درس ۱ · صفحهٔ ۱۴۸ تا ۱۵۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
غیبت امام مهدی عجلاللّهتعالیفرجهالشریف
در این درس یاد میگیری دو دورهٔ غیبت امام مهدی علیهالسلام را بشناسی، علت غیبت و نقش رفتار مردم را توضیح دهی و معنای حضور و هدایت امام در عصر غیبت را روشن کنی.
پیش از شروع
اگر امام زمان علیهالسلام از نظرها پنهان است، آیا یعنی در میان مردم حضور ندارد و ارتباطش با آنان قطع شده است؟
غیبت به معنای نبودن امام در جامعه نیست؛ ما ایشان را نمیبینیم، اما ایشان از احوال ما آگاه است. کتاب برای فهم این موضوع از خورشید پشت ابر کمک میگیرد: دیده نمیشود، ولی همچنان سود میرساند.
دو دورهٔ غیبت
دو دورهٔ غیبت
آیا زندگی پنهانی، حتماً به معنای قطع ارتباط است؟ برای شناخت آغاز امامت امام مهدی علیهالسلام، این تفاوت را به خاطر بسپار.
پس از شهادت امام حسن عسکری علیهالسلام در سال هجری قمری، امامت فرزندشان آغاز شد. دورهٔ نخست غیبت ایشان تا سال هجری قمری ادامه داشت؛ یعنی سال. این دوره را غیبت صغری مینامند.
امام در این مدت زندگی مخفی داشت، اما از طریق چهار یار مورد اعتماد با پیروانش ارتباط برقرار میکرد و آنان را رهبری میکرد. این افراد «نوّاب اربعه» یا «نایبان خاص» نام داشتند؛ پس پنهانبودن امام، ارتباط با پیروان را از بین نبرده بود.
شش روز پیش از درگذشت آخرین نایب، امام در نامهای به او اعلام کرد که به فرمان خدا، پس از وی جانشینی نخواهد بود. با پایان نیابت خاص، غیبت کبری آغاز شد که تاکنون ادامه دارد.
برای مرتبکردن این دو دوره در ذهنت، این مسیر را دنبال کن: غیبت صغری با چهار نایب خاص ← پایان نیابت خاص ← غیبت کبری.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹
چرا غیبت آغاز شد؟
چرا غیبت آغاز شد؟
اگر راهنمایی دلسوز برای نجات مردم تلاش کند، اما حاکمان جانش را تهدید کنند و مردم هم از او پشتیبانی نکنند، ادامهٔ راهنمایی آشکار او با چه خطری روبهرو میشود؟
برای فهم علت غیبت، باید دو زمینه را کنار هم ببینیم: ستم حاکمان و همراهینکردن بیشتر مردم با امامان. حاکمان، عاملان اصلی شهادت امامان بودند؛ اما بیشتر مردم نیز در برابر آنان نمیایستادند و به وظیفهٔ امر به معروف و نهی از منکر عمل نمیکردند.
حاکمان عباسی از سخنان پیامبر و امامان میدانستند که امام مهدی علیهالسلام علیه ظلم قیام میکند و عدالت را در جهان برپا میسازد؛ بنابراین، از همان آغاز در پی کشتن ایشان بودند.
در این شرایط، خداوند آخرین حجت خود را از نظرها پنهان کرد تا جان امام حفظ شود و امامت در شکلی دیگر ادامه یابد. پس غیبت به معنای پایان امامت نبود؛ امام برای زمانی حفظ شد که شرایط تشکیل حکومت جهانی عدل فراهم شود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۰
نقش مردم در حفظ نعمت
نقش مردم در حفظ نعمت
اگر مدرسهای کتابخانهای مجهز داشته باشد، اما دانشآموزان کتابها را خراب کنند و برای نگهداری آنها همکاری نکنند، چه میشود؟ داشتن یک نعمت، بهتنهایی استفادهٔ همیشگی از آن را تضمین نمیکند؛ رفتار کسانی که از آن بهره میبرند هم مهم است.
آیهٔ سورهٔ انفال در صفحهٔ ۱۵۰ همین پیوند را یادآوری میکند: تغییر در رفتار و انتخابهای مردم، در حفظ یا از دست دادن نعمتهای الهی نقش دارد. پس برای فهم سرنوشت یک جامعه، باید به عملکرد خود مردم هم توجه کنیم، نه فقط عوامل بیرونی.
