درس ۱ · صفحهٔ ۶ تا ۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
نیازمندی جهان به خدا در پیدایش
در این درس یاد میگیری … استدلال نیازمندی جهان به خدا در پیدایش را با دو مقدمه و یک نتیجه توضیح بدهی و به پرسش «چرا خدا به آفریننده نیاز ندارد؟» پاسخ دهی.
پیش از شروع
اگر جهان به آفریننده نیاز دارد، چرا نپرسیم «پس آفرینندهٔ خدا کیست؟»
نکته اینجاست که نیاز به آفریننده، ویژگیِ هر موجودی نیست؛ ویژگیِ پدیدهای است که هستیاش از خودش نیست. در این درس، قدمبهقدم بررسی میکنیم چرا پدیدههای جهان به سرچشمهای نیاز دارند که خودش هستی را از دیگری نگرفته باشد.
هستیِ ما از خودمان نیست
هستیِ ما از خودمان نیست
برای شروع، به خودت فکر کن: آیا خودت به خودت هستی دادهای؟ پیش از آنکه به دنیا بیایی، وجود نداشتی که بتوانی خودت را به وجود بیاوری. پس هستیِ تو از خودت نیست؛ در این درس، تو را یک پدیده مینامیم.
حالا به یک گلدان کنار پنجره نگاه کن. گیاه هم خودش به خودش هستی نداده است. دانه، آب و خاک در رشدش نقش داشتهاند؛ اما هیچکدام از اینها نیز هستیشان را از خود ندارند. با فکر کردن دربارهٔ جانوران، زمین و ستارهها هم همین ویژگی را مییابیم.
پس منظور از «هستیاش از خودش نیست»، ناتوانی در انجام کارهای روزانه نیست! یک انسان میتواند مستقل زندگی کند، اما این به معنای آن نیست که خودش را به وجود آورده است.
قدم اول استدلال ما: ما و موجودات جهان پدیدهایم؛ یعنی هستیمان از خودمان نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷
سرچشمه باید هستی داشته باشد
سرچشمه باید هستی داشته باشد
یک لیوان چایِ بدون شکر را در نظر بگیر. اگر آن را در لیوان دیگری بریزی، شیرین میشود؟ نه؛ عوض کردن ظرف، شیرینی به چای نمیدهد. برای شیرین شدن باید چیزی مانند شکر به آن اضافه کنی که خودش شیرین باشد.
این مثال کمک میکند منظور از سرچشمهٔ هستی را بفهمیم. پدیده، هستی را از خودش ندارد؛ پس نمیتواند بدون دریافت هستی، به دیگری هستی ببخشد. پدیدآورندهای که نیاز پدیدهها را برطرف میکند، باید وجودش از خودش باشد، نه اینکه خودش هم برای موجود شدن نیازمند دیگری باشد.
وجودش از خودش است یعنی هستی را از دیگری نگرفته است؛ نه اینکه خودش را آفریده باشد! چنین وجودی اصلاً پدیده نیست و برای موجود شدن به پدیدآورنده نیاز ندارد.
البته مثال چای و شکر فقط برای نزدیک شدن مطلب به ذهن است؛ قرار نیست شکر را از هر جهت مانند سرچشمهٔ هستی بدانیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷
کنار هم گذاشتن دو مقدمه
کنار هم گذاشتن دو مقدمه
حالا وقت آن است که دو نکتهٔ قبلی را به یک استدلال تبدیل کنیم. استدلال یعنی از دانستههایمان، نتیجهای به دست بیاوریم؛ نه اینکه فقط ادعایی را بیان کنیم.
- مقدمهٔ اول: ما و پدیدههای جهان، هستیِ خود را از خودمان نداریم.
- مقدمهٔ دوم: آنچه هستیاش از خودش نیست، برای موجود شدن به پدیدآورندهای نیاز دارد که هستیاش از خودش باشد.
- نتیجه: پس ما و همهٔ پدیدههای جهان برای پدید آمدن به سرچشمهای نیاز داریم که خودش پدیده و دریافتکنندهٔ هستی نباشد؛ این سرچشمه را خدا مینامیم.
مثلاً وقتی به یک درخت نگاه میکنی، موضوع این استدلال فقط این نیست که درخت از چه بذری روییده است؛ پرسش اصلی این است که درخت و دیگر پدیدهها، که هستیشان از خودشان نیست، چگونه موجود شدهاند.
دقت کن: مقدمهٔ اول، نیازمندی جهان را روشن میکند و مقدمهٔ دوم، ویژگی سرچشمهٔ هستی را؛ نتیجه از کنار هم قرار گرفتن هر دو به دست میآید.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷
پس آفرینندهٔ خدا کیست؟
پس آفرینندهٔ خدا کیست؟
شاید بپرسی: «اگر جهان آفریننده میخواهد، پس خدا را چه کسی آفریده؟» نکته در تفاوت «هر موجود» و «هر پدیده» است. استدلال ما نمیگوید هرچه وجود دارد، آفریننده میخواهد؛ میگوید هر پدیدهای که هستیاش از خودش نیست، به پدیدآورنده نیاز دارد. خدا در این استدلال، سرچشمهٔ هستی است، نه پدیدهای که هستی را از دیگری گرفته باشد؛ پس مشمول این نیاز نیست.
برای روشنتر شدن موضوع، چرخدندههای ساعت را تصور کن: هرکدام حرکت را از دیگری میگیرد. زیاد کردن تعداد چرخدندهها، حتی تا بینهایت، جای سرچشمهٔ حرکت را نمیگیرد؛ این مجموعه به موتوری نیاز دارد که حرکتش را از این چرخدندهها نگیرد. البته این فقط مثالی برای فهم وابستگی است، نه اینکه موتور از هر جهت بینیاز باشد.
در بحث پیدایش هم، ردیف کردن علتهایی که همگی هستیشان را از دیگری میگیرند، نیاز را برطرف نمیکند. ادامهٔ بیپایان این زنجیره، بدون رسیدن به علت مستقل، «تسلسل علتها» نام دارد و در استدلال درس محال است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۸
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «هر موجودی به آفریننده نیاز دارد؛ پس یا خدا هم آفریننده دارد یا این استدلال نادرست است.» خطای سخن او را پیدا و اصلاح کن.
ابتدا قاعدهای را که دانشآموز به کار برده بررسی میکنیم: او نیاز به آفریننده را به همهٔ موجودات نسبت داده است.
در استدلال درس، ملاک نیازمندی این است که هستیِ موجود از خودش نباشد؛ چنین موجودی پدیده است.
خدا در این استدلال سرچشمهٔ هستی است، نه دریافتکنندهٔ هستی؛ بنابراین پدیده نیست.
پس با اصلاح «هر موجود» به «هر پدیده»، روشن میشود که بینیازی خدا از آفریننده با استدلال ناسازگار نیست.
نکات مهم
- ما و دیگر پدیدههای جهان، هستی خود را از خود نداریم.
- پدیدههای نیازمند برای هست شدن به سرچشمهای نیاز دارند که وجودش از خودش باشد؛ این سرچشمه خداست.
- