درس ۱ · صفحهٔ ۶ تا ۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
نیازهای برتر
در این درس یاد میگیری نیازهای برتر انسان را بشناسی، ویژگیهای پاسخ مناسب به آنها را توضیح دهی و دلیل نیاز انسان به هدایت الهی را بیان کنی.
پیش از شروع
اگر کسی آب، غذا، خانه و آسایش داشته باشد، آیا حتماً میداند برای چه زندگی میکند و چه راهی را باید انتخاب کند؟
برآوردهشدن نیازهای طبیعی، بهتنهایی پاسخ پرسشهای بزرگ زندگی را به ما نمیدهد. برای انتخاب مسیر خوشبختی، باید هدف زندگی، آیندهٔ خود و راه درست زیستن را بشناسیم؛ پاسخ این پرسشها هم نمیتواند حدسی یا یکجانبه باشد.
نیازهایی فراتر از خوراک و خانه
فرض کن غذای کافی خوردهای، در خانهای راحت هستی و چیزی هم کم نداری؛ اما هنوز از خودت میپرسی: «این همه تلاش برای چیست؟» آیا این پرسش با خوردن یک وعدهٔ دیگر برطرف میشود؟
ما نیازهای طبیعی و غریزی داریم؛ مثل آب، غذا و مسکن. خداوند امکانات پاسخدادن به این نیازها را در طبیعت قرار داده و توان شناختن آنها را هم به ما بخشیده است. مثلاً تشنگی ما را متوجه نیاز به آب میکند.
اما انسان فقط به زندهماندن و آسایش نیاز ندارد. وقتی از کارهای روزمرّه فاصله میگیرد و عمیقتر فکر میکند، نیازهای مهمتری را در خود مییابد. این نیازهای برتر از تواناییها و سرمایههای ویژهای سرچشمه میگیرند که خداوند به انسان داده است.
پس تأمین خوراک و خانه ضروری است، اما برای سعادت کافی نیست. نیازهای برتر هم باید پاسخ درست پیدا کنند؛ صرفِ داشتن هر پاسخی، انسان را به خوشبختی نمیرساند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷
سه پرسش برای یک فرصت
سه پرسش برای یک فرصت
تا حالا پیش آمده وسط کارهای روزانه از خودت بپرسی: «آخرش میخواهم به کجا برسم؟» این پرسش، آغاز توجه به نیازهای برتر است. سه پرسش مهم پیش روی ماست:
- شناخت هدف زندگی: برای چه زندگی میکنم و چه هدفی ارزش دارد عمرم را صرف آن کنم؟
- درک آیندهٔ خویش: آیا مرگ پایان زندگی است؟ اگر زندگی ادامه دارد، برای آن چه باید آماده کنم؟
- کشف راه درست زندگی: چگونه زندگی کنم تا به هدفم برسم و برای آیندهام آماده شوم؟
این سه پرسش به هم مربوطاند. مثلاً وقتی برای آیندهٔ تحصیلیات هدفی انتخاب میکنی، آن هدف بر برنامهٔ امروزت اثر میگذارد. در مقیاس کل زندگی هم، شناخت هدف و آینده بر انتخاب راه زیستن اثر دارد.
فرصت زندگی در دنیا تکرار نمیشود. پس فکرکردن به این پرسشها نشانهٔ سردرگمیِ بیفایده نیست؛ نشانهٔ بیداری و ارزشگذاشتن به عمر است. غفلت از آنها ممکن است فرصتهایی را از ما بگیرد که دیگر بازنمیگردند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸
پاسخی مطمئن و همهجانبه
پاسخی مطمئن و همهجانبه
برای پرسشهایی مثل «چگونه زندگی کنم؟»، هر پاسخی کافی نیست. پاسخ مناسب باید دو ویژگی را با هم داشته باشد:
- کاملاً درست و قابل اعتماد باشد: عمر ما محدود است و راههای پیشنهادی بسیارند؛ نمیتوانیم تمام مسیرها را یکییکی تا پایان برویم تا بفهمیم کدامیک ما را به سعادت میرساند. پس پاسخ احتمالی و مشکوک کافی نیست.
- همهجانبه باشد: جسم و روح، زندگی فردی و اجتماعی، و دنیا و آخرت انسان به هم پیوستهاند. برنامهٔ زندگی باید این ابعاد را هماهنگ ببیند، نه اینکه یکی را تأمین کند و دیگری را نادیده بگیرد.
مثلاً برنامهای را تصور کن که برای موفقیت درسی، حذف همیشگی استراحت و ارتباط با خانواده را پیشنهاد میکند. چنین برنامهای فقط به یک بخش توجه کرده و اثر آن بر سلامت و روابط را ندیده است.
پس هنگام بررسی یک پاسخ، دو سؤال بپرس: «آیا میتوان به درستی آن اعتماد کرد؟» و «آیا همهٔ ابعاد زندگی را هماهنگ در نظر گرفته است؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۹
چه کسی میتواند راهنما باشد؟
چه کسی میتواند راهنما باشد؟
فرض کن کسی برای انتخاب مسیر آیندهات به تو مشورت بدهد، اما نه تواناییهایت را بشناسد و نه بداند آن مسیر به کجا میرسد. آیا میتوانی راهنمایی او را کامل بدانی؟
برای پاسخ کامل به نیازهای برتر هم، راهنما باید انسان و مقصد او را بهطور کامل بشناسد: از ویژگیهای جسمی و روحی و زندگی فردی و اجتماعی او آگاه باشد، جایگاهش را در جهان بداند و سرنوشت او پس از مرگ را نیز بشناسد.
عقل انسان ارزشمند است و به شناخت و انتخاب کمک میکند؛ اما انسان بهتنهایی چنین آگاهی فراگیری ندارد. بنابراین، نمیتواند فقط با تکیه بر شناخت خود، برنامهای کامل برای سعادت دنیا و آخرت طراحی کند. نیاز به هدایت الهی به معنای بیارزشبودن عقل نیست؛ به معنای کافینبودن آن بهتنهایی است.
اینجاست که به هدایت خداوند نیاز پیدا میکنیم؛ آفریدگار حکیمی که انسان را آفریده و او را در برابر نیازهای برترش بیراهنما رها نمیکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۹
مثال حلشده
کسی میگوید: «اگر غذا، خانه و آسایش فراهم باشد، دیگر برای خوشبختی به چیزی نیاز نداریم.» با تکیه بر نیازهای برتر، این نظر را بررسی کن.
ابتدا نوع نیازهای نامبرده را مشخص میکنیم: غذا و خانه از نیازهای طبیعی انساناند.
سپس میپرسیم آیا با تأمین این امکانات، پرسشهای «برای چه زندگی میکنم؟»، «چه آیندهای دارم؟» و «چگونه باید زندگی کنم؟» هم پاسخ میگیرند؟ نه؛ این پرسشها همچنان باقی میمانند.
پس میان فراهمبودن امکانات زندگی و یافتن هدف و راه درست آن تفاوت وجود دارد؛ انسان برای سعادت به پاسخ درست به نیازهای برتر هم نیازمند است.
نکات مهم
- نیازهای انسان به خوراک و مسکن محدود نیست؛ شناخت هدف زندگی، درک آیندهٔ خویش و کشف راه درست زندگی نیز برای سعادت او ضروریاند.
- پاسخ مناسب به نیازهای برتر باید کاملاً درست و قابل اعتماد باشد و همهٔ ابعاد مرتبط زندگی انسان را هماهنگ در نظر بگیرد.
- چون طراحی برنامهٔ کامل سعادت به شناخت جامع انسان و سرنوشت پس از مرگ نیاز دارد، عقل انسان بهتنهایی کافی نیست و انسان به هدایت الهی نیاز دارد.