درس ۱ · صفحهٔ ۲۸ تا ۳۳ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
عوامل ختم نبوت
در این درس یاد میگیری عوامل ختم نبوت را توضیح دهی، رابطۀ پویایی اسلام با نیازهای تازه را تشخیص دهی و وظیفۀ پیروان پیامبران گذشته را بیان کنی.
پیش از شروع
زندگی امروز با زمان پیامبر خیلی فرق کرده است؛ پس چگونه میتوان بدون آمدن پیامبری تازه، پاسخ نیازهای جدید را پیدا کرد؟
در این درس میبینیم که پایان پیامبری به معنای پایان هدایت نیست. کتاب، ماندگاری قرآن، ادامۀ هدایت بهوسیلۀ امام معصوم و توانایی اسلام برای پاسخگویی به نیازهای تازه را از عوامل بینیازی از پیامبر جدید میداند.
چه زمانی نبوت پایان مییابد؟
چه زمانی نبوت پایان مییابد؟
آیا پایین بودن سطح فرهنگی مردم یک منطقه، یعنی همۀ انسانهای آن روزگار آمادۀ دریافت یک برنامۀ کامل نبودهاند؟ برای پاسخ، باید فراتر از همان منطقه را ببینیم.
تشخیص زمان ختم نبوت با خداست؛ چون او پیامبران را میفرستد و میداند چه زمانی زمینههای بینیازی از پیامبر جدید فراهم شده است. پس اعلام پایان نبوت در زمان حضرت محمد (ص)، نشان میدهد این زمینهها فراهم بودهاند.
یکی از این زمینهها، آمادگی فکری جامعۀ بشری برای دریافت برنامۀ کامل هدایت بود. با اینکه مردم حجاز سطح فرهنگی پایینی داشتند، جوامع مختلف به آمادگی لازم رسیده بودند تا این برنامه را دریافت و حفظ کنند و با اندیشیدن در آن، پاسخ نیازهای خود را بیابند. شکلگیری جنبش علمی و فرهنگی پس از ورود اسلام به سرزمینهایی مانند ایران و مصر، نشانهای از این ظرفیت بود.
مثل وقتی که دانشآموز فقط پاسخ یک تمرین را یاد نمیگیرد، بلکه روشی میآموزد که با فکر کردن میتواند در مسئلههای تازه هم از آن استفاده کند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹
پایان نبوت، نه پایان هدایت
پایان نبوت، نه پایان هدایت
آیا آخرین پیامبر بودنِ حضرت محمد (ص) یعنی مردم پس از ایشان بدون راهنما میمانند؟ نه؛ پایان آمدن پیامبران، به معنای قطع هدایت الهی نیست. برای فهمیدن این نکته، دو عامل دیگر ختم نبوت را کنار هم ببینیم:
- قرآن از تحریف محفوظ مانده است. با عنایت خداوند، اهتمام پیامبر و کوشش مسلمانان، چیزی به قرآن افزوده یا از آن کم نشده است؛ پس کتاب هدایت در دسترس مردم باقی است و نیازی به تصحیح آن نیست.
- امام معصوم، از سوی خدا تعیین شده است. پس از پیامبر، مسئولیتهای ایشان در رهبری و هدایت جامعه ادامه پیدا میکند؛ اما دریافت وحی ادامه نمییابد و امام، پیامبر تازهای نیست.
برای نزدیک شدن موضوع به ذهن، داشتن یک متن آموزشیِ معتبر و داشتن راهنمایی برای فهم درست آن را در نظر بگیر؛ این دو، نقش یکسانی ندارند، اما مکمل یکدیگرند. در اینجا هم حفظ کتاب الهی و حضور امام معصوم، دو زمینۀ تداوم هدایتاند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۹
نیاز ثابت، شیوۀ متغیر
نیاز ثابت، شیوۀ متغیر
فرض کن برای خرید دفتر، بهجای رفتن به مغازه از یک فروشگاه اینترنتی خرید میکنی. آیا نیازت کاملاً تازه است، یا فقط روش خریدت عوض شده است؟
برای فهم پویایی اسلام، باید اصل نیاز را از شیوۀ پاسخدادن به آن جدا کنیم. انسان همیشه به امنیت، دادوستد، آموزش و تشکیل خانواده نیاز داشته است؛ اینها نیازهای ثابتاند. اما روشها و ابزارهایی که برای برآوردن آنها به کار میبرد، با گذشت زمان تغییر میکنند. مثلاً مبادلۀ کالا با کالا و خرید اینترنتی، دو شیوۀ متفاوت برای پاسخ به نیاز دادوستد هستند.
