درس ۱ · صفحهٔ ۹۷ تا ۹۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۱۲ حکمت معاصر
در این درس یاد میگیری … توضیح بدهی فلسفه در ایران معاصر چگونه با ورود اندیشههای اروپایی، عبور از رکود و تلاش برای احیا و نوسازی میراث فلسفی روبهرو شد.
پیش از شروع
اگر فلسفههای تازهای از بیرون وارد یک جامعه شوند، آیا فیلسوفان آن جامعه ناچارند اندیشههای گذشتهٔ خود را کنار بگذارند؟
نه؛ آشنایی با اندیشههای تازه میتواند فرصتی برای بازاندیشی در داشتههای گذشته باشد. بسیاری از فیلسوفان ایرانی کوشیدند با تکیه بر میراث فلسفی خود، فلسفههای اروپایی را بفهمند و ارزیابی کنند و برای مسئلههای روز نیز پاسخهایی بیابند.
ورود اندیشههای تازه
ورود اندیشههای تازه
تصور کن در کنار کتابهایی که میشناسی، ترجمهٔ کتابهایی از متفکران کشورهای دیگر به دستت برسد؛ حالا با پرسشها و پاسخهای تازهای روبهرو میشوی. در ایران معاصر هم ورود اندیشههای فلسفی اروپایی، فضای بحثهای فلسفی را تغییر داد.
در این درس، منظور از دورهٔ معاصر حدود صد سال اخیر است. ویژگی مهم این دوره، ورود فلسفههای جدید اروپا به جهان اسلام و ایران بود؛ ورودی که از آغاز نهضت مشروطه در ایران گسترده شد و ادامه یافت.
این آشنایی از چند راه پیش رفت:
- ترجمه: آثار فیلسوفان بزرگ اروپایی به فارسی ترجمه شد.
- تحصیل: دانشجویانی برای شناخت فیلسوفان و مکتبهای اروپایی به اروپا رفتند.
- آموزش دانشگاهی: رشتههای مرتبط در دانشگاههای ایران شکل گرفت و استادان متخصص، این اندیشهها را آموزش دادند.
پس تغییر مهم، فقط رسیدن چند کتاب تازه نبود؛ راههای مطالعه و آموزش فلسفه نیز گسترش یافت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۷
از رکود تا جنبوجوش
از رکود تا جنبوجوش
آیا کمرونقشدن فلسفه یعنی دیگر هیچکس فلسفه درس نمیدهد؟ نه؛ برای فهم این دوره باید رکود را از ناپدیدشدن کامل جدا کنیم.
پس از سقوط دولت صفویان، ایران برای مدتی طولانی گرفتار نابسامانی شد. این وضعیت، زندگی علمی و فرهنگی را ضعیف کرد و فلسفه هم مانند دیگر علوم از رونق افتاد. هنوز فیلسوفانی به تدریس مشغول بودند، اما فعالیت فلسفی شادابی و گستردگی چندانی نداشت؛ مثل کتابخانهای که باز است، ولی مراجعهکنندگان و گفتوگوهایش کم شدهاند.
در اواخر حکومت قاجار، جنبشی فکری و اجتماعی شکل گرفت و فضای فرهنگی هم پرتحرکتر شد. پرسشها و مسئلههای تازهای مطرح شدند و زمینهٔ جانگرفتن دوبارهٔ فلسفه فراهم شد. دقت کن: فراهمشدن زمینهٔ احیا، به معنی شکوفایی کامل و فوری فلسفه نیست؛ یعنی شرایط برای فعالیت دوباره مساعدتر شده بود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸
فهم و ارزیابی با پشتوانهٔ گذشته
فهم و ارزیابی با پشتوانهٔ گذشته
آیا روبهروشدن با یک اندیشهٔ تازه یعنی باید هرچه از قبل میدانیم کنار بگذاریم؟ بسیاری از فیلسوفان ایرانی چنین راهی نرفتند. آنان پشتوانهای از مکتبهای مشاء، اشراق و حکمت متعالیه داشتند و هنگام آشنایی با فلسفههای اروپایی از همین میراث کمک گرفتند.
