۱۰۰ هزار تومان هدیهٔ ثبت‌نام، تا ۱ میلیونبا ثبت‌نام گردونهٔ هدیه را بچرخان: دست‌کم ۱۰۰٬۰۰۰ تومان و تا ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه، بدون کارت بانکیگردونهٔ هدیه۱ میلیون برای تو، ۱ میلیون برای دوستتدوستانت را دعوت کن: برای هر دوستی که فعال شود ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومان اعتبار هدیه می‌گیری و خودش هم ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ تومانجوایز
1xAi

خلاصه درس فصل ۱ فلسفه دوازدهم؛ درسنامه و نکات مهم

«هستی و چیستی»: ۳ درس، هر کدام با توضیح مفاهیم، مثال حل‌شده و نکات مهم.

  • فلسفه ۲
  • پایهٔ دوازدهم
  • صفحهٔ ۲ تا ۷

این درسنامه را هوش مصنوعی 1xAi از روی صفحه‌های همان درس در کتاب درسی نوشته است (برچسب «تولید هوش مصنوعی»). کنار توضیح‌ها شمارهٔ صفحهٔ کتاب آمده تا با کتاب مقایسه کنی، و مثال حل‌شدهٔ هر درس یک بار دیگر جداگانه حل و بررسی شده؛ مثالی که درست درنیامده حذف شده است.

درس ۱ · صفحهٔ ۲ تا ۴ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

قدم دوم

در این درس یاد می‌گیری هستی و چیستی را از هم تشخیص بدهی، نقش مشترک بودنِ وجود و متمایز بودنِ ماهیت را توضیح بدهی و روشن کنی چرا این دو مفهوم، دو جزء جداگانۀ یک موجود نیستند.

پیش از شروع

تا حالا چیزی دیده‌ای که مطمئن باشی وجود دارد، اما ندانی چیست؟ چطور می‌شود از بودنِ چیزی خبر داشت، ولی هنوز آن را نشناخت؟

وقتی چیزی ناآشنا می‌بینی، از بودنش خبر داری، اما هنوز نمی‌دانی چه چیزی است. پس «وجود داشتن» و «چیستی» دو معنای متفاوت‌اند؛ پرسش «این چیست؟» برای شناختن چیستی آن است.

از واقعیت شروع کنیم

از واقعیت شروع کنیم

وقتی تشنه می‌شوی، به سراغ آب می‌روی؛ نه فقط به فکر کردن دربارۀ آب! همین رفتار ساده نشان می‌دهد که آب را چیزی واقعی می‌دانی که می‌تواند تشنگی‌ات را برطرف کند.

در این کار روزمره، دو نکته را پذیرفته‌ای: چیزی بیرون از ذهن تو وجود دارد و می‌توانی آن را بشناسی؛ مثلاً می‌توانی آب را پیدا کنی و از آن استفاده کنی. وقتی هم برای آرام شدن کنار یکی از عزیزانت می‌روی، واقعی بودن او و امکان شناختنش را پذیرفته‌ای.

پس نقطۀ شروع بحث ما، واقعیتِ موجودات پیرامون و امکان آگاهی از آن‌هاست. البته این به معنای آن نیست که همۀ چیزها را کاملاً می‌شناسیم یا هرگز اشتباه نمی‌کنیم؛ امکان شناخت داشتن، با همه‌چیز را دانستن فرق دارد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۲

«هست» را می‌دانم؛ «چیست» را نه

«هست» را می‌دانم؛ «چیست» را نه

تصور کن در باغ‌وحش حیوانی می‌بینی که تا حالا ندیده‌ای. به آن اشاره می‌کنی و می‌پرسی: «این چیست؟» همین اشاره نشان می‌دهد که وجودش را پذیرفته‌ای؛ پرسشت این نیست که «آیا هست؟»، بلکه می‌خواهی بدانی «چه هست؟»

پرسش دوم، پرسش از ماهیت یا چیستی است. برای پاسخ دادن، باید ویژگی‌هایی را بشناسی که به ذات آن موجود مربوط‌اند و روشن می‌کنند از چه نوع موجودی است. در منطق و فلسفه، به این ویژگی‌ها ذاتیات می‌گویند.