اسلام برای نیازهای ثابت، قوانین مشخصی دارد؛ اما این به معنای ثابت ماندن همۀ ابزارها و روشهای زندگی نیست. متخصصان دین با تکیه بر معارف اسلامی و توجه به شرایط تازه، قوانین مورد نیاز را استخراج میکنند. پس تازه بودن یک شیوۀ معامله، بهتنهایی به معنای نیاز به پیامبری تازه نیست؛ باید حکم آن را از معارف دین به دست آورد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۰
قوانینی که احکام را تنظیم میکنند
قوانینی که احکام را تنظیم میکنند
آیا سازگار بودن احکام با شرایط متفاوت، یعنی هرکس بتواند حکم دلخواهش را انتخاب کند؟ نه؛ در اسلام، این سازگاری هم قاعده دارد.
برخی قواعد، بر اجرای احکام دیگر نظارت میکنند؛ مثل بازرسی که بررسی میکند اجرای یک مقررات در شرایط خاص چه پیامدی دارد. به این قواعد، قوانین تنظیمکننده میگوییم. یکی از آنها «قاعدۀ نفی ضرر» است؛ یعنی اسلام با ضرر دیدن و ضرر رساندن مخالف است.
برای نمونه، روزۀ ماه رمضان برای فرد مکلف واجب است؛ اما اگر روزه برای همان فرد ضرر داشته باشد، روزه گرفتن بر او حرام میشود. پس در این وضعیت، موضوع فقط اجازۀ روزه نگرفتن نیست؛ حکم روزه برای او تغییر میکند.
دقت کن: صرفِ سخت بودن روزه، همان ضرر داشتن آن نیست. این مثال نشان میدهد که پویایی اسلام به معنای تغییر سلیقهای احکام نیست؛ بلکه خودِ دین قواعدی دارد که اجرای احکام را با شرایط سازگار میکنند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱
یک مسیر، پیامبران پیاپی
یک مسیر، پیامبران پیاپی
آیا ایمان آوردن به پیامبر تازه، یعنی کنار گذاشتن پیامبران پیشین؟ نه؛ چون پیامبران رقیب یکدیگر نیستند، بلکه یک مسیر هدایت را ادامه میدهند. طبق توضیح کتاب، دین الهی یکی است و هر پیامبر آن را متناسب با فهم و نیاز مردم زمان خود بیان کرده است.
برای روشن شدن موضوع، به معلمان پایههای مختلف مدرسه فکر کن: رفتن به پایۀ بالاتر و آموختن از معلم جدید، به معنای انکار معلم قبلی نیست؛ ادامۀ همان مسیر یادگیری است. پیامبران نیز یکدیگر را تأیید میکردند، نه اینکه مردم را به راههایی رقیب دعوت کنند.
کتاب در صفحۀ ۳۳ میگوید:
هر پیامبری که میآمد، به آمدن پیامبر بعدی بشارت میداد و بر پیروی از او تأکید میکرد.
پس پیروان پیامبران پیشین وظیفه دارند به پیامبر تازه ایمان بیاورند. با آمدن پیامبر اسلام نیز پیروی از ایشان، ادامۀ وفاداری به فرمان خدا و پیامبران گذشته است؛ ایمان به آخرین پیامبر، انکار پیامبران پیشین نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «در گذشته خرید اینترنتی وجود نداشت؛ پس برای دانستن احکام آن باید پیامبر تازهای بیاید.» با استفاده از مفهوم پویایی اسلام، استدلال او را بررسی کن.
ابتدا نیاز اصلی را پیدا میکنیم: انسانها برای زندگی به دادوستد با یکدیگر نیاز دارند.
سپس نیاز را از شیوۀ پاسخ به آن جدا میکنیم: دادوستد ثابت است، اما خرید اینترنتی یکی از شیوههای تازۀ انجام آن است.
به قابلیت معارف اسلامی توجه میکنیم: متخصصان دین میتوانند با توجه به شرایط تازه، قوانین مورد نیاز را از این معارف استخراج کنند.
نتیجه میگیریم که تازه بودن یک شیوۀ زندگی، به معنای نیاز به وحی و پیامبر جدید نیست.
نکات مهم
- زمان ختم نبوت را خدا تعیین میکند و آمادگی بشر برای دریافت برنامۀ کامل، حفظ قرآن و وجود امام معصوم از عوامل آناند.
- پویایی اسلام با توجه به نیازهای ثابت و شیوههای متغیر پاسخگویی به آنها و نیز وجود قوانین تنظیمکننده، امکان پاسخ به شرایط تازه را فراهم میکند.
- پیامبران یک مسیر الهی را دنبال میکنند؛ بنابراین، پیروان پیامبران پیشین وظیفه دارند به آخرین پیامبر ایمان بیاورند.