هدفشان دو کار بود: فهمیدن و ارزیابیکردن. فهمیدن یعنی روشن کنیم یک فیلسوف چه میگوید و دلیلش چیست؛ ارزیابیکردن یعنی بررسی کنیم دلیلهای او تا چه اندازه پذیرفتنی است. پس آشنایی با اندیشهٔ تازه، لزوماً به معنای پذیرفتن آن نیست.
مثلاً وقتی روش تازهای برای مطالعه میشنوی، میتوانی ابتدا آن را درست بشناسی و سپس با کمک تجربهها و دانستههای قبلیات بررسیاش کنی؛ نه فوراً بپذیری و نه بیبررسی رد کنی. بسیاری از فیلسوفان ایرانی نیز برای مواجهه با فلسفههای جدید، از ذخیرهٔ فلسفی خود بهعنوان پشتوانهٔ فهم و سنجش بهره گرفتند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸
احیا همراه با نوسازی
احیا همراه با نوسازی
اگر کتابخانهای قدیمی دوباره باز شود، اما هیچکس از کتابهایش برای پاسخدادن به پرسشهای امروز استفاده نکند، آیا تمام ظرفیت آن زنده شده است؟ دربارهٔ احیای فلسفه هم همین تفاوت مهم است.
استادان فلسفه در ایران معاصر دو کار را در کنار هم پیش بردند: از یک سو، تدریس فلسفه را دوباره رونق دادند و علاقهمندان را با اندیشههای فیلسوفانی مانند فارابی، ابنسینا و ملاصدرا آشنا کردند. از سوی دیگر، کوشیدند میراث فلسفی را بازسازی و نوسازی کنند تا بتواند به مسئلههای روز جامعه بپردازد. پس هدف، صرفاً تکرار سخنان گذشتگان نبود؛ اندیشههای گذشته باید پشتوانهای برای اندیشیدن به پرسشهای امروز میشدند.
کانون اصلی این کوششها قم و تهران بود و در اصفهان و مشهد نیز حلقههای درس فلسفه برپا میشد. تربیت شاگردان و تألیف کتابها به گسترش این جریان کمک کرد.
نکتهٔ کلیدی: احیا یعنی دوباره رونقدادن؛ نوسازی یعنی آمادهکردن این میراث برای رویارویی با مسئلههای تازه.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹۸
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «برای رونق دوبارۀ فلسفه در ایران معاصر، کافی بود فلسفۀ گذشته کنار گذاشته شود و فقط فلسفههای اروپایی آموزش داده شوند.» با تکیه بر دو نکتۀ درس، این نظر را بررسی کن.
ابتدا علت رکود را مشخص میکنیم: نابسامانیهای پس از سقوط صفویان، حیات علمی و فرهنگی را ضعیف کرده بود؛ پس نمیتوان علت رکود را صرفاً وجود فلسفۀ گذشته دانست.
سپس شیوۀ مواجهه با اندیشههای تازه را بررسی میکنیم: بسیاری از فیلسوفان ایرانی از پشتوانۀ فلسفی خود برای فهم و ارزیابی فلسفههای اروپایی استفاده کردند.
در پایان، هدف تلاشها را کنار هم میگذاریم: احیای آموزش آثار گذشته همراه با نوسازی آن میراث برای مسئلههای روز؛ بنابراین ادعای کنارگذاشتن کامل گذشته درست نیست.
نکات مهم
- ورود گستردۀ فلسفههای اروپایی از راه ترجمه، تحصیل و آموزش دانشگاهی، ویژگی مهم جریان فلسفه در ایران معاصر بود.
- نابسامانیهای پس از سقوط صفویان فلسفه را کمرونق کرد، اما جنبش فکری و اجتماعی اواخر قاجار زمینۀ حیات دوبارۀ آن را فراهم ساخت.
- بسیاری از فیلسوفان ایرانی با تکیه بر میراث خود به فهم و ارزیابی اندیشههای تازه پرداختند و برای احیای آموزش و نوسازی فلسفه متناسب با مسئلههای روز کوشیدند.