درس ۱ · صفحهٔ ۱۳ تا ۱۶ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
رابطهٔ علّیت
در این درس یاد میگیری … رابطهٔ علّیت را از روابط دیگر تشخیص بدهی و دیدگاه دکارت، تجربهگرایان و هیوم را دربارهٔ منشأ درک و پذیرش آن مقایسه کنی.
پیش از شروع
اگر هر روز دیده باشی که با طلوع خورشید زمین روشن میشود، آیا «ضروری بودن» این رابطه را هم با چشم دیدهای؟
چشم ما طلوع خورشید و روشن شدن زمین را میبیند؛ اما اینکه میان این دو رابطهای ضروری برقرار است، خودش پرسشی فلسفی است. فیلسوفان دربارهٔ اینکه این ضرورت را چگونه میفهمیم، پاسخهای متفاوتی دادهاند.
وقتی میپرسیم «چرا؟»
وقتی میپرسیم «چرا؟»
فرض کن صبح متوجه میشوی صفحهٔ گوشیات روشن نمیشود. وقتی میپرسی «چرا روشن نمیشود؟»، دنبال چه هستی؟ فقط نمیخواهی وضعیت گوشی را توصیف کنی؛ میخواهی علت این اتفاق را پیدا کنی.
در فلسفه، علت چیزی است که به چیز دیگری وجود میدهد و آن را پدید میآورد. معلول همان چیزی است که وجودش را از علت میگیرد؛ پس در وجود خود به علت نیاز دارد. نام این پیوندِ وجودبخشی، رابطهٔ علّیت است.
برای بهخاطر سپردن این دو واژه، از دو طرف به یک رابطه نگاه کن: علت، وجود میدهد؛ معلول، وجود میگیرد. بنابراین علت صرفاً چیزی نیست که دربارهٔ یک پدیده توضیحی میدهد، بلکه در پدید آمدن آن نقش دارد.
پرسش «چرا؟» هم ما را به جستوجوی همین رابطه میبرد: میخواهیم بدانیم یک پدیده به چه علتی به وجود آمده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴
علّیت؛ فراتر از کنار هم بودن
علّیت؛ فراتر از کنار هم بودن
فرض کن تو و دوستت دیگر با هم دوست نباشید. آیا با پایان دوستی، وجود شما هم از بین میرود؟ نه؛ هر دوی شما همچنان هستید، فقط رابطهٔ دوستی میان شما قطع شده است. پس دوستی، رابطهای میان دو فردِ موجود است؛ نه اینکه یکی با دوستی به دیگری وجود بدهد.
اما در رابطهٔ علّیت، خودِ وجود معلول به علت وابسته است. اینجا موضوع فقط کنار هم بودن یا ارتباط داشتن دو چیز نیست؛ معلول وجودش را از علت میگیرد و بدون علتش نمیتواند موجود باشد.
برای تشخیص تفاوت، از خودت بپرس: «آیا فقط رابطهای میان دو موجود برقرار است، یا وجود یکی به دیگری وابسته است؟» بنابراین، هر ارتباطی را نباید علّیت نامید؛ باید وابستگی در وجود را تشخیص بدهیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴
دکارت: اصلی پیش از تجربه
دکارت: اصلی پیش از تجربه
آیا کودک باید اول چند رابطهٔ علّی را تجربه کند تا اصل علّیت را بفهمد؟ دکارت میگوید نه. از نظر او، انسان با درکی فطری از اصل علّیت متولد میشود؛ یعنی این درک از تجربه و آموزش به دست نمیآید، بلکه خودش پایهٔ تجربه و آموزش است.
اما باید میان درک اصل علّیت و شناخت علتِ یک پدیدهٔ مشخص فرق بگذاریم. فطری بودنِ اصل علّیت به این معنا نیست که انسان از ابتدا علت همهٔ اتفاقها را میداند!
مثلاً وقتی گوشی روشن نمیشود، جستوجوی علت با پذیرفتن اصل علّیت سازگار است؛ اما اینکه علتِ روشن نشدن، خالی بودن باتری است یا خرابی دستگاه، به بررسی و یادگیری نیاز دارد.
پس از نگاه دکارت، «اصلِ رابطه» فطری است، ولی «پیدا کردن نمونههای آن» نیازمند تجربه و آموزش است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶
تجربهگرایان: از مشاهده تا علّیت
تجربهگرایان: از مشاهده تا علّیت
وقتی چند بار میبینی با طلوع خورشید، زمین روشن میشود، این مشاهدهها چه نقشی در شناخت تو دارند؟ تجربهگرایانِ معرفیشده در این بخش کتاب، سرچشمهٔ درک رابطهٔ علّیت را حس و تجربه میدانند.
برای فهم نظرشان، دو واژه را روشن کنیم: «توالی» یعنی پدیدهای پس از پدیدهای دیگر رخ دهد؛ «همزمانی» یعنی دو پدیده با هم رخ دهند. از نظر این گروه، انسان چنین ترتیب یا همراهیای را مشاهده میکند و از راه همین تجربهها، به رابطهٔ ضروری میان علت و معلول پی میبرد؛ یعنی درمییابد که با وجود علت، معلول حتماً پدید میآید.
مثلاً در توضیح آنان، مشاهدهٔ آمدن خورشید و روشن شدن زمین، انسان را به شناخت رابطهٔ علّی میان این دو میرساند. پس در پاسخ به پرسش «درک علّیت از کجا میآید؟»، تکیهٔ این دیدگاه بر مشاهده و تجربه است، نه بر درکی که از آغاز تولد همراه انسان باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶
هیوم: آیا ضرورت را میبینیم؟
هیوم: آیا ضرورت را میبینیم؟
به پرسش آغاز درس برگردیم: با دیدن طلوع خورشید و روشن شدن زمین، دقیقاً چه چیزی را دیدهای؟ هیوم میان مشاهدهٔ دو پدیده و مشاهدهٔ ضرورتِ رابطهٔ آنها فرق میگذارد. چشم، خورشید و روشن شدن زمین را میبیند؛ اما «حتماً باید چنین شود» چیزی نیست که مثل رنگ و شکل دیده شود.
هیوم، مانند دیگر تجربهگرایان، راه شناخت واقعیتها را حس و تجربه میداند؛ اختلافش این است که نمیپذیرد ضرورت علّی مستقیماً از مشاهده به دست آید. پس تصور این ضرورت چگونه در ذهن ما شکل میگیرد؟ به نظر او، با تکرار مشاهدهٔ همراهی پدیدهها.
مثلاً بارها کلید چراغ را میزنی و اتاق روشن میشود. پس از این تکرار، انتظار داری بار بعد هم چراغ روشن شود. این مثال کمک میکند تفاوت را بفهمیم: دیدنِ روشن شدن چراغ یک چیز است؛ تصور اینکه روشن شدن آن ضرورتاً به رویداد قبلی وابسته است، چیز دیگری است. از نظر هیوم، تکرار مشاهده توضیح میدهد که این تصور چگونه در ذهن شکل میگیرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «دو دوستم همیشه با هم وارد کلاس میشوند؛ پس رابطهٔ دوستی آنها همان رابطهٔ علّیت است و من ضرورت این رابطه را هم دیدهام.» با استفاده از تعریف علّیت و دیدگاه هیوم، ادعای او را بررسی کن.
ابتدا معیار علّیت را مشخص میکنیم: یک طرف باید به طرف دیگر وجود بدهد و طرف دیگر در وجود خود به آن نیاز داشته باشد.
در دوستی، وجود دو فرد را در نظر میگیریم و سپس رابطهای میان آنها برقرار میشود؛ دوست بودن به این معنا نیست که یکی به دیگری وجود میدهد.
با هم وارد شدن، فقط همراهی دو رویداد را نشان میدهد و بهتنهایی وابستگی وجودی را ثابت نمیکند.
از نظر هیوم، حتی تکرار این مشاهده به معنای دیدن ضرورت نیست؛ تکرار همراهی میتواند تصور رابطهٔ ضروری را در ذهن شکل دهد.
نکات مهم
- علّیت رابطهٔ وجودبخشی است: معلول در وجود خود به علت نیاز دارد، نه اینکه فقط با آن همراه یا مرتبط باشد.
- دکارت درک اصل علّیت را فطری میداند، اما تجربهگرایانِ معرفیشده در متن آن را به مشاهدهٔ توالی یا همزمانی پدیدهها نسبت میدهند.
- هیوم میان مشاهدهٔ همراهی پدیدهها و مشاهدهٔ ضرورت فرق میگذارد و شکلگیری تصور ضرورت را با تکرار مشاهده توضیح میدهد.