درس ۱ · صفحهٔ ۲ تا ۴ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
قدم دوم
در این درس یاد میگیری هستی و چیستی را از هم تشخیص بدهی، نقش مشترک بودنِ وجود و متمایز بودنِ ماهیت را توضیح بدهی و روشن کنی چرا این دو مفهوم، دو جزء جداگانۀ یک موجود نیستند.
پیش از شروع
تا حالا چیزی دیدهای که مطمئن باشی وجود دارد، اما ندانی چیست؟ چطور میشود از بودنِ چیزی خبر داشت، ولی هنوز آن را نشناخت؟
وقتی چیزی ناآشنا میبینی، از بودنش خبر داری، اما هنوز نمیدانی چه چیزی است. پس «وجود داشتن» و «چیستی» دو معنای متفاوتاند؛ پرسش «این چیست؟» برای شناختن چیستی آن است.
از واقعیت شروع کنیم
از واقعیت شروع کنیم
وقتی تشنه میشوی، به سراغ آب میروی؛ نه فقط به فکر کردن دربارۀ آب! همین رفتار ساده نشان میدهد که آب را چیزی واقعی میدانی که میتواند تشنگیات را برطرف کند.
در این کار روزمره، دو نکته را پذیرفتهای: چیزی بیرون از ذهن تو وجود دارد و میتوانی آن را بشناسی؛ مثلاً میتوانی آب را پیدا کنی و از آن استفاده کنی. وقتی هم برای آرام شدن کنار یکی از عزیزانت میروی، واقعی بودن او و امکان شناختنش را پذیرفتهای.
پس نقطۀ شروع بحث ما، واقعیتِ موجودات پیرامون و امکان آگاهی از آنهاست. البته این به معنای آن نیست که همۀ چیزها را کاملاً میشناسیم یا هرگز اشتباه نمیکنیم؛ امکان شناخت داشتن، با همهچیز را دانستن فرق دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲
«هست» را میدانم؛ «چیست» را نه
«هست» را میدانم؛ «چیست» را نه
تصور کن در باغوحش حیوانی میبینی که تا حالا ندیدهای. به آن اشاره میکنی و میپرسی: «این چیست؟» همین اشاره نشان میدهد که وجودش را پذیرفتهای؛ پرسشت این نیست که «آیا هست؟»، بلکه میخواهی بدانی «چه هست؟»
پرسش دوم، پرسش از ماهیت یا چیستی است. برای پاسخ دادن، باید ویژگیهایی را بشناسی که به ذات آن موجود مربوطاند و روشن میکنند از چه نوع موجودی است. در منطق و فلسفه، به این ویژگیها ذاتیات میگویند.
البته هر ویژگیای، ذاتی نیست. مثلاً اینکه حیوان اکنون کنار درخت ایستاده یا بدنش خیس است، نشان نمیدهد چه حیوانی است؛ میتواند جایش را عوض کند یا خشک شود و همچنان همان نوع حیوان بماند. پس برای شناخت چیستی، صرفاً فهرست کردن هرچه میبینیم کافی نیست؛ باید سراغ ویژگیهای ذاتی برویم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
وجه مشترک و وجه اختصاصی
وجه مشترک و وجه اختصاصی
یک گربه، یک درخت و یک سنگ را در نظر بگیر. با هم تفاوتهای زیادی دارند، اما دربارۀ هر سه میتوانیم بگوییم: «وجود دارد». پس وجود، وجه مشترک موجودات است؛ یعنی همۀ آنها در «بودن» مشترکاند. البته این اشتراک به معنای یکسان بودن ویژگیهایشان نیست!
حالا اگر بپرسیم «هرکدام چیست؟»، دیگر یک پاسخ مشترک نداریم. چیستیِ گربه با چیستیِ درخت و سنگ تفاوت دارد. ماهیت، وجه اختصاصی موجودات است؛ یعنی روشن میکند هر موجود چه چیزی است و از موجوداتی با ماهیت دیگر چه تمایزی دارد.
دقت کن: «اختصاصی» به این معنا نیست که هر گربه ماهیتی کاملاً متفاوت با گربههای دیگر دارد. گربهها در گربهبودن مشترکاند؛ اما همین چیستی، آنها را از درخت و سنگ متمایز میکند.
پس برای مقایسۀ موجودات، دو پرسش را جدا نگه دار: «آیا هست؟» و «چیست؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۳
دو مفهوم، نه دو تکه
دو مفهوم، نه دو تکه
یک لیوان آب را تصور کن. وقتی میگویی «این آب است»، چیستیِ آن را بیان میکنی؛ وقتی میگویی «این آب وجود دارد»، از هستیِ آن خبر میدهی. آیا در لیوان، یک بخش «آب» داریم و یک بخش دیگر «وجود»؟ نه! یک موجود داریم که ذهن ما دو مفهوم متفاوت از آن میگیرد.
ابنسینا در ادامۀ راه فارابی، بر همین نکته تأکید میکند: تفاوتِ مفهومِ هستی و چیستی، به معنای جدا بودنِ دو جزء در خودِ موجود نیست.
برای روشن شدن تفاوت، نگاه شیمیایی و فلسفی به آب را مقایسه کن. در شیمی، هیدروژن و اکسیژن عناصر سازندۀ آباند؛ اما در بحث فلسفی، «آب» و «وجود» مواد سازنده نیستند که با هم ترکیب شوند و آب بسازند. اینها دو مفهوم از همان موجودِ واحدند.
پس هر وقت گفتیم یک چیز هم هستی دارد و هم چیستی، یادت باشد: دو مفهوم، نه دو تکۀ جداگانه!
کتاب درسی، صفحهٔ ۴
مثال حلشده
دانشآموزی اسبی بالدار را تصور میکند و میگوید: «چون میتوانم بگویم این موجود چیست، پس حتماً در جهان بیرون هم وجود دارد.» آیا نتیجهگیری او درست است؟
ابتدا دو ادعا را جدا میکنیم: «میتوانم آن را تصور و توصیف کنم» و «چنین موجودی در جهان بیرون هست».
تصور اسب بالدار، چیستیِ مورد نظر را در ذهن حاضر میکند؛ اما هنوز خبری از وجود خارجی آن به ما نمیدهد.
برای پذیرفتن وجود خارجی، به دلیلی فراتر از تصور ذهنی نیاز داریم؛ صرف توصیف کردن کافی نیست.
پس نباید از داشتن تصوری از چیستی، وجود داشتنِ آن در خارج را نتیجه بگیریم.
نکات مهم
- رفتارهای روزمرۀ ما نشان میدهند که وجود واقعیتهای پیرامون و امکان شناخت آنها را پذیرفتهایم.
- وجود، وجه مشترک موجودات است و ماهیت با بیان ویژگیهای ذاتی، چیستی و تمایز آنها را روشن میکند.
- هستی و چیستی دو مفهوم از یک موجودند، نه دو جزء جداگانه که با ترکیب شدن آن را بسازند.