درس ۱ · صفحهٔ ۲۲ تا ۲۴ · حدود ۱۳ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
معانی اتفاق
در این درس یاد میگیری چهار معنای فلسفی «اتفاق» را از هم تشخیص بدهی و توضیح بدهی چرا فیلسوفان معمولاً معنای اول آن را نمیپذیرند.
پیش از شروع
برای خرید وارد فروشگاهی میشوی و دوستی را میبینی که اصلاً انتظار دیدنش را نداشتی. اگر بگویی «اتفاقی دیدمش»، یعنی این دیدار هیچ علتی نداشته است؟
غافلگیرشدن ما لزوماً به معنای بیعلتبودن یک رویداد نیست؛ تو و دوستت هرکدام دلیلی برای رفتن به فروشگاه داشتهاید. واژۀ «اتفاق» چند معنای متفاوت دارد و برای داوری دربارۀ آن، اول باید روشن کنیم کدام معنا را در نظر داریم.
معنای اول: نفی ضرورت علّی
معنای اول: نفی ضرورت علّی
وقتی میگویی «اتفاقی دوستم را دیدم»، آیا منظورت این است که دیدار شما هیچ علتی نداشت؟ در گفتوگوی روزمره معمولاً چنین منظوری نداریم؛ اما معنای اولِ فلسفیِ اتفاق دقیقاً به رابطۀ علت و معلول مربوط است.
ضرورت علّی یعنی اگر همۀ عوامل لازم برای پیدایش یک پدیده فراهم باشند، آن پدیده حتماً رخ میدهد؛ و بدون علت هم پدید نمیآید. معنای اول اتفاق، این رابطۀ ضروری را انکار میکند. این انکار دو صورت دارد:
- همۀ عوامل پیدایش باران فراهم باشند، ولی باران نبارد.
- باران بدون هیچ علتی، خودبهخود شروع شود.
برای تشخیص این معنا، به تفاوت «علتش را نمیدانم» و «هیچ علتی ندارد» دقت کن. اگر گوشیات ناگهان خاموش شود و دلیلش را ندانی، هنوز نگفتهای که خاموششدن آن بیعلت بوده است. ندانستنِ علت، با نبودنِ علت فرق دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴
معنای دوم: نفی سنخیت
معنای دوم: نفی سنخیت
فرض کن ظرف آبی را روی شعله میگذاری، اما کسی میگوید: «همین حرارت، آب را یخ میزند!» مسئله فقط عجیببودن این ادعا نیست؛ او اثری را به حرارت نسبت داده که با آن تناسب ندارد.
سنخیت یعنی میان یک چیز و اثری که از آن پدید میآید، تناسب و ارتباط معینی برقرار باشد؛ هر چیزی منشأ هر اثری نیست. مثلاً از چراغ روشن انتظار روشنایی داریم، نه اینکه خودِ نور آن باعث تاریکی شود.
«اتفاق» در معنای دوم، نفی همین تناسب میان پدیده و اثر آن است. تفاوتش با معنای اول را دقت کن: در معنای اول، ضروریبودن رابطۀ علت و معلول زیر سؤال میرود؛ اما اینجا پرسش این است که «آیا هر پدیدهای میتواند هر اثری داشته باشد، حتی اثری بیتناسب با خودش؟» پس هنگام تشخیص معنای دوم، دنبال ادعای اثرِ بیتناسب بگرد، نه صرفاً رویدادی عجیب یا غیرمنتظره.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴
معنای سوم: نفی غایت
معنای سوم: نفی غایت
آیا پرسش «چه چیزی این حرکت را پدید آورده؟» با پرسش «این حرکت به سوی چه هدفی میرود؟» یکی است؟ نه؛ اولی دربارۀ علت است و دومی دربارۀ غایت، یعنی هدفی که حرکت به سوی آن پیش میرود.
در معنای سومِ اتفاق، سخن این نیست که حرکتها هیچ علتی ندارند؛ سخن این است که حرکتها و نظم جهان به سوی هدف معینی پیش نمیروند. پس ممکن است کسی برای پدیدهها علت قائل باشد، اما هدفداشتن حرکتها و نظم جهان را نپذیرد.
برای روشنشدن تفاوت، حرکت یک توپ را تصور کن: میتوان پرسید «چه چیزی توپ را به حرکت درآورد؟» و جداگانه پرسید «آیا آن را برای رسیدن به هدفی معین حرکت دادند؟» پاسخ به پرسش اول، بهتنهایی پاسخ پرسش دوم نیست.
بنابراین، کلید تشخیص معنای سوم این است: نفی هدف معین، نه لزوماً نفی علت.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴
معنای چهارم: رویداد پیشبینینشده
معنای چهارم: رویداد پیشبینینشده
برای خرید دفتر به فروشگاه میروی و ناگهان دوستت را آنجا میبینی. میگویی: «اتفاقی دیدمش!» در اینجا منظورت این نیست که دیدارتان هیچ علتی نداشته؛ فقط از قبل انتظار این دیدار را نداشتی.
تو برای خرید دفتر آمدهای و دوستت هم شاید برای خرید خودکار آمده باشد. هرکدام دلیلی برای آمدن داشتهاید، اما تو از برنامۀ او خبر نداشتی. پس این دیدار برای تو پیشبینینشده بوده است.
در معنای چهارم، «اتفاقی بودن» به پیشبینی شخص مربوط است، نه به بیعلت یا بیهدف بودن رویداد. حتی ممکن است یک رویداد برای کسی غیرمنتظره باشد، اما شخص دیگری از پیش انتظارش را داشته باشد.
پس وقتی میشنوی «اتفاقی بود»، بپرس: «آیا منظور فقط این است که انتظارش را نداشتم؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴
بررسی معنای اول اتفاق
چرا معنای اول را نمیپذیرند؟
در معنای اول، «اتفاق» یعنی گسستن رابطۀ ضروری علت و معلول. فیلسوفان معمولاً این معنا را رد میکنند: هیچ معلولی بدون علت پدید نمیآید و اگر همۀ اجزای علت فراهم باشد، معلول حتماً پدید میآید. پس هم پیدایش بیعلت را نمیپذیرند و هم رخندادن معلول با وجود علت کامل را.
مثلاً دکمۀ چراغمطالعه را میزنی، اما چراغ روشن نمیشود. آیا این یعنی علت فراهم بوده، ولی معلول رخ نداده است؟ نه؛ زدن دکمه بهتنهایی همۀ علت نیست. برق، سالمبودن لامپ و اتصال درست سیمها هم لازماند. ممکن است یکی از این شرایط فراهم نباشد و تو از آن خبر نداشته باشی.
بنابراین، «من نمیدانم علت چیست» با «هیچ علتی وجود ندارد» فرق دارد. هنگام بررسی یک رویداد، باید بپرسیم آیا واقعاً همۀ اجزای علت فراهم بودهاند، یا فقط تصور میکردیم که فراهماند؟
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴
مثال حلشده
هنگام مرتبکردن اتاقت، کتاب گمشدهات را غیرمنتظره پیدا میکنی. میگویی: «اتفاقی پیدایش کردم؛ دیروز هم دنبالش گشتم و پیدا نشد، پس شاید پیدا شدنش اصلاً علتی نداشته باشد!» این استدلال را بررسی کن.
ابتدا کاربرد واژۀ اتفاق را مشخص میکنیم: هنگام مرتبکردن اتاق، انتظار پیدا کردن کتاب را نداشتی؛ پس این کاربرد، معنای چهارم است.
پیشبینینکردن یک رویداد، ناآگاهی ما را نشان میدهد و بهخودیخود نبودن علت را ثابت نمیکند.
جستوجوی دیروز بهتنهایی نشان نمیدهد که همۀ عوامل لازم برای پیدا کردن کتاب فراهم بودهاند؛ شاید محل قرارگرفتن کتاب را ندیده بودی.
بنابراین از این تجربه نمیتوان معنای اول اتفاق را نتیجه گرفت؛ باید میان «انتظارش را نداشتم» و «هیچ علتی نداشت» فرق بگذاریم.
نکات مهم
- معنای اول اتفاق، نفی ضرورت رابطۀ علت و معلول است؛ اما معنای دوم، تناسب و سنخیت میان پدیده و اثر آن را نفی میکند.
- معنای سوم اتفاق، نفی غایت و هدف معین در حرکتها و نظم جهان است؛ معنای چهارم، پیشبینینشدن رویداد برای شخص است.
- فیلسوفان معمولاً معنای اول را نمیپذیرند، زیرا هر معلول به علت نیاز دارد و با فراهمبودن همۀ اجزای علت، پیدایش آن ضروری است.