البته هر ویژگی‌ای، ذاتی نیست. مثلاً اینکه حیوان اکنون کنار درخت ایستاده یا بدنش خیس است، نشان نمی‌دهد چه حیوانی است؛ می‌تواند جایش را عوض کند یا خشک شود و همچنان همان نوع حیوان بماند. پس برای شناخت چیستی، صرفاً فهرست کردن هرچه می‌بینیم کافی نیست؛ باید سراغ ویژگی‌های ذاتی برویم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

وجه مشترک و وجه اختصاصی

وجه مشترک و وجه اختصاصی

یک گربه، یک درخت و یک سنگ را در نظر بگیر. با هم تفاوت‌های زیادی دارند، اما دربارۀ هر سه می‌توانیم بگوییم: «وجود دارد». پس وجود، وجه مشترک موجودات است؛ یعنی همۀ آن‌ها در «بودن» مشترک‌اند. البته این اشتراک به معنای یکسان بودن ویژگی‌هایشان نیست!

حالا اگر بپرسیم «هرکدام چیست؟»، دیگر یک پاسخ مشترک نداریم. چیستیِ گربه با چیستیِ درخت و سنگ تفاوت دارد. ماهیت، وجه اختصاصی موجودات است؛ یعنی روشن می‌کند هر موجود چه چیزی است و از موجوداتی با ماهیت دیگر چه تمایزی دارد.

دقت کن: «اختصاصی» به این معنا نیست که هر گربه ماهیتی کاملاً متفاوت با گربه‌های دیگر دارد. گربه‌ها در گربه‌بودن مشترک‌اند؛ اما همین چیستی، آن‌ها را از درخت و سنگ متمایز می‌کند.

پس برای مقایسۀ موجودات، دو پرسش را جدا نگه دار: «آیا هست؟» و «چیست؟»

کتاب درسی، صفحهٔ ۳

دو مفهوم، نه دو تکه

دو مفهوم، نه دو تکه

یک لیوان آب را تصور کن. وقتی می‌گویی «این آب است»، چیستیِ آن را بیان می‌کنی؛ وقتی می‌گویی «این آب وجود دارد»، از هستیِ آن خبر می‌دهی. آیا در لیوان، یک بخش «آب» داریم و یک بخش دیگر «وجود»؟ نه! یک موجود داریم که ذهن ما دو مفهوم متفاوت از آن می‌گیرد.

ابن‌سینا در ادامۀ راه فارابی، بر همین نکته تأکید می‌کند: تفاوتِ مفهومِ هستی و چیستی، به معنای جدا بودنِ دو جزء در خودِ موجود نیست.

برای روشن شدن تفاوت، نگاه شیمیایی و فلسفی به آب را مقایسه کن. در شیمی، هیدروژن و اکسیژن عناصر سازندۀ آب‌اند؛ اما در بحث فلسفی، «آب» و «وجود» مواد سازنده نیستند که با هم ترکیب شوند و آب بسازند. این‌ها دو مفهوم از همان موجودِ واحدند.

پس هر وقت گفتیم یک چیز هم هستی دارد و هم چیستی، یادت باشد: دو مفهوم، نه دو تکۀ جداگانه!

کتاب درسی، صفحهٔ ۴

مثال حل‌شده

دانش‌آموزی اسبی بال‌دار را تصور می‌کند و می‌گوید: «چون می‌توانم بگویم این موجود چیست، پس حتماً در جهان بیرون هم وجود دارد.» آیا نتیجه‌گیری او درست است؟

  1. ابتدا دو ادعا را جدا می‌کنیم: «می‌توانم آن را تصور و توصیف کنم» و «چنین موجودی در جهان بیرون هست».

  2. تصور اسب بال‌دار، چیستیِ مورد نظر را در ذهن حاضر می‌کند؛ اما هنوز خبری از وجود خارجی آن به ما نمی‌دهد.

  3. برای پذیرفتن وجود خارجی، به دلیلی فراتر از تصور ذهنی نیاز داریم؛ صرف توصیف کردن کافی نیست.

  4. پس نباید از داشتن تصوری از چیستی، وجود داشتنِ آن در خارج را نتیجه بگیریم.

جواب: این استدلال درست نیست؛ تصور چیستیِ یک چیز، به‌تنهایی وجود خارجی آن را ثابت نمی‌کند.

