۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۳ فلسفه دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«نگاهی اجمالی به سیر فلسفه در جهان اسلام»: ۵ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فلسفه ۲
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۱۳ تا ۲۱

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۱۳ تا ۱۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

رابطهٔ علّیت

در این درس یاد می‌گیری … رابطهٔ علّیت را از روابط دیگر تشخیص بدهی و دیدگاه دکارت، تجربه‌گرایان و هیوم را دربارهٔ منشأ درک و پذیرش آن مقایسه کنی.

پیش از شروع

اگر هر روز دیده باشی که با طلوع خورشید زمین روشن می‌شود، آیا «ضروری بودن» این رابطه را هم با چشم دیده‌ای؟

چشم ما طلوع خورشید و روشن شدن زمین را می‌بیند؛ اما اینکه میان این دو رابطه‌ای ضروری برقرار است، خودش پرسشی فلسفی است. فیلسوفان دربارهٔ اینکه این ضرورت را چگونه می‌فهمیم، پاسخ‌های متفاوتی داده‌اند.

وقتی می‌پرسیم «چرا؟»

وقتی می‌پرسیم «چرا؟»

فرض کن صبح متوجه می‌شوی صفحهٔ گوشی‌ات روشن نمی‌شود. وقتی می‌پرسی «چرا روشن نمی‌شود؟»، دنبال چه هستی؟ فقط نمی‌خواهی وضعیت گوشی را توصیف کنی؛ می‌خواهی علت این اتفاق را پیدا کنی.

در فلسفه، علت چیزی است که به چیز دیگری وجود می‌دهد و آن را پدید می‌آورد. معلول همان چیزی است که وجودش را از علت می‌گیرد؛ پس در وجود خود به علت نیاز دارد. نام این پیوندِ وجودبخشی، رابطهٔ علّیت است.

برای به‌خاطر سپردن این دو واژه، از دو طرف به یک رابطه نگاه کن: علت، وجود می‌دهد؛ معلول، وجود می‌گیرد. بنابراین علت صرفاً چیزی نیست که دربارهٔ یک پدیده توضیحی می‌دهد، بلکه در پدید آمدن آن نقش دارد.

پرسش «چرا؟» هم ما را به جست‌وجوی همین رابطه می‌برد: می‌خواهیم بدانیم یک پدیده به چه علتی به وجود آمده است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

علّیت؛ فراتر از کنار هم بودن

علّیت؛ فراتر از کنار هم بودن

فرض کن تو و دوستت دیگر با هم دوست نباشید. آیا با پایان دوستی، وجود شما هم از بین می‌رود؟ نه؛ هر دوی شما همچنان هستید، فقط رابطهٔ دوستی میان شما قطع شده است. پس دوستی، رابطه‌ای میان دو فردِ موجود است؛ نه اینکه یکی با دوستی به دیگری وجود بدهد.

اما در رابطهٔ علّیت، خودِ وجود معلول به علت وابسته است. اینجا موضوع فقط کنار هم بودن یا ارتباط داشتن دو چیز نیست؛ معلول وجودش را از علت می‌گیرد و بدون علتش نمی‌تواند موجود باشد.

برای تشخیص تفاوت، از خودت بپرس: «آیا فقط رابطه‌ای میان دو موجود برقرار است، یا وجود یکی به دیگری وابسته است؟» بنابراین، هر ارتباطی را نباید علّیت نامید؛ باید وابستگی در وجود را تشخیص بدهیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴

دکارت: اصلی پیش از تجربه

دکارت: اصلی پیش از تجربه

آیا کودک باید اول چند رابطهٔ علّی را تجربه کند تا اصل علّیت را بفهمد؟ دکارت می‌گوید نه. از نظر او، انسان با درکی فطری از اصل علّیت متولد می‌شود؛ یعنی این درک از تجربه و آموزش به دست نمی‌آید، بلکه خودش پایهٔ تجربه و آموزش است.

اما باید میان درک اصل علّیت و شناخت علتِ یک پدیدهٔ مشخص فرق بگذاریم. فطری بودنِ اصل علّیت به این معنا نیست که انسان از ابتدا علت همهٔ اتفاق‌ها را می‌داند!

مثلاً وقتی گوشی روشن نمی‌شود، جست‌وجوی علت با پذیرفتن اصل علّیت سازگار است؛ اما اینکه علتِ روشن نشدن، خالی بودن باتری است یا خرابی دستگاه، به بررسی و یادگیری نیاز دارد.

پس از نگاه دکارت، «اصلِ رابطه» فطری است، ولی «پیدا کردن نمونه‌های آن» نیازمند تجربه و آموزش است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

تجربه‌گرایان: از مشاهده تا علّیت

تجربه‌گرایان: از مشاهده تا علّیت

وقتی چند بار می‌بینی با طلوع خورشید، زمین روشن می‌شود، این مشاهده‌ها چه نقشی در شناخت تو دارند؟ تجربه‌گرایانِ معرفی‌شده در این بخش کتاب، سرچشمهٔ درک رابطهٔ علّیت را حس و تجربه می‌دانند.

برای فهم نظرشان، دو واژه را روشن کنیم: «توالی» یعنی پدیده‌ای پس از پدیده‌ای دیگر رخ دهد؛ «هم‌زمانی» یعنی دو پدیده با هم رخ دهند. از نظر این گروه، انسان چنین ترتیب یا همراهی‌ای را مشاهده می‌کند و از راه همین تجربه‌ها، به رابطهٔ ضروری میان علت و معلول پی می‌برد؛ یعنی درمی‌یابد که با وجود علت، معلول حتماً پدید می‌آید.

مثلاً در توضیح آنان، مشاهدهٔ آمدن خورشید و روشن شدن زمین، انسان را به شناخت رابطهٔ علّی میان این دو می‌رساند. پس در پاسخ به پرسش «درک علّیت از کجا می‌آید؟»، تکیهٔ این دیدگاه بر مشاهده و تجربه است، نه بر درکی که از آغاز تولد همراه انسان باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

هیوم: آیا ضرورت را می‌بینیم؟

هیوم: آیا ضرورت را می‌بینیم؟

به پرسش آغاز درس برگردیم: با دیدن طلوع خورشید و روشن شدن زمین، دقیقاً چه چیزی را دیده‌ای؟ هیوم میان مشاهدهٔ دو پدیده و مشاهدهٔ ضرورتِ رابطهٔ آن‌ها فرق می‌گذارد. چشم، خورشید و روشن شدن زمین را می‌بیند؛ اما «حتماً باید چنین شود» چیزی نیست که مثل رنگ و شکل دیده شود.

هیوم، مانند دیگر تجربه‌گرایان، راه شناخت واقعیت‌ها را حس و تجربه می‌داند؛ اختلافش این است که نمی‌پذیرد ضرورت علّی مستقیماً از مشاهده به دست آید. پس تصور این ضرورت چگونه در ذهن ما شکل می‌گیرد؟ به نظر او، با تکرار مشاهدهٔ همراهی پدیده‌ها.

مثلاً بارها کلید چراغ را می‌زنی و اتاق روشن می‌شود. پس از این تکرار، انتظار داری بار بعد هم چراغ روشن شود. این مثال کمک می‌کند تفاوت را بفهمیم: دیدنِ روشن شدن چراغ یک چیز است؛ تصور اینکه روشن شدن آن ضرورتاً به رویداد قبلی وابسته است، چیز دیگری است. از نظر هیوم، تکرار مشاهده توضیح می‌دهد که این تصور چگونه در ذهن شکل می‌گیرد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «دو دوستم همیشه با هم وارد کلاس می‌شوند؛ پس رابطهٔ دوستی آن‌ها همان رابطهٔ علّیت است و من ضرورت این رابطه را هم دیده‌ام.» با استفاده از تعریف علّیت و دیدگاه هیوم، ادعای او را بررسی کن.

  1. ابتدا معیار علّیت را مشخص می‌کنیم: یک طرف باید به طرف دیگر وجود بدهد و طرف دیگر در وجود خود به آن نیاز داشته باشد.

  2. در دوستی، وجود دو فرد را در نظر می‌گیریم و سپس رابطه‌ای میان آن‌ها برقرار می‌شود؛ دوست بودن به این معنا نیست که یکی به دیگری وجود می‌دهد.

  3. با هم وارد شدن، فقط همراهی دو رویداد را نشان می‌دهد و به‌تنهایی وابستگی وجودی را ثابت نمی‌کند.

  4. از نظر هیوم، حتی تکرار این مشاهده به معنای دیدن ضرورت نیست؛ تکرار همراهی می‌تواند تصور رابطهٔ ضروری را در ذهن شکل دهد.

جواب: این ادعا دو خطا دارد: رابطهٔ دوستی به‌خودی‌خود وجودبخش نیست و مشاهدهٔ همراهی دو پدیده نیز، از نظر هیوم، مشاهدهٔ ضرورت علّی نیست.

نکات مهم

  • علّیت رابطهٔ وجودبخشی است: معلول در وجود خود به علت نیاز دارد، نه اینکه فقط با آن همراه یا مرتبط باشد.
  • دکارت درک اصل علّیت را فطری می‌داند، اما تجربه‌گرایانِ معرفی‌شده در متن آن را به مشاهدهٔ توالی یا هم‌زمانی پدیده‌ها نسبت می‌دهند.
  • هیوم میان مشاهدهٔ همراهی پدیده‌ها و مشاهدهٔ ضرورت فرق می‌گذارد و شکل‌گیری تصور ضرورت را با تکرار مشاهده توضیح می‌دهد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۱۶ تا ۱۷ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

دیدگاه برخی فیلسوفان اروپایی

در این درس یاد می‌گیری دیدگاه دکارت، تجربه‌گرایان، هیوم و فیلسوفان مسلمان را دربارۀ منشأ شناخت علّیت مقایسه کنی و استدلال فیلسوفان مسلمان را با تکیه بر امتناع اجتماع نقیضین توضیح بدهی.

پیش از شروع

اگر بارها ببینی با زدن کلید، چراغ روشن می‌شود، آیا خودِ «رابطۀ ضروری» میان این دو را هم دیده‌ای، یا فقط پشت سر هم رخ دادنشان را؟

دیدنِ دو رویداد با دیدنِ ضرورتِ رابطۀ آن‌ها یکی نیست؛ همین تفاوت، محور بحث هیوم دربارۀ علّیت است. در این درس می‌بینی که فیلسوفان، شناخت رابطۀ علّی را به راه‌های متفاوتی مانند درک فطری، تجربه یا استدلال عقلی نسبت می‌دهند.

دکارت: اصل فطری، مصداق تجربی

دکارت: اصل فطری، مصداق تجربی

وقتی صدایی می‌شنوی و می‌پرسی «این صدا از چه بود؟»، میان دو چیز فرق هست: پذیرفتن اینکه صدا علتی دارد و فهمیدن اینکه علت آن چیست.

از نظر دکارت، درک اصل علّیت فطری است؛ یعنی انسان با درکی از این رابطه به دنیا می‌آید و برای شناخت اصل آن، به تجربه یا آموزش نیاز ندارد. به باور او، پذیرش علّیت خودش پایۀ تجربه و یادگیری است.

اما این به معنای دانستن علتِ همۀ اتفاق‌ها از هنگام تولد نیست! فرض کن گوشی‌ات شارژ نمی‌شود. پذیرفتن اینکه این اتفاق علتی دارد، با تشخیص اینکه مشکل از کابل است یا پریز، فرق دارد. برای تشخیص علت مشخص، کابل دیگری را امتحان می‌کنی یا از کسی کمک می‌گیری.

پس تمایز مهم در دیدگاه دکارت این است: اصل رابطۀ علّیت فطری است، اما شناخت مصداق‌های علت و معلول به تجربه و آموزش نیاز دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

تجربه‌گرایان: از مشاهده به علّیت

تجربه‌گرایان: از مشاهده به علّیت

از نگاه تجربه‌گرایانی که در آغاز بحث کتاب معرفی شده‌اند، برای فهمیدن رابطۀ علت و معلول باید از حس و تجربه شروع کنیم، نه از شناختی که از بدو تولد همراه ماست.

ما گاهی می‌بینیم دو پدیده پشت سر هم رخ می‌دهند؛ این را توالی می‌گوییم. گاهی هم دو پدیده را با هم مشاهده می‌کنیم؛ این یعنی هم‌زمانی. به نظر این تجربه‌گرایان، انسان با چنین مشاهده‌هایی رابطۀ ضروری میان علت و معلول را درمی‌یابد.

مثلاً بارها طلوع خورشید و روشن شدن زمین را مشاهده می‌کنیم. بنا بر این دیدگاه، از راه همین تجربه‌ها می‌فهمیم که روشن شدن زمین به آمدن خورشید وابسته است؛ یعنی میان آن‌ها فقط یک همراهی ساده نیست، بلکه رابطۀ علّی برقرار است.

پس تفاوت اصلی با دکارت در منشأ شناخت اصل علّیت است: دکارت آن را فطری می‌داند، اما این تجربه‌گرایان آن را حاصل مشاهده می‌شمارند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶

هیوم: ضرورت یا تداعی ذهنی؟

هیوم: ضرورت یا تداعی ذهنی؟

وقتی کلید را می‌زنی و چراغ روشن می‌شود، چه چیزی را می‌بینی؟ زدن کلید و روشن شدن چراغ را؛ اما آیا خودِ «ضروری بودن رابطۀ آن‌ها» را هم با چشم می‌بینی؟

هیوم، مانند دیگر تجربه‌گرایان، راه شناخت واقعیت را حس و تجربه می‌داند؛ ولی با این ادعا موافق نیست که رابطۀ ضروری علت و معلول را می‌توان مشاهده کرد. از نظر او، حس فقط رخدادها و پشت سر هم یا همراه هم آمدنشان را نشان می‌دهد، نه ضرورتِ پیوندشان را.

پس تصور این ضرورت از کجا می‌آید؟ به نظر هیوم، تکرار مشاهده، در ذهن ما تداعی ایجاد می‌کند: آن‌قدر روشن شدن چراغ را پس از زدن کلید دیده‌ایم که با دیدن یکی، انتظار دیگری را داریم. بنابراین، در توضیح او، آنچه رابطۀ ضروری می‌پنداریم، حالت روانیِ ناشی از تکرار مشاهدۀ پدیده‌هاست؛ نه رابطه‌ای که خودِ آن را با حس دیده باشیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

فیلسوفان مسلمان: پایۀ عقلی تجربه

فیلسوفان مسلمان: پایۀ عقلی تجربه

فرض کن پژوهشگری می‌خواهد بفهمد چرا یک گیاه پژمرده شده است. او مقدار آب، نور و وضعیت خاک را بررسی می‌کند. اما چرا اصلاً دنبال علت می‌گردد؟ چون از پیش پذیرفته است که این اتفاق بی‌علت رخ نداده است.

از نظر فیلسوفان مسلمان، اصل علّیت پشتوانۀ تجربه است، نه نتیجۀ آن. عقل این قاعده را درمی‌یابد و پژوهشگر با تکیه بر آن، آزمایش می‌کند تا علتِ مشخصِ یک پدیده را پیدا کند. پس باید میان «پذیرفتن اصل علّیت» و «کشف علت پژمردگی این گیاه» تفاوت بگذاریم؛ دومی می‌تواند به تجربه نیاز داشته باشد.

این دیدگاه با نظر دکارت هم یکسان نیست: عقلی بودن به معنای آگاهی از بدو تولد نیست. فیلسوفان مسلمان نمی‌گویند نوزاد با شناخت آمادۀ اصل علّیت متولد می‌شود؛ درک این اصل را به شکل‌گیری ذهن و دریافت عقلی وابسته می‌دانند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

چرا خودبه‌خود پدید آمدن محال است؟

چرا خودبه‌خود پدید آمدن محال است؟

فرض کن کسی بگوید: «این وسیله، پیش از آنکه وجود داشته باشد، خودش را ساخته است!» اشکالش کجاست؟ برای ساختن باید وجود داشته باشد، اما طبق همین ادعا هنوز وجود ندارد.

فیلسوفان مسلمان برای توضیح این اشکال به اصل امتناع اجتماع نقیضین تکیه می‌کنند: یک چیز نمی‌تواند در یک زمان و از یک جهت، هم موجود باشد و هم موجود نباشد. ذهن پس از شکل‌گیری، محال بودن چنین وضعی را درمی‌یابد.

حالا ادعای «یک پدیده خودش به خودش وجود داده است» را بررسی کنیم:

  • چون قرار است تازه به وجود بیاید، هنوز نیست.
  • چون قرار است خودش وجود بدهد، باید باشد تا بتواند این کار را انجام دهد.

پس این ادعا مستلزم آن است که همان پدیده، در همان وضعیت، هم باشد و هم نباشد؛ یعنی اجتماع نقیضین. در تبیین این فیلسوفان، ذهن با تکیه بر این اصل عقلی درمی‌یابد که پدیده‌ها خودشان به خودشان وجود نمی‌دهند و برای پیدایش آن‌ها باید به دنبال علت بود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «هر بار کلید را زدم، چراغ روشن شد؛ پس خودِ رابطۀ ضروری میان زدن کلید و روشن شدن چراغ را با چشم دیده‌ام.» آیا این نتیجه‌گیری با دیدگاه هیوم سازگار است؟

  1. ابتدا مشاهده را از برداشت ذهنی جدا می‌کنیم: دانش‌آموز زدن کلید و پس از آن روشن شدن چراغ را دیده است.

  2. سپس می‌پرسیم آیا ضروری بودنِ پیوند این دو نیز مانند روشنایی چراغ با چشم دیده شده است؟ هیوم چنین ضرورتی را محسوس نمی‌داند.

  3. تکرار این توالی باعث می‌شود ذهن با دیدن زدن کلید، روشن شدن چراغ را انتظار بکشد؛ هیوم این پیوند ذهنی را با تداعی توضیح می‌دهد.

  4. پس از نظر هیوم، دانش‌آموز انتظارِ حاصل از تکرار را با مشاهدۀ خودِ رابطۀ ضروری اشتباه گرفته است.

جواب: این نتیجه‌گیری با دیدگاه هیوم سازگار نیست: آنچه مشاهده شده، توالی دو رویداد است، نه خودِ رابطۀ ضروری؛ از نظر او، تکرار این مشاهده در ذهن انتظار و تداعی ایجاد می‌کند.

نکات مهم

  • دکارت اصل علّیت را فطری می‌داند، اما شناخت علتِ پدیده‌های مشخص را نیازمند تجربه و آموزش می‌شمارد.
  • تجربه‌گرایانِ آغاز بحث، شناخت ضرورت علّی را حاصل مشاهده می‌دانند، اما هیوم تصور این ضرورت را نتیجۀ تداعی ذهنی بر اثر تکرار مشاهدات می‌شمارد.
  • فیلسوفان مسلمان اصل علّیت را قاعده‌ای عقلی و پایۀ تجربه می‌دانند که ذهن پس از شکل‌گیری، با تکیه بر امتناع اجتماع نقیضین آن را درمی‌یابد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۱۷ تا ۱۸ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

دیدگاه فلاسفۀ مسلمان

در این درس یاد می‌گیری چرا فیلسوفان مسلمان اصل علّیت را عقلی می‌دانند و چگونه معلولی که در ذات خود ممکن‌الوجود است، به‌واسطۀ علت ضرورتِ وجود پیدا می‌کند.

پیش از شروع

اگر تمام شرایط لازم برای روشن‌شدن یک چراغ فراهم باشد و هیچ مانعی هم نباشد، آیا باز ممکن است چراغ روشن نشود؟

از دیدگاه فیلسوفان مسلمان، با فراهم‌شدن علتِ کامل، معلول حتماً پدید می‌آید؛ پس در این وضعیت، روشن‌نشدن چراغ ممکن نیست. در این درس می‌بینیم چرا آنان اصل علّیت را عقلی می‌دانند و چگونه علت، وجود معلول را ضروری می‌کند.

اصل علّیت؛ پشتوانۀ تجربه

اصل علّیت؛ پشتوانۀ تجربه

فرض کن گوشی‌ات شارژ نمی‌شود. کابل دیگری را امتحان می‌کنی و بعد سراغ پریز می‌روی. تو با این آزمایش‌ها دنبال علتِ یک اتفاق مشخص هستی؛ اما از همان ابتدا پذیرفته‌ای که شارژ نشدن گوشی بی‌علت نیست. اگر چنین باوری نداشتی، چرا باید دنبال علت می‌گشتی؟

فیلسوفان مسلمان میان دو چیز فرق می‌گذارند:

  • اصل علّیت: پدیده‌ها برای به‌وجودآمدن به علت نیاز دارند؛ این یک قاعدۀ عقلی و پشتوانۀ تجربه است.
  • شناخت علتِ یک پدیدۀ معیّن: اینکه مثلاً مشکل شارژ از کابل است یا پریز، با حس و تجربه بررسی می‌شود.

پس عقلی‌دانستن اصل علّیت به این معنا نیست که عقل، بدون آزمایش، علت همۀ اتفاق‌ها را می‌شناسد! همچنین منظور این نیست که نوزاد از لحظۀ تولد این اصل را می‌داند؛ از دیدگاه این فیلسوفان، انسان پس از شکل‌گیری ذهنش آن را درک می‌کند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

چرا چیزی علتِ خودش نیست؟

چرا چیزی علتِ خودش نیست؟

فرض کن کسی بگوید: «این چراغ را خودش به وجود آورده است!» مشکل این حرف فقط عجیب‌بودنش نیست؛ برای اینکه چراغ بتواند کاری انجام دهد، باید از قبل وجود داشته باشد. اما اگر قرار است خودش را به وجود بیاورد، یعنی هنوز وجود ندارد!

فیلسوفان مسلمان این ناسازگاری را با اصل امتناع اجتماع نقیضین توضیح می‌دهند: یک چیز نمی‌تواند در یک زمان و از یک جهت، هم موجود باشد و هم موجود نباشد.

حالا استدلال را دنبال کن: اگر پدیده‌ای به خودش وجود بدهد، باید پیش از پیدایش خودش موجود باشد تا بتواند پدیدآورنده باشد؛ در همان حال باید موجود نباشد تا تازه به وجود بیاید. این دو با هم جمع نمی‌شوند؛ پس پدیده نمی‌تواند علتِ پیدایش خودش باشد.

دقت کن: این استدلال هنوز مشخص نمی‌کند علتِ آن پدیده چیست؛ فقط نشان می‌دهد چرا نمی‌توان خودِ پدیده را پدیدآورندۀ خودش دانست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷

معلول در ذات خود ممکن است

معلول در ذات خود ممکن است

یک صندلی چوبی را در نظر بگیر. آیا از خودِ مفهوم «صندلی چوبی» می‌توان نتیجه گرفت که حتماً چنین چیزی وجود دارد؟ نه؛ می‌توانیم آن را تصور کنیم، بدون اینکه ساخته شده باشد. آیا وجودداشتنش محال است؟ باز هم نه؛ صندلی‌های چوبی زیادی وجود دارند.

پس وقتی فقط ذات و ماهیتِ معلول را در نظر می‌گیریم، نه وجودش ضروری است و نه نبودنش. فیلسوفان به این وضعیت امکان ذاتی می‌گویند.

اینجا «ممکن» به معنی نامطمئن‌بودنِ اطلاعات ما نیست. حتی وقتی صندلی را می‌بینیم و از وجودش مطمئن هستیم، باز هم ذاتِ آن به‌تنهایی وجودش را ضروری نمی‌کند.

بنابراین، «نسبتِ مساوی به وجود و عدم» یعنی ماهیتِ آن، به‌خودی‌خود، هیچ‌کدام را ضروری نمی‌سازد؛ نه اینکه احتمال وجود و نبودنش را اندازه گرفته باشیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

از امکان تا ضرورت وجود

از امکان تا ضرورت وجود

گفتیم معلول در ذات خود «ممکن‌الوجود» است؛ یعنی ذاتش به‌تنهایی نه وجودش را ضروری می‌کند و نه نبودنش را. حالا چه چیزی آن را موجود می‌کند؟ از دیدگاه فیلسوفان مسلمان، علت به معلول ضرورتِ وجود می‌دهد؛ یعنی با فراهم‌بودن علت، وجود معلول دیگر صرفاً یک احتمال نیست، بلکه ضروری است.

به پرسش چراغ برگردیم: اگر تمام شرایط لازم برای روشن‌شدن چراغ فراهم باشد و هیچ مانعی نباشد، نمی‌شود چراغ روشن نشود. اگر روشن نشد، معلوم می‌شود چیزی از شرایط لازم کم بوده یا مانعی وجود داشته است؛ نه اینکه علتِ کامل فراهم بوده، اما معلول پدید نیامده است.

نام این رابطۀ ضرورت‌بخشی، وجوب علّی و معلولی است. دقت کن: معلول با این ضرورت، «واجب‌الوجودِ بالذات» نمی‌شود؛ ضرورتِ وجودش را از علت گرفته است، نه از ذات خودش. پس «امکان ذاتی» و «ضرورتِ وجود به‌واسطۀ علت» با یکدیگر ناسازگار نیستند.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی می‌گوید: «این گیاه اکنون وجود دارد؛ پس وجودداشتن در ذات آن ضروری است.» آیا نتیجه‌گیری او درست است؟

  1. دو پرسش را جدا می‌کنیم: «آیا گیاه اکنون موجود است؟» و «آیا ذات گیاه، وجودش را ضروری می‌کند؟»

  2. گیاه را با قطع نظر از علت در نظر می‌گیریم؛ ذات آن نه وجودش را ضروری می‌کند و نه نبودنش را، پس امکان ذاتی دارد.

  3. وجود کنونی گیاه را با توجه به علت توضیح می‌دهیم؛ علت به آن ضرورتِ وجود داده و موجودش کرده است.

  4. نتیجه می‌گیریم که موجودبودن با ضروری‌بودنِ وجود در ذات یکسان نیست؛ دانش‌آموز این دو را با هم اشتباه گرفته است.

جواب: نه؛ وجود کنونی گیاه نشان نمی‌دهد که وجودش در ذات خود ضروری است؛ گیاه در ذات خود ممکن‌الوجود است و ضرورتِ وجودش را از علت می‌گیرد.

نکات مهم

  • از نظر فیلسوفان مسلمان، اصل علّیت مبنایی عقلی برای تجربه است، اما علت‌های معیّنِ پدیده‌های طبیعی با حس و تجربه کشف می‌شوند.
  • پدیده نمی‌تواند به خودش وجود بدهد، چون لازم می‌آید پیش از موجودشدن موجود باشد و این با اصل امتناع اجتماع نقیضین ناسازگار است.
  • معلول در ذات خود ممکن‌الوجود است، اما علت به وجود آن ضرورت می‌دهد و این رابطه «وجوب علّی و معلولی» نام دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۴ · صفحهٔ ۱۸ تا ۲۰ · حدود ۱۴ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

سنخیّت علّت و معلول

در این درس یاد می‌گیری وجوب علّی و معلولی و سنخیّت را توضیح بدهی، نقش عقل و تجربه را در شناخت رابطهٔ علت و معلول تشخیص بدهی و نتیجهٔ هر یک از اصول سه‌گانهٔ علّیت، وجوب و سنخیّت را از دیگری متمایز کنی.

پیش از شروع

چرا کسی برای روشن‌کردن اتاق، به‌جای زدن کلید چراغ، به گلدان آب نمی‌دهد؟ این انتظار ساده چه چیزی دربارهٔ رابطهٔ علت و معلول نشان می‌دهد؟

ما انتظار نداریم هر کاری، هر نتیجه‌ای داشته باشد؛ برای هر نتیجه، دنبال علت متناسب با آن می‌گردیم. فیلسوفان این تناسب را «سنخیّت علت و معلول» می‌نامند؛ اصلی که حتی بدون دانستن نامش، در زندگی به آن تکیه می‌کنیم.

از امکان تا ضرورت

از امکان تا ضرورت

به دانه‌ای فکر کن که هنوز جوانه نزده است. آیا جوانه‌زدن آن، فقط به‌خاطر اینکه دانه است، حتمی است؟ نه؛ ممکن است جوانه بزند و ممکن است نزند. برای فهم «امکان ذاتی» هم به همین نکته توجه کن: ذات و ماهیت معلول، به‌تنهایی، نه وجودش را ضروری می‌کند و نه نبودنش را.

اما وقتی علتِ آن به‌طور کامل تحقق پیدا کند، وجود معلول دیگر صرفاً ممکن نیست؛ ضروری می‌شود. فیلسوفان این ضرورت‌بخشیدنِ علت به معلول را «وجوب علّی و معلولی» می‌نامند.

در مثال دانه، تنها آب‌دادن برای حتمی‌شدن جوانه‌زنی کافی نیست؛ خود دانه باید سالم باشد و دیگر شرایط لازم هم فراهم باشند. پس اگر دانه‌ای را آب دادی و جوانه نزد، نباید نتیجه بگیری که با وجود علت کامل، معلول پدید نیامده است؛ شاید بخشی از شرایط لازم فراهم نبوده باشد.

نکتهٔ اصلی: معلول به‌خودی‌خود ممکن است، ولی با تحقق کامل علتش، وجودش ضروری می‌شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

هر علت، نتیجهٔ خاص خود

هر علت، نتیجهٔ خاص خود

برای روشن‌کردن اتاق سراغ کلید چراغ می‌روی، نه آب‌دادن به گلدان! چون انتظار داری هر کار، اثر متناسب با خودش را داشته باشد. آب‌دادن به گلدان می‌تواند به رشد گیاه کمک کند، اما جای روشن‌کردن چراغ را نمی‌گیرد.

اصل سنخیّت علت و معلول همین تناسب را بیان می‌کند: هر علت، معلول خاص و متناسب با خود را پدید می‌آورد؛ نمی‌توان از هر چیزی، هر نتیجهٔ دلخواهی را انتظار داشت. از سوی دیگر، برای رسیدن به یک نتیجه هم باید سراغ علت متناسب با آن رفت؛ مثلاً برای یادگیری زبان، تمرین شنیدن و صحبت‌کردن مناسب است، نه صرفاً ورزش‌کردن.

پس سنخیّت فقط نمی‌گوید «این پدیده علتی دارد»؛ می‌گوید «علت آن نمی‌تواند هر چیزی باشد». همچنین منظور از تناسب، شباهت ظاهری نیست؛ چراغ و روشنایی شبیه هم نیستند، اما میان آن‌ها رابطهٔ متناسبِ علت و معلول برقرار است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸

جای عقل و تجربه

جای عقل و تجربه

آیا برای پذیرفتن سنخیّت باید تک‌تک علت‌های جهان را آزمایش کنیم؟ فیلسوفان غیرتجربه‌گرا می‌گویند نه؛ اصلِ تناسب میان علت و معلول عقلی است. یعنی عقل می‌پذیرد که هر چیزی نمی‌تواند هر اثری داشته باشد. اما این اصل به‌تنهایی به ما نمی‌گوید یک علت مشخص دقیقاً چه اثری دارد.

مثلاً وقتی می‌خواهیم بدانیم کدام ماده برای پاک‌کردن یک لکه مناسب‌تر است، انتظار داریم اثر پاک‌کنندگی به ویژگی‌های آن ماده مربوط باشد. این انتظار بر اصل سنخیّت تکیه دارد؛ ولی برای شناختن مادهٔ مناسب، باید از مشاهده و آزمایش کمک بگیریم.

پس دو پرسش را جدا کن:

  • آیا علت و معلول باید متناسب باشند؟ از دید این فیلسوفان، پاسخ را عقل می‌دهد.
  • این علت مشخص چه معلولی پدید می‌آورد؟ برای پاسخ، به تجربه نیاز داریم.

تجربه‌گرایان دربارهٔ عقلی‌بودن این اصل هم‌نظر نیستند؛ بنابراین این دیدگاه را نباید به همهٔ فیلسوفان نسبت بدهیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹

سه اصل، سه نتیجه

سه اصل، سه نتیجه

این سه اصل به هم مربوط‌اند، اما هرکدام به پرسشی متفاوت پاسخ می‌دهند. فرض کن باغبانی می‌خواهد بذر بکارد:

  • اصل علّیت: جوانه‌زدن بی‌علت نیست؛ پس باغبان دنبال عوامل پیدایش جوانه می‌رود. نتیجهٔ این اصل، شناخت پیوند پدیده با منشأ آن است.
  • وجوب علّی و معلولی: اگر علت جوانه‌زدن به‌طور کامل تحقق یابد، جوانه‌زدن حتمی می‌شود. فقط کاشتن بذر کافی نیست؛ باید همهٔ شرایط لازم فراهم باشند و مانعی هم در کار نباشد. این اصل بیانگر حتمی‌بودن تحقق معلول با تحقق کامل علت است.
  • سنخیّت: باغبان برای به‌دست‌آوردن گندم، بذر گندم می‌کارد، نه بذر عدس. این اصل، نظم و تناسب معین علت‌ها و معلول‌ها را نشان می‌دهد.

پس برای تشخیص این اصول، سه پرسش را به یاد بسپار: «آیا پدیده علت دارد؟»، «با تحقق کامل علت، آیا معلول حتماً پدید می‌آید؟» و «کدام علت با کدام معلول تناسب دارد؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

مثال حل‌شده

اثر یک گیاه تازه‌شناخته‌شده را هنوز نمی‌دانیم. کسی می‌گوید: «پس ممکن است این گیاه هر اثر دلخواهی داشته باشد!» با توجه به اصل سنخیّت و نقش تجربه، استدلال او را بررسی کن.

  1. ابتدا دو موضوع را جدا می‌کنیم: ندانستنِ اثر یک چیز، با نداشتنِ اثر معین و متناسب یکی نیست.

  2. طبق اصل سنخیّت، این گیاه نیز آثار متناسب با ویژگی‌های خودش را دارد؛ ناآگاهی ما این تناسب را از بین نمی‌برد.

  3. اما از خودِ اصل سنخیّت نمی‌توان فهمید این گیاه دقیقاً چه اثری دارد؛ برای شناخت آثار مشخص آن باید از بررسی و آزمایش کمک گرفت.

  4. بنابراین، نتیجهٔ درست این است که هنوز اثر گیاه را نمی‌شناسیم، نه اینکه بتوانیم هر اثر دلخواهی را از آن انتظار داشته باشیم.

جواب: ناشناخته‌بودن اثر یک گیاه به معنای بی‌قاعده‌بودن آثار آن نیست؛ اصل سنخیّت انتظارِ اثر متناسب را توجیه می‌کند و تجربه مشخص می‌کند آن اثر چیست.

نکات مهم

  • اصل علّیت می‌گوید هر پدیده‌ای علت دارد و ما را به جست‌وجوی منشأ آن و پیوندش با دیگر اجزای جهان هدایت می‌کند.
  • وجوب علّی و معلولی یعنی معلول در ذات خود ممکن است، اما با تحقق کامل علتش، وجود آن ضروری و حتمی می‌شود.
  • سنخیّت یعنی هر علت اثر متناسب با خود را دارد؛ از دید فیلسوفان غیرتجربه‌گرا، این اصل عقلی است، ولی شناخت آثار مشخص علت‌ها به تجربه نیاز دارد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۵ · صفحهٔ ۲۰ تا ۲۱ · حدود ۹ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

خلاصه و نتیجه

در این درس یاد می‌گیری سه اصل علّیت، وجوب‌بخشی و سنخیّت را از هم تشخیص بدهی و توضیح بدهی پذیرش یا تردید در آن‌ها چه اثری بر پژوهش، پیش‌بینی و برنامه‌ریزی زندگی دارد.

پیش از شروع

اگر هر چیزی می‌توانست علت هر چیز دیگری باشد، آیا می‌شد برای فردا برنامه‌ریزی کرد؟

در چنین جهانی، نمی‌توانستیم مطمئن باشیم کارهایی که انجام می‌دهیم به نتیجۀ موردنظرمان می‌رسند. برنامه‌ریزی ما بر این پایه است که پدیده‌ها علت دارند، با فراهم‌شدن علتِ کامل، معلول حتماً پدید می‌آید و هر معلول هم از هر علتی به وجود نمی‌آید.

هر پدیده، در پیوند با علت

هر پدیده، در پیوند با علت

فرض کن صبح می‌بینی صفحهٔ گوشی‌ات روشن نمی‌شود. معمولاً می‌پرسی: «چه اتفاقی افتاده؟ باتری خالی شده یا گوشی آسیب دیده؟» همین جست‌وجو نشان می‌دهد پذیرفته‌ای این رخداد، منشأ و علتی دارد؛ حتی اگر هنوز آن را نشناسی.

اصل علّیت می‌گوید هر حادثه و پدیده‌ای علتی دارد. پس رخدادها را جدا و بی‌ارتباط با منشأ پیدایششان نمی‌بینیم. این نگاه ما را به پرسیدن و تحقیق‌کردن تشویق می‌کند: به‌جای کنارگذاشتن یک اتفاق، دنبال عامل پیدایش آن می‌گردیم.

دقت کن: نشناختن علت، با علت‌نداشتن فرق دارد. ممکن است ندانیم چرا گوشی خاموش شده، اما این ناآگاهی دلیل نمی‌شود که خاموش‌شدن آن بی‌علت بوده باشد. اگر در اصل علّیت تردید کنیم، دیگر نمی‌توانیم مطمئن باشیم که هر رخداد منشأیی برای کشف‌کردن دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

علت کامل، نتیجۀ حتمی

علت کامل، نتیجۀ حتمی

آیا کاشتن یک بذر کافی است تا حتماً جوانه بزند؟ نه؛ ممکن است بذر سالم نباشد یا آب و شرایط مناسب فراهم نشود. پس نباید وجود بخشی از علت را با کامل‌شدن علت یکی بگیریم.

اصل وجوب‌بخشی علت به معلول می‌گوید: اگر علت با تمام شرایط لازم تحقق پیدا کند، پیدایش معلول حتمی است. «وجوب» در اینجا یعنی ضرورتِ وجود یافتن، نه وظیفه و دستور اخلاقی.

مثلاً باغبان فقط بذر نمی‌کارد؛ برای فراهم‌کردن شرایط جوانه‌زدن هم تلاش می‌کند. اگر جوانه‌ای پدید نیاید، صرفِ کاشتن بذر نشان نمی‌دهد که علت کامل بوده است؛ باید بررسی کنیم کدام شرط فراهم نشده بود.

پس تفاوت مهم این است: «چیزی در پیدایش نتیجه نقش دارد» با «همۀ آنچه برای پیدایش نتیجه لازم است، تحقق یافته» یکسان نیست. حتمی‌بودن معلول، وابسته به تحقق علت کامل است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

هر نتیجه، علت متناسب خودش

هر نتیجه، علت متناسب خودش

فرض کن می‌خواهی گلدانت رشد کند. چرا به آن آب می‌دهی، نه جوهر خودکار؟ چون انتظار نداری هر چیزی بتواند هر نتیجه‌ای ایجاد کند. اصل سنخیّت میان علت و معلول همین تناسب را بیان می‌کند: هر معلول، علت متناسب با خودش را دارد. منظور از تناسب، شباهت ظاهری نیست؛ علت باید بتواند آن معلول را پدید آورد.

اصل علّیت ما را به جست‌وجوی علت می‌فرستد؛ سنخیّت به این جست‌وجو جهت می‌دهد. پزشک برای پیدا کردن علت بیماری، سراغ عوامل مرتبط می‌رود، نه هر اتفاقی که در زندگی بیمار افتاده است.

این قانون‌مندی، در کنار اصل علّیت، پایهٔ پژوهش، پیش‌بینی و برنامه‌ریزی است. مثلاً با شناخت عوامل متناسبِ رشد گیاه، می‌توانیم برای مراقبت از آن برنامه بریزیم. اگر در سنخیّت تردید جدّی داشته باشیم، دیگر مبنای قابل‌اعتمادی برای انتخاب آب به‌جای جوهر نخواهیم داشت. البته شناخت علت متناسب، به‌تنهایی به معنای فراهم‌بودن علت کامل و تضمین نتیجه نیست.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی بذری می‌کارد، اما بذر جوانه نمی‌زند. او می‌گوید: «پس یا این اتفاق بی‌علت است، یا اصل وجوب‌بخشی نادرست است!» دوستش نیز پیشنهاد می‌کند برای پرورش گندم، هر نوع بذری را امتحان کند. با کمک سه اصل، این گفته‌ها را بررسی کن.

  1. نخست میان «علت را نمی‌دانیم» و «علتی وجود ندارد» فرق می‌گذاریم؛ طبق اصل علّیت باید منشأ جوانه‌نزدن را جست‌وجو کنیم.

  2. سپس می‌پرسیم آیا علت جوانه‌زدن با تمام حقیقت خود تحقق یافته است؛ کاشتن بذر بدون فراهم بودن شرایط لازم، به‌تنهایی نتیجه را حتمی نمی‌کند.

  3. پس جوانه‌نزدن، اصل وجوب‌بخشی را نقض نمی‌کند؛ ممکن است بخشی از علت، مانند آب کافی یا شرایط مناسب، فراهم نبوده باشد.

  4. در پایان، پیشنهاد دوستش را با سنخیّت می‌سنجیم؛ برای پرورش گندم باید بذر متناسب با آن را انتخاب کرد، نه هر بذر دلخواهی را.

جواب: نیافتن علت جوانه‌نزدن، بی‌علت بودن آن را ثابت نمی‌کند؛ کاشتن بذر به‌تنهایی علت کامل جوانه‌زدن نیست و انتخاب بذر متناسب نیز بر اصل سنخیّت تکیه دارد.

نکات مهم

  • اصل علّیت، هر پدیده را به منشأ پیدایش آن پیوند می‌دهد و جست‌وجوی علت را معنادار می‌کند.
  • اصل وجوب‌بخشی می‌گوید با تحقق علت با تمام حقیقت خود، پیدایش معلول حتمی است.
  • اصل سنخیّت می‌گوید هر چیزی علت هر چیز دیگری نمی‌شود و این قانون‌مندی، در کنار علّیت، پایۀ پژوهش، پیش‌بینی و تنظیم زندگی است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۳ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۳ فلسفه دوازدهم · رایگان