان و پرورش درونی نیز آشنا بودند. بنابراین، ملاصدرا در محیطی پرورش یافت که درس و بحث فلسفی با ذوق عرفانی همراه بود؛ نه اینکه برای توجه به عرفان، آموزش فلسفه را کنار بگذارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸
شناخت فراتر از کلاس درس
شناخت فراتر از کلاس درس
آیا ملاصدرا با درسخواندن و استدلال مخالف بود؟ نه؛ او خودش سالها فلسفه آموخته بود. حرفش این بود که آموزش و تفکر، تنها راههای شناخت نیستند.
از دید او، انسانی که با بندگی و تهذیب نفس، یعنی پاککردن درون از آلودگیهای اخلاقی، به شایستگی برسد، میتواند معرفتی را بیواسطه از جانب خدا دریافت کند. این معرفت را علم لدنّی مینامند؛ پس منظور، صرفاً حدسزدن یا داشتن یک احساس شخصی نیست.
ملاصدرا دربارۀ تجربۀ خودش توضیح میدهد که برخی حقیقتها را که پیشتر با برهان شناخته بود، از راه شهود قلبی نیز دریافت کرد. بنابراین، او شهود را به معنای کنارگذاشتن استدلال نمیداند.
برای نزدیکشدن به این تفاوت، به فرقِ خواندن توضیحی دربارۀ آرامش و تجربۀ خودِ آرامش فکر کن. البته هر تجربۀ درونی، علم لدنّی نیست؛ این مثال فقط تفاوتِ دانستن از راه توضیح و دریافت درونی را روشن میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸۸
مثال حلشده
ملاصدرا میگوید برخی دانستههای برهانی خود را با فزونیهایی از راه شهود قلبی مشاهده کرده است؛ آیا از نظر او شهود فقط تکرار دانستههای قبلی است؟
ابتدا دو راه شناخت را در سخن او تشخیص میدهیم: برهان و شهود قلبی.
سپس به تعبیر «با فزونیهایی» توجه میکنیم؛ این تعبیر نشان میدهد تجربۀ او به همان دانستههای پیشین محدود نبوده است.
پس نتیجه میگیریم که در نگاه او، شهود میتواند دانستههای برهانی را همراه با معرفتهای بیشتری آشکار کند.
نکات مهم
- دورۀ متأخّر از قرن یازدهم هجری آغاز میشود و ثبات عصر صفوی به رونق فلسفه در اصفهان کمک کرد.
- ملاصدرا پس از آغاز تحصیل در شیراز، در اصفهان نزد شیخ بهایی و میرداماد پرورش یافت و با ذوق عرفانی نیز آشنا شد.
- از دید ملاصدرا، آموزش و استدلال تنها راههای شناخت نیستند و تهذیب نفس نیز میتواند زمینۀ دریافت معرفت الهی را فراهم کند.