درس ۱ · صفحهٔ ۱۸ تا ۲۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
توحید و برخی مراتب آن
در این درس یاد میگیری … مراتب توحید و شرک را از هم تشخیص بدهی و توضیح دهی چرا کمکگرفتن از دیگران و توسل، با اعتقاد به وابستگی توانایی آنان به خدا، با یکتاپرستی سازگار است.
پیش از شروع
اگر خدا تنها پروردگار جهان است، آیا کمکگرفتن از پزشک یا درخواست دعا از دیگران با یکتاپرستی ناسازگار است؟
نه؛ یکتاپرستی به معنای کنارگذاشتن کمک دیگران و نادیدهگرفتن اثر دارو و دعا نیست. نکته این است که توانایی آنها را وابسته به خدا بدانیم یا مستقل از او؛ همین تفاوت، مرز توحید و شرک را روشن میکند.
یک آفریننده، یک مالک حقیقی
یک آفریننده، یک مالک حقیقی
وقتی میگوییم «خدا یکی است»، فقط منظورمان شمردن نیست؛ توحید یعنی خدا بیهمتاست و هیچ شریکی ندارد. برای روشنترشدن این اعتقاد، دو مرتبهٔ آن را بشناسیم:
- توحید در خالقیت: همهٔ موجودات آفریدهٔ خدا هستند و هیچکس در کنار او، شریک آفرینش جهان نیست.
- توحید در مالکیت: چون همهٔ جهان را خدا آفریده، مالک حقیقی همهٔ آن نیز خداست؛ هیچ بخشی از جهان، مالکی مستقل از او ندارد.
مثلاً گوشیای که در دست داری ممکن است مال تو باشد؛ این مالکیت در زندگی روزمره معتبر است. اما تو، مواد سازندهٔ گوشی و توانایی انسانهایی که آن را ساختهاند، همگی وابسته به خدا هستید. پس مالکیت تو در برابر مالکیت خدا و مستقل از آن نیست.
خلاصهٔ ارتباط این دو مرتبه چنین است: جهان سراسر آفریدهٔ خداست؛ بنابراین سراسر از آنِ اوست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۹
از سرپرستی تا پرورش
از سرپرستی تا پرورش
اگر کسی مالک چیزی باشد، حق دارد دربارهٔ استفاده از آن تصمیم بگیرد؛ دیگران برای استفاده از آن به اجازهٔ او نیاز دارند. با توجه به آنچه دربارهٔ مالکیت خدا آموختی، حق سرپرستی و تصرف در جهان نیز از آنِ خداست. این حق را «ولایت» مینامیم. اگر خدا به کسی اجازهٔ سرپرستی بدهد، آن شخص در مسیر ولایت خدا عمل میکند، نه جدا و مستقل از او؛ مانند پیامبر که رسانندهٔ فرمانهای خداست.
اما ربوبیت بر تدبیر و پرورش تأکید دارد. خدا فقط آفرینندهٔ جهان نیست؛ آن را اداره میکند و به سوی مقصدش پیش میبرد.
پس نقش انسانها چه میشود؟ باغبانی را تصور کن که نهالی را آبیاری و از آن مراقبت میکند. تلاش او واقعاً در پرورش نهال مؤثر است؛ ولی خود باغبان، تواناییاش و استعداد رشد نهال همگی از خدا و تحت تدبیر او هستند. بنابراین، پرورشدادنِ باغبان با ربوبیت خدا ناسازگار نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۰
شریکداشتن یعنی چه؟
شریکداشتن یعنی چه؟
در کارتهای قبل، مراتب توحید را شناختیم. حالا اگر کسی در هر یک از این مراتب برای خدا شریک قائل شود، به شرک در همان مرتبه معتقد شده است:
- خالقیت: جهان را آفریدهٔ چند خالق بداند.
- مالکیت: دیگری را در کنار خدا، مالک مستقل بخشی از جهان بداند.
- ولایت: برای دیگری، جدا از اجازهٔ خدا، حق سرپرستی و تصرف قائل شود.
- ربوبیت: تصور کند کسی میتواند مستقل از خدا امور موجودات را اداره کند و آنها را پرورش دهد.
مثلاً اگر کسی بگوید «توانایی من از خودم است و برای ادارهٔ زندگیام هیچ وابستگیای به خدا ندارم»، این نگاه با توحید در ربوبیت ناسازگار است؛ مسئله، خودِ تلاشکردن نیست، مستقلدانستن خود از خداست.
اما چرا چند خالق نداریم؟ در استدلال کتاب، اگر هر خدا فقط بخشی از جهان را بیافریند یا برای آفرینش به همکاری دیگری نیاز داشته باشد، محدود و نیازمند خواهد بود. همچنین، چند خدای متمایز باید تفاوتی داشته باشند؛ یعنی یکی کمالی داشته باشد که دیگری ندارد. چنین موجود ناقصی، خدای کامل و بینیاز نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۱
اثرگذاری، نه استقلال
اثرگذاری، نه استقلال
وقتی بیمار میشویم، به پزشک مراجعه میکنیم و دارو میخوریم. آیا پذیرفتن تأثیر پزشک و دارو یعنی برای خدا شریک قائل شدهایم؟ نه؛ نکته این است که اثر داشتن با مستقل بودن فرق دارد.
خدا جهان را بهگونهای آفریده که پدیدهها بر یکدیگر اثر میگذارند؛ آتش گرما میدهد، دارو به بهبود بیماری کمک میکند و معلم زمینهٔ یادگیری را فراهم میسازد. این رابطهٔ علت و معلول، خودش بخشی از نظم الهی است؛ نه چیزی بیرون از آن.
مثلاً وقتی از معلمت توضیح میخواهی، واقعاً از دانش و آموزش او بهره میبری؛ اما وجود، توانایی و اثرگذاری او وابسته به خداست. بنابراین، توحید به معنای بیاثر دانستن دیگران نیست؛ یعنی هیچکس را در اثرگذاری، مستقل از خدا ندانیم. پس مراجعه به پزشک و استفاده از دارو، با چنین باوری، به معنای استفاده از وسیلههایی است که خدا در جهان قرار داده است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۳
توسل و مرز توحید
توسل و مرز توحید
شاید پیش از امتحان از پدر یا مادرت بخواهی برای آرامش و موفقیتت دعا کنند. این درخواست به معنای آن نیست که آنان را جای خدا گذاشتهای؛ از آنان میخواهی برایت از خدا کمک بخواهند.
در توضیح کتاب، توسل به پیامبران و اولیای الهی نیز با همین معیار سنجیده میشود: اگر توانایی آنان را بخشیدهٔ خدا و یاریرساندنشان را به اجازهٔ او بدانیم، توسل با یکتاپرستی سازگار است. اما اگر تصور کنیم آنان از خودشان و مستقل از خدا قدرت دارند، برای خدا شریک قرار دادهایم.
آیا رحلت پیامبر این امکان را از بین میبرد؟ کتاب توضیح میدهد که روح پیامبر پس از رحلت زنده است؛ بنابراین، درخواست از ایشان متوجه جسم نیست، بلکه متوجه حقیقت روحانی ایشان است.
پس برای تشخیص مرز توحید و شرک، فقط نپرس «از چه کسی کمک خواسته شده؟»؛ بپرس «توانایی او وابسته به خدا دانسته شده یا مستقل از خدا؟»
کتاب درسی، صفحهٔ ۲۴
مثال حلشده
نرگس از گلهای خانه مراقبت میکند و میگوید: «آبیاری و مراقبت من در رشد گلها مؤثر است؛ اما خودم، توانم و ویژگیهای گیاه همگی از خداست.» دوستش میگوید: «اگر خدا تنها پرورشدهنده است، دیگر نباید برای کار خودت اثری قائل باشی!» کدام برداشت با توحید در ربوبیت سازگار است؟
ابتدا معنای ربوبیت را مشخص میکنیم: تدبیر و پرورش مخلوقات.
سپس میپرسیم آیا نرگس برای خودش نقشی مستقل از خدا قائل است؛ او آشکارا توان خود و ویژگیهای گیاه را از خدا میداند.
میان اثرگذاری و استقلال فرق میگذاریم: مراقبت نرگس مؤثر است، اما این اثرگذاری در چارچوب تدبیر الهی قرار دارد.
نتیجه میگیریم که باور نرگس با توحید سازگار است و برای پذیرش ربوبیت خدا لازم نیست نقش واقعی انسان را انکار کنیم.
نکات مهم
- توحید در خالقیت و مالکیت یعنی خدا تنها آفریننده و مالک حقیقی جهان است و شریک و همتایی ندارد.
- توحید در ولایت و ربوبیت یعنی حق سرپرستی و تدبیر جهان از آنِ خداست و نقش مخلوقات در چارچوب اذن و تدبیر او قرار دارد.
- مرز توحید و شرک، مستقل دانستن غیر خداست، نه صرف کمکگرفتن یا توسل؛ در توضیح کتاب، یاری اولیای الهی حتی پس از رحلت نیز وابسته به اذن خداست.