نکات مهم

  • رفتارهای روزمرۀ ما نشان می‌دهند که وجود واقعیت‌های پیرامون و امکان شناخت آن‌ها را پذیرفته‌ایم.
  • وجود، وجه مشترک موجودات است و ماهیت با بیان ویژگی‌های ذاتی، چیستی و تمایز آن‌ها را روشن می‌کند.
  • هستی و چیستی دو مفهوم از یک موجودند، نه دو جزء جداگانه که با ترکیب شدن آن را بسازند.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۲ · صفحهٔ ۴ تا ۵ · حدود ۱۲ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

قدم سوم

در این درس یاد می‌گیری چرا هستی و چیستی دو مفهوم متفاوت از یک موجودند و ابن‌سینا چگونه با توجه به نیاز داشتنِ نسبت‌دادن وجود به چیستی به دلیل، این تفاوت را توضیح می‌دهد.

پیش از شروع

اگر بتوانی موجودی خیالی را با تمام ویژگی‌هایش توصیف کنی، آیا همین شناخت کافی است تا بگویی چنین موجودی واقعاً وجود دارد؟

نه؛ دانستن اینکه چیزی چیست، با دانستن اینکه وجود دارد فرق می‌کند. فارابی و ابن‌سینا به همین تفاوت توجه کردند؛ البته منظورشان این نبود که هر موجود از دو تکهٔ «چیستی» و «هستی» ساخته شده است.

دو مفهوم، نه دو تکه

دو مفهوم، نه دو تکه

یک لیوان آب را تصور کن. وقتی می‌پرسی «این چیست؟»، پاسخ می‌دهی: «آب». وقتی می‌پرسی «آیا وجود دارد؟»، دربارهٔ بودنِ همان آب حرف می‌زنی. اینجا دو مفهوم داریم: چیستیِ آب و هستیِ آن؛ اما با دو چیز جداگانه روبه‌رو نیستیم.

فارابی و ابن‌سینا بر این تفاوت تأکید می‌کنند: متفاوت بودنِ مفهوم‌ها به معنای جدا بودنِ اجزای یک موجود نیست. در شیمی، اکسیژن و هیدروژن اجزای تشکیل‌دهندهٔ آب‌اند؛ ولی در بررسی فلسفی، «آب» و «وجود» دو جزء نیستند که با ترکیبشان آب ساخته شود. ذهن ما از همان یک موجود، دو معنای متفاوت می‌فهمد.

به گوشیِ دستت هم فکر کن: می‌توانی دربارهٔ اینکه «چیست» و اینکه «هست» سخن بگویی، اما قرار نیست درون گوشی، کنار باتری و صفحه‌نمایش، قطعه‌ای به نام «وجود» پیدا کنی!

کتاب درسی، صفحهٔ ۴

تعریف، بیان چیستی است

تعریف، بیان چیستی است

وقتی می‌پرسیم «انسان چیست؟»، دنبال تعریف انسان هستیم. در تعریف فلسفیِ این درس، انسان «حیوان ناطق» است؛ یعنی موجود زندهٔ دارای حس و حرکت ارادی که توانایی اندیشیدن دارد. اینجا «ناطق» به معنای صرفاً حرف‌زدن نیست؛ به توانایی تفکر اشاره دارد.

«حیوان» و «ناطق» اجزای تعریف انسان‌اند، نه دو تکهٔ جداگانه از بدن او. بنابراین، «انسان حیوان ناطق است» همان چیستی انسان را توضیح می‌دهد و برای نسبت‌دادن این تعریف به انسان، دلیل جداگانه‌ای لازم نیست.

برای مقایسه، وقتی معنای مثلث را می‌دانی، لازم نیست با اندازه‌گیری چند شکل ثابت کنی که مثلث سه ضلع دارد؛ سه‌ضلعی‌بودن در تعریف آن آمده است. در این بحث هم «حیوان ناطق» چیزی افزوده بر چیستی انسان نیست، بلکه بیان همان چیستی است.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

وجود داشتن، دلیل می‌خواهد

وجود داشتن، دلیل می‌خواهد

فرض کن کسی حیوانی خیالی را دقیق توصیف کند: شکل بدنش، غذایش و محل زندگی‌اش را بگوید. آیا همین توصیف ثابت می‌کند که آن حیوان واقعاً وجود دارد؟ نه؛ هنوز باید برای وجود داشتنش دلیل بیاورد.

ابن‌سینا همین تفاوت را برجسته می‌کند: شناختن چیستی یک چیز، به‌تنهایی وجود داشتن آن را ثابت نمی‌کند. وقتی می‌گوییم «انسان موجود است»، وجود را به انسان نسبت می‌دهیم؛ در زبان فلسفه به این نسبت‌دادن «حمل» می‌گویند. این نسبت‌دادن به دلیل نیاز دارد. دلیل ممکن است حسی و تجربی باشد، مانند دیدن انسان‌ها، یا عقلی باشد؛ یعنی با استدلال عقلی به نتیجه برسیم.

پس مسیر استدلال این است: اگر وجود جزئی از چیستی انسان بود، شناخت تعریف انسان برای نسبت‌دادن وجود به او کافی بود؛ اما کافی نیست و دلیل می‌خواهیم. بنابراین، مفهوم وجود با مفهوم چیستی انسان متفاوت است. این تفاوت مفهومی است، نه اینکه انسان در بیرون از دو تکهٔ «چیستی» و «وجود» ساخته شده باشد.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

مثال حل‌شده

دو گزارهٔ «مثلث شکلی سه‌ضلعی است» و «روی این کاغذ مثلثی وجود دارد» را مقایسه کن. چرا دانستن تعریف مثلث برای پذیرفتن گزارهٔ اول کافی است، اما برای گزارهٔ دوم کافی نیست؟

  1. ابتدا بپرس هر گزاره چه چیزی را بیان می‌کند: اولی دربارهٔ چیستی مثلث است و دومی از وجود یک نمونهٔ آن خبر می‌دهد.

  2. سه‌ضلعی‌بودن در تعریف مثلث آمده است؛ بنابراین با فهم تعریف، می‌فهمیم که مثلث شکلی سه‌ضلعی است.

  3. اما تعریف مثلث به ما نمی‌گوید روی این کاغذ چه چیزی رسم شده است؛ ممکن است کاغذ خالی باشد.

  4. برای پذیرفتن گزارهٔ دوم باید شاهدی داشته باشیم؛ مثلاً مثلث رسم‌شده روی کاغذ را ببینیم.

  5. پس نسبت‌دادن وجود، برخلاف بیان تعریف، به دلیل نیاز دارد؛ این تفاوت نشان می‌دهد وجود و چیستی دو مفهوم مغایرند.

جواب: سه‌ضلعی‌بودن از تعریف مثلث فهمیده می‌شود، اما وجود یک مثلث روی کاغذ به شاهد نیاز دارد؛ پس مفهوم وجود با چیستی مثلث یکی نیست.

نکات مهم

  • هستی و چیستی دو مفهوم متفاوت از یک موجودند، نه دو جزء جداگانهٔ سازندهٔ آن.
  • تعریف انسان به «حیوان ناطق» بیان چیستی اوست و نسبت‌دادن این تعریف به انسان دلیل جداگانه نمی‌خواهد.
  • نسبت‌دادن وجود به یک چیستی به دلیل حسی و تجربی یا عقلی نیاز دارد و این نیاز نشان‌دهندهٔ مغایرت مفهوم وجود با مفهوم چیستی است.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس ۳ · صفحهٔ ۵ تا ۷ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی

قدم چهارم

در این درس یاد می‌گیری با مقایسۀ بیان چیستی و اثبات هستی، دلیل ابن‌سینا برای مغایرت وجود و ماهیت را توضیح بدهی و اهمیت تاریخی این دیدگاه را بشناسی.

پیش از شروع

از دور چیزی می‌بینی و مطمئنی آنجا چیزی هست، اما نمی‌دانی سگ است، گرگ است یا تخته‌سنگ. چطور می‌توانی از بودنش مطمئن باشی، ولی هنوز ندانی چیست؟

چون پرسش «آیا هست؟» با پرسش «چیست؟» یکی نیست. ابن‌سینا با دقت در همین تفاوت نشان می‌دهد که مفهوم وجود با مفهوم ماهیت فرق دارد؛ حتی اگر هر دو را دربارهٔ یک چیز به کار ببریم.

وقتی چیستی را بیان می‌کنیم

وقتی چیستی را بیان می‌کنیم

فرض کن کسی بپرسد: «مثلث چیست؟» و تو بگویی: «شکلی سه‌ضلعی است.» سه‌ضلعی‌بودن ویژگیِ اتفاقی مثلث نیست؛ بخشی از تعریف آن است. برای نسبت‌دادن این ویژگی به مثلث، لازم نیست جداگانه سراغ مشاهده یا آزمایش بروی؛ کافی است معنای مثلث را بدانی.

ابن‌سینا می‌گوید گزارۀ «انسان حیوان ناطق است» هم همین وضع را دارد. در این تعریف، «ناطق» یعنی دارای توانایی اندیشیدن، نه صرفاً توانایی حرف‌زدن. «حیوان» و «ناطق» اجزای تعریف انسان‌اند و چیستی او را بیان می‌کنند.

در زبان منطق، نسبت‌دادن محمول به موضوع را «حمل» می‌نامیم. اینجا «حیوان ناطق» را بر «انسان» حمل می‌کنیم؛ یعنی آن را به انسان نسبت می‌دهیم. چون محمول همان تعریف انسان است، این نسبت‌دادن به دلیل جداگانه نیاز ندارد. با شناخت تعریف انسان، می‌دانیم که انسان حیوان ناطق است؛ قرار نیست ویژگی تازه‌ای بیرون از تعریفش را ثابت کنیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

برای بودن، دلیل می‌خواهیم

برای بودن، دلیل می‌خواهیم

فرض کن کسی معنای «انسان» را می‌داند، اما می‌پرسد: «آیا انسان واقعاً وجود دارد؟» تکرار تعریف انسان، پاسخ این پرسش نیست؛ باید دلیلی برای بودن انسان بیاوریم. مثلاً دیدن انسان‌ها می‌تواند یک دلیل حسی و تجربی باشد.

در زبان فلسفه، نسبت‌دادن محمول به موضوع را «حمل» می‌گوییم. در گزارۀ «انسان موجود است»، وجود را به انسان نسبت می‌دهیم. این نسبت، برخلاف بیان اجزای تعریف انسان، به دلیل نیاز دارد. بسته به موضوع، دلیل می‌تواند حسی و تجربی یا عقلی باشد؛ لازم نیست هر اثباتی فقط با دیدن انجام شود.

حالا تفاوت روشن می‌شود: «حیوان ناطق» چیستی انسان را بیان می‌کند، اما «موجود» بخشی از این تعریف نیست و نسبت‌دادنش دلیل می‌خواهد. ابن‌سینا از همین تفاوت نتیجه می‌گیرد که مفهوم وجود با مفهوم ماهیت مغایر است؛ یعنی معنای «هست» همان معنای «چیست» نیست. این مغایرت، تفاوتِ دو مفهوم است، نه جدا بودن دو چیز در جهان بیرون.

کتاب درسی، صفحهٔ ۵

اگر هستی در تعریف بود

اگر هستی در تعریف بود

فرض کن کسی بگوید: «اگر تعریف چیزی را بدانم، دیگر مطمئنم که آن چیز وجود دارد!» آیا شناختن چیستی واقعاً چنین تضمینی می‌دهد؟

برای بررسی، فرض کنیم وجود، خودِ ماهیت یا بخشی از تعریف آن باشد. در این صورت، با شناختن تعریف هر چیز، بودنش را هم پذیرفته‌ایم؛ همان‌طور که با فهمیدن تعریف مثلث، سه‌ضلعی‌بودنش را می‌پذیریم. دیگر برای اثبات وجود آن به دلیل جداگانه‌ای نیاز نداریم.

اما می‌توانیم تعریف یک چیز را بفهمیم و هنوز بپرسیم: «آیا چنین چیزی واقعاً هست؟» مثلاً می‌دانی اسب بال‌دار یعنی چه، ولی فهمیدن این توصیف ثابت نمی‌کند که اسب بال‌دار در جهان وجود دارد.

پس دانستنِ چیستی، به‌تنهایی اثباتِ هستی نیست. اگر وجود در مفهوم ماهیت گنجانده شده بود، این جدایی ممکن نبود. این پیامد به ما کمک می‌کند مغایرت مفهومی وجود و ماهیت را بهتر بفهمیم.

کتاب درسی، صفحهٔ ۶

سرگذشت یک اندیشۀ اثرگذار

سرگذشت یک اندیشۀ اثرگذار

گاهی یک تفاوت کوچک، پرسش‌های بزرگی به دنبال دارد؛ مثل وقتی در گفت‌وگو با دوستی متوجه می‌شوی «دانستن تعریف یک چیز» با «مطمئن‌بودن از وجودش» یکی نیست. تمایز وجود و ماهیت هم فقط بحثی دربارۀ معنای دو واژه نماند.

ابن‌سینا این دیدگاه را پایۀ یکی از استدلال‌های خود برای اثبات وجود خدا، یعنی برهان وجوب و امکان، قرار داد. فعلاً لازم نیست مراحل این برهان را بدانیم؛ نکتۀ مهم این است که تمایز هستی و چیستی، راه را برای بحث‌های تازه در خداشناسی باز کرد. فیلسوفان مسلمان نیز این اندیشه را بررسی کردند و گفت‌وگوهایشان تا امروز ادامه یافته است.

این تأثیر به جهان اسلام محدود نماند. توماس آکوئیناس، فیلسوف اروپاییِ آشنا با اندیشه‌های ابن‌سینا، این دیدگاه را در اروپا گسترش داد و در استدلال‌های خداشناسی خود به کار گرفت. مکتب فلسفی او «تومیسم» نام دارد. پس یک اندیشۀ فلسفی می‌تواند از مرزها بگذرد و زمینۀ گفت‌وگوی اندیشمندان گوناگون شود.

کتاب درسی، صفحهٔ ۷

مثال حل‌شده

دو نفر از دور چیزی می‌بینند؛ یکی آن را سگ و دیگری گرگ می‌داند، اما با نزدیک‌شدن متوجه می‌شوند تخته‌سنگ است. این ماجرا چگونه تفاوت هستی و چیستی را روشن می‌کند؟

  1. ابتدا مشخص می‌کنیم هر دو نفر چه چیزی را پذیرفته‌اند: چیزی در آنجا وجود دارد.

  2. سپس محل اختلاف را پیدا می‌کنیم: اختلاف بر سر «چیست بودن» آن چیز است، نه اصل بودن آن.

  3. با نزدیک‌شدن، تشخیص چیستی اصلاح می‌شود؛ آنچه سگ یا گرگ پنداشته شده بود، تخته‌سنگ است.

  4. نتیجه می‌گیریم آگاهی از هستیِ چیزی لزوماً به معنای شناخت چیستی آن نیست؛ این مثال تفاوت مفهومی هستی و چیستی را روشن می‌کند.

جواب: می‌توان از بودن چیزی آگاه بود، اما هنوز چیستی آن را ندانست؛ پس مفهوم هستی با مفهوم چیستی یکی نیست.

نکات مهم

  • محمولی که چیستی یا اجزای تعریف یک چیز را بیان می‌کند، برای نسبت‌داده‌شدن به آن به دلیل جداگانه نیاز ندارد.
  • نسبت‌دادن وجود به یک ماهیت دلیل حسی یا عقلی می‌خواهد و این تفاوت نشان می‌دهد مفهوم وجود نه عین ماهیت است و نه جزء آن.
  • دیدگاه مغایرت وجود و ماهیت در فلسفۀ اسلامی و برهان وجوب و امکان نقش مهمی یافت و آکوئیناس آن را در اروپا گسترش داد.

تمرین تعاملی این درس (رایگان)تمرین تعاملی این درس

درس‌های فصل ۱ را تعاملی بخوان

در پنل یادگیری 1xAi هر کدام از این درس‌ها قدم به قدم پیش می‌رود: بعد از هر بخش یک سوال کوتاه، بعد مثال حل‌شده و در پایان برگهٔ خروج. جوابت ثبت می‌شود و سوال‌های هر درس در روزهای بعد برای مرور برمی‌گردند. درس‌های تعاملی رایگان‌اند؛ فقط تصحیح پاسخ کوتاه سهمیهٔ روزانهٔ رایگان دارد.

ساختن حساب رایگان است و بعد از ثبت‌نام مستقیم به همین بخش از پنل برمی‌گردی.

فصل ۱ فلسفه دوازدهم · رایگان