بهرهمندی از حضور آشکار امام نیز با آمادگی جامعه ارتباط دارد. جامعهای که در برابر ستم تسلیم میشود و از رهبر الهی پشتیبانی نمیکند، زمینهٔ بهرهمندی کامل از این نعمت را فراهم نکرده است. بنابراین، آمادگی برای ظهور فقط یک خواستهٔ زبانی نیست؛ به شایستگی جامعه برای پذیرش و همراهی با حکومت عدل نیاز دارد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۰
غایب، نه بیحضور
غایب، نه بیحضور
وقتی میشنوی کسی «غایب» است، شاید به ذهنت برسد که اصلاً در جمع حضور ندارد؛ مثل دانشآموزی که امروز به مدرسه نیامده است. اما غیبت امام زمان علیهالسلام به این معنا نیست. در اینجا باید میان «از نظرها پنهان بودن» و «در جامعه نبودن» فرق بگذاریم.
ممکن است در یک مکان عمومی کنار کسی باشی، اما او را نشناسی؛ نشناختن تو، حضور او را از بین نمیبرد. این مثال فقط کمک میکند تفاوت حضور داشتن و شناختهشدن را بهتر بفهمیم.
دربارهٔ امام نیز غیبت به این معناست که ایشان از نظر مردم پنهان است، نه اینکه در میان آنان زندگی نمیکند یا از حالشان بیخبر است. در سخنی از امام علی علیهالسلام، از رفتوآمد حجت خدا در میان مردم و شنیدن سخنان آنان یاد شده است. پس نباید از پنهانبودن امام، نبودن یا بیخبری ایشان را نتیجه بگیریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۱
خورشید پشت ابر
خورشید پشت ابر
روز ابری را تصور کن: خورشید را مستقیم نمیبینی، اما روشناییاش همچنان به تو میرسد. تشبیه امام مهدی علیهالسلام به خورشید پشت ابر کمک میکند بفهمیم پنهانبودن ایشان، به معنای قطعشدن همهٔ بهرههای وجودشان نیست.
در عصر غیبت، مردم نمیتوانند از حکومت آشکار امام یا جلسات عمومی آموزش دین توسط ایشان بهره ببرند؛ بنابراین بهرهمندی از امام کمتر از دوران ظهور است، اما از بین نمیرود. ولایت معنوی ایشان ادامه دارد؛ یعنی امام به اذن خدا، از راه معنوی و غیبی، انسانهای آماده را هدایت و یاری میکند. این نوع هدایت به حضور آشکار در میان مردم وابسته نیست.
هدایت دلها به سوی حق، کمک به حل برخی مشکلات علمی عالمان، دستگیری از درماندگان و دعا برای مؤمنان، نمونههایی از این یاری است. حتی ممکن است کسی از کمک امام بهرهمند شود، بیآنکه ایشان را بشناسد. البته ولایت معنوی مخصوص امام زمان نیست؛ دیگر امامان نیز به اذن خدا از آن برخوردار بودهاند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۱
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون جامعه هنوز آمادگی بهرهمندی کامل از حضور امام را پیدا نکرده است، پس در دوران غیبت هیچکس نمیتواند از هدایت ایشان بهره ببرد.» چگونه این نتیجهگیری را بررسی میکنی؟
ابتدا دو موضوع را جدا میکنیم: بهرهمندی کامل جامعه از حضور آشکار امام و بهرهمندی افراد از هدایت معنوی ایشان.
فراهمشدن شرایط ظهور و حکومت جهانی به آمادگی جامعهٔ انسانی نیاز دارد؛ در دوران غیبت، حکومت و آموزش آشکار امام در دسترس نیست.
اما ولایت معنوی امام به ظاهر بودن ایشان در میان مردم وابسته نیست و افراد مستعد میتوانند به اذن خدا از هدایت و یاری ایشان بهرهمند شوند.
پس آمادهنبودن جامعه برای بهرهمندی کامل، به معنای قطع همهٔ راههای هدایت و یاری امام نیست.
نکات مهم
- امامت امام مهدی علیهالسلام با غیبت صغری و ارتباط از طریق چهار نایب خاص آغاز شد و پس از پایان نیابت خاص، در غیبت کبری ادامه یافت.
- ستم حاکمان و کوتاهی مردم زمینهٔ غیبت را فراهم کرد و بهرهمندی کامل از حضور آخرین حجت خدا به آمادگی جامعه نیاز دارد.
- غیبت به معنای نبودن امام نیست؛ هرچند حکومت و آموزش آشکار ایشان در دسترس نیست، هدایت و یاری معنوی ایشان به اذن خدا ادامه دارد.