درس ۱ · صفحهٔ ۱۶ تا ۲۲ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
فطرت مشترک، منشأ دین واحد
در این درس یاد میگیری چگونه فطرت مشترک انسانها به یک دین الهی پیوند دارد و چرا با وجود یگانگی دین، پیامبران متعدد، برخی احکام متفاوت و ادیان گوناگون وجود دارند.
پیش از شروع
اگر خداوند یک دین برای انسانها فرستاده، چرا پیامبران متعدد و برخی احکام متفاوت داشتهایم؟
در نگاه قرآن، پیامبران راههای جدا و ناسازگار نیاوردهاند؛ همگی مردم را به یک دین دعوت کردهاند. ویژگیهای مشترک انسانها، اساس این برنامۀ مشترک است؛ اما نیازهای هر دوره و شرایط حفظ و انتقال پیام الهی یکسان نبوده است.
یک دین، دعوت همۀ پیامبران
یک دین، دعوت همۀ پیامبران
حضرت ابراهیم پیش از حضرت محمد زندگی میکرد؛ پس قرآن چگونه او را «مسلمان» معرفی میکند؟ برای پاسخ، باید معنای اسلام را در این درس بشناسیم.
دین یعنی راه و روش زندگی. در نگاه قرآن، خداوند برای هدایت انسانها یک راه برگزیده که «اسلام» نام دارد؛ یعنی تسلیم بودن در برابر خداوند. همۀ پیامبران مأمور بودند مردم را به همین راه دعوت کنند، نه اینکه هرکدام دینی جدا و مخالف دیگری بیاورند.
پس وقتی میگوییم حضرت ابراهیم مسلمان بود، منظور این نیست که او در زمان پیامبر اسلام زندگی میکرد یا پیرو آیینی بود که بعدها با این نام شناخته شد؛ منظور این است که او یکتاپرست و تسلیم خداوند بود.
برای نزدیک شدن موضوع به ذهن، به چند راهنما فکر کن که در زمانهای متفاوت، مسافران را به یک مسیر دعوت میکنند. متفاوت بودن راهنماها، بهخودیخود به معنای متفاوت بودن مسیر نیست. در دعوت پیامبران نیز باید میان «تعدد پیامبران» و «تعدد اصل دین» فرق بگذاریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۷
فطرت مشترک، برنامۀ مشترک
فطرت مشترک، برنامۀ مشترک
تصور کن دو نوجوان با زبانها و رسمهای متفاوت، شاهد بیعدالتی باشند. هر دو میتوانند از آن ناراحت شوند و عدالت را ارزشمند بدانند. این شباهت، با وجود تفاوتهای فرهنگی، نشانهای از ویژگیهای مشترک انسانهاست.
فطرت یعنی نوع خاص آفرینش انسان؛ ویژگیهایی که خداوند در اصل آفرینش او قرار داده است، نه عادتهایی که بعدها یاد میگیرد. توانایی اندیشیدن و انتخاب کردن، علاقه به عدالت و زیبایی، میل به شناخت حقیقت و جستوجوی زندگی جاودانه، نمونههایی از این ویژگیها هستند. البته دوست داشتن عدالت به این معنا نیست که انسان همیشه عادلانه رفتار میکند؛ او قدرت انتخاب هم دارد.
حالا ارتباط را ببین: انسانها با وجود تفاوت در زبان، نژاد و آداب، فطرت و هدف آفرینش مشترکی دارند؛ پس خداوند برای هدایتشان یک برنامۀ کلی قرار داده است. این برنامه، اسلام، به معنای تسلیم بودن در برابر خداوند است. بنابراین، تفاوت رسمهای مردم بهتنهایی دلیل نیاز آنها به دینهای متفاوت نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۸
اصول ثابت، برخی احکام متفاوت
اصول ثابت، برخی احکام متفاوت
آیا یکسان بودن دین پیامبران یعنی همۀ جزئیات دستورهای آنان هم یکسان بوده است؟ برای پاسخ، باید اصول و جهتگیریهای مشترک را از برخی احکام فرعی جدا کنیم.
همۀ پیامبران انسانها را به ایمان به خدای یگانه، فرستادگان الهی، آخرت و عادلانه بودن نظام هستی دعوت کردهاند. در عمل نیز مسیر مشترکی نشان دادهاند: بندگی خدا با انجام واجبات و ترک حرامها، پرورش اخلاق نیک و ساختن جامعهای بر پایۀ عدالت. پس دعوت آنان هم باور را دربرمیگیرد و هم رفتار را.
اما برخی احکام فرعی، متناسب با زمان، نیازها و سطح آگاهی مردم، تفاوت داشتهاند. مثلاً اصل دعوت به نماز مشترک بوده، ولی شکل و تعداد آن یکسان نبوده است.
برای نزدیک شدن مطلب به ذهن، به مقررات مدرسه فکر کن: ممکن است ساعت شروع کلاسها تغییر کند، اما هدف آموزش عوض نشود. این مثال فقط کمک میکند بفهمیم تفاوت در جزئیات، لزوماً به معنای تفاوت در اصل و هدف نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹
چرا پیامبران متعدد آمدند؟
چرا پیامبران متعدد آمدند؟
اگر اصل دین یکی است، آمدن پیامبران متعدد چه ضرورتی داشته؟ برای پاسخ، سه نیاز را کنار هم ببین:
تداوم دعوت: یک پیام ارزشمند با یکبار گفتن، برای همیشه در زندگی مردم ماندگار نمیشود. پیامبران در دورههای گوناگون، مردم را به خداپرستی، عدالت و اخلاق دعوت میکردند تا این ارزشها در فرهنگ و زندگی آنان ریشه بدواند. مثل امانتداری که تنها با یکبار توصیه، به عادت پایدار تبدیل نمیشود.
رشد تدریجی فهم مردم: دانش و فرهنگ انسانها بهتدریج رشد میکرد؛ پس پیامبران، همان اصول ثابت را متناسب با توان فهم مردم زمان خود توضیح میدادند. تغییر شیوۀ بیان، به معنای تغییر اصل پیام نبود.
فراموشی یا تحریف تعالیم پیشین: در دورههایی که نوشتن و ثبت مطالب گسترش نداشت، بخشی از تعالیم فراموش میشد یا تغییر میکرد. پیامبر بعدی، آموزههای اصیل را دوباره به مردم میرساند.
پس تعدد پیامبران برای تداوم، بیان متناسب و بازگرداندن پیام اصیل بود، نه آوردن دینهایی با اصول متضاد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹
پس چرا ادیان مختلف وجود دارند؟
پس چرا ادیان مختلف وجود دارند؟
تا اینجا دیدیم که اصل دعوت پیامبران یکی بوده است. حالا شاید بپرسی: «پس چرا پیروان ادیان مختلف، همگی یک مسیر را ادامه ندادهاند؟»
در نگاه قرآن که کتاب توضیح میدهد، پیامبر تازه، مخالف پیامبران پیشین نبود؛ ادامۀ راه آنان بود. او پیامبران قبلی را تأیید میکرد و مردم را به پیروی از خود و یاریکردن دعوتش فرامیخواند. بنابراین، پذیرفتن پیامبر جدید به معنای نادرست دانستن پیامبر قبلی نبود.
اما همۀ پیروان پیامبران پیشین، پیامبر بعدی را نپذیرفتند. کتاب توضیح میدهد که برخی از بزرگان یهودی و مسیحی، با وجود بشارت آمدن پیامبر اسلام، رسالت او را انکار کردند و با او به مخالفت برخاستند.
پس باید میان یکی بودن راه پیامبران و واکنش متفاوت مردم به آنان فرق بگذاریم. در توضیح وجود ادیان گوناگون، نباید تصور کنیم خود پیامبران مردم را به راههایی متضاد دعوت کردهاند؛ نپذیرفتن پیامبر بعدی نیز در باقیماندن جدایی میان پیروان نقش داشته است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۲
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «اگر دین الهی یکی بود، همۀ احکام پیامبران دقیقاً یکسان میماند و نیازی هم به آمدن پیامبر بعدی نبود.» چگونه استدلال او را بررسی میکنی؟
ابتدا دو ادعا را جدا میکنیم: یکی بودن دین الزاماً به معنای یکسان بودن همۀ احکام فرعی نیست و به معنای کافی بودن یکبار ابلاغ پیام هم نیست.
اصول مشترک، مانند ایمان به خدای یگانه و آخرت و دعوت به عدالت و بندگی، اساس یگانگی دیناند.
برخی احکام فرعی میتوانند با زمان و نیازهای مردم تناسب داشته باشند؛ مثلاً تفاوت در شکل و تعداد نماز، اصل دعوت به عبادت را تغییر نمیدهد.
برای ماندگاری دعوت، بیان آن متناسب با رشد فهم مردم و اصلاح فراموشی یا تحریف تعالیم، پیامبران دیگری لازم بودند.
نکات مهم
- فطرت و هدف مشترک انسانها، مبنای یک برنامۀ کلی الهی است که اسلام، یعنی تسلیم بودن در برابر خداوند، نام دارد.
- اصول دعوت پیامبران یکسان است، اما برخی احکام فرعی میتواند متناسب با زمان، آگاهی و نیاز مردم متفاوت باشد.
- تعدد پیامبران برای تداوم دعوت، پاسخ به رشد فهم مردم و اصلاح تعالیم فراموششده یا تحریفشده بود؛ نپذیرفتن پیامبر بعدی نیز در توضیح وجود ادیان مختلف نقش دارد.