درس ۱ · صفحهٔ ۸ تا ۱۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
۲ جهان ممکنات
در این درس یاد میگیری … نسبتهای وجوبی، امکانی و امتناعی را در قضیهها تشخیص بدهی، آنها را دربارهٔ وجود به کار ببری و توضیح بدهی چرا ممکنالوجود برای موجود شدن به علت نیاز دارد و با وجود علتش واجبالوجود بالغیر میشود.
پیش از شروع
تو همین حالا وجود داری؛ پس فیلسوفان چرا انسان را «ممکنالوجود» مینامند، نه موجودی که بودنش از ذات خودش ضروری است؟
«ممکنالوجود» به معنای خیالی بودن یا تردید داشتن در وجود چیزی نیست؛ یعنی ذات آن چیز، بهتنهایی، نه بودنش را ضروری میکند و نه نبودنش را. از نگاه فارابی و ابنسینا، انسان با فراهم شدن علت وجودش موجود میشود، نه صرفاً به دلیل انسان بودن.
سه جور رابطه در قضیهها
سه جور رابطه در قضیهها
«دیوار اتاقت سفید است.» اگر دیوار را آبی کنی، آیا دیگر دیوار نیست؟ با این پرسش میتوانیم فرق رابطههای موضوع و محمول را بفهمیم.
در یک قضیه، موضوع چیزی است که دربارهاش سخن میگوییم و محمول ویژگیای است که به آن نسبت میدهیم. نسبت این دو، سه حالت دارد:
- وجوبی: موضوع نمیتواند محمول را نداشته باشد؛ مثل «مثلث سهضلعی است». اگر سهضلعی نباشد، دیگر مثلث نیست.
- امکانی: موضوع هم میتواند محمول را داشته باشد و هم نداشته باشد؛ مثل «دیوار سفید است». سفید بودن یا نبودن، دیوار بودنش را از بین نمیبرد.
- امتناعی: موضوع نمیتواند آن محمول را بپذیرد؛ مثل «عدد هشت فرد است». فرد بودن با هشت بودن سازگار نیست.
پس برای تشخیص رابطه، فقط نپرس «الان این جمله درست است؟»؛ بپرس «آیا موضوع میتواند این محمول را نداشته باشد؟ آیا اصلاً میتواند آن را بپذیرد؟» سفید بودنِ فعلی دیوار، رابطه را وجوبی نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۰
وقتی محمول «وجود» است
وقتی محمول «وجود» است
در جملهٔ «دیوار سفید است»، دربارهٔ رنگ دیوار حرف میزنیم؛ اما در جملهٔ «دیوار هست»، خودِ وجود داشتن را به دیوار نسبت میدهیم. حالا سؤال این است: بودن، چه نسبتی با ذاتِ موضوع دارد؟
- ممکنالوجود: ذاتش نه بودن را ضروری میکند، نه نبودن را؛ مانند انسان که میتواند باشد و میتواند نباشد.
- واجبالوجود: بودن برای ذاتش ضروری است و نبودن برایش محال است؛ خداوند را واجبالوجود مینامیم.
- ممتنعالوجود: وجود داشتنش محال است؛ مانند مربع پنجضلعی، چون مربع بودن با پنجضلعی بودن سازگار نیست.
حواست باشد: ممکنالوجود یعنی «بودنش از ذات خودش ضروری نیست»، نه «الان وجود ندارد». مثلاً درختی که در خیابان میبینی، واقعاً موجود است؛ اما درخت بودن بهخودیخود به این معنا نیست که حتماً باید وجود داشته باشد. پس برای تشخیص این سه دسته، فقط به موجود بودن یا نبودنِ فعلی نگاه نمیکنیم؛ نسبتِ ذاتِ موضوع با وجود را میسنجیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱
از امکان تا موجود شدن
از امکان تا موجود شدن
یک درخت میتواند وجود داشته باشد و میتواند هم نباشد. اما اگر اکنون درختی روبهروی ماست، چه چیزی بودنِ آن را رقم زده است؟
از دیدگاه فارابی و ابنسینا، ذاتِ ممکنالوجود بهتنهایی نه بودنش را ضروری میکند و نه نبودنش را. پس برای اینکه موجود شود، به علت نیاز دارد؛ صرفِ ممکن بودن، چیزی را به وجود نمیآورد.
برای روشن شدن این نکته، ترازویی را تصور کن که دو کفهاش در تعادلاند. اگر یکی از کفهها پایین برود، دنبال عاملی میگردیم که تعادل را تغییر داده است؛ خودِ حالت تعادل، دلیلِ سنگینتر شدن یک کفه نیست. نسبتِ ذاتِ ممکنالوجود با بودن و نبودن نیز مانند این تعادل است.
مثلاً امکانِ روییدن یک درخت، بهتنهایی درختی پدید نمیآورد؛ باید علتها و شرایط لازمِ پیدایش آن فراهم شوند. ممکن بودن، با موجود بودن فرق دارد: اولی راهِ وجود را باز میگذارد، اما دومی به علت نیاز دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۱
ضرورت به واسطهٔ علت
ضرورت به واسطهٔ علت
اگر انسان «ممکنالوجود» است، چطور با فراهم شدن علتش، وجودش ضروری میشود؟ نکته این است که امکان و ضرورت را از دو جهت متفاوت میسنجیم.
وقتی فقط ذات انسان را در نظر میگیریم، بودن و نبودن هیچکدام برایش ضروری نیست؛ پس انسان ممکنالوجود بالذات است. اما وقتی علتِ وجود او فراهم باشد، دیگر موجود شدنش صرفاً یکی از دو حالتِ باز نیست؛ وجودش به واسطهٔ علت ضروری میشود. به این اعتبار، او واجبالوجود بالغیر است؛ یعنی ضرورتِ بودنش از غیرِ خودش میآید.
مثلاً یک گیاه، بهخودیخود میتواند باشد یا نباشد. اما اگر تمام علتها و شرایط لازم برای پیدایش آن فراهم باشد، موجود میشود. منظور فقط یک شرط، مثل آب دادن، نیست؛ همهٔ آنچه برای پیدایشش لازم است باید فراهم باشد.
پس یک موجود میتواند همزمان از جهت ذاتش ممکن و به واسطهٔ علتش واجب باشد. موجود شدن، آن را از علت بینیاز نمیکند و ذاتش را به ذاتی با وجودِ ضروری تبدیل نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۲
مثال حلشده
پیراهن حسن اکنون آبی است و وجود دارد. آیا از این دو واقعیت میتوان نتیجه گرفت که هم آبی بودن و هم وجود داشتن برای ذاتِ پیراهن ضروریاند؟
ابتدا دو قضیه را جدا میکنیم: «پیراهن حسن آبی است» و «پیراهن حسن وجود دارد»؛ محمولِ اول رنگ است و محمولِ دوم وجود.
پیراهن میتواند آبی باشد یا رنگ دیگری داشته باشد و همچنان پیراهن بماند؛ پس رابطهٔ آن با آبی بودن امکانی است.
ذاتِ پیراهن نیز بودنش را ضروری نمیکند؛ میشد این پیراهن اصلاً ساخته نشود، پس از نظر ذاتش ممکنالوجود است.
اکنون که پیراهن با فراهم بودن علتش موجود شده، وجودش به واسطهٔ علت ضروری شده است؛ این همان واجبالوجود بالغیر بودن است.
نکات مهم
- رابطهٔ موضوع و محمول، اگر ضروری باشد وجوبی، اگر پذیرش و نپذیرفتن محمول هر دو ممکن باشد امکانی، و اگر پذیرش آن محال باشد امتناعی است.
- وقتی محمول «وجود» است، موضوع بر اساس نسبت ذاتیاش با وجود، واجبالوجود، ممکنالوجود یا ممتنعالوجود نامیده میشود.
- ممکنالوجود برای تحقق به علت نیاز دارد و با فراهم بودن علتش واجبالوجود بالغیر میشود، نه واجبالوجود به واسطهٔ ذات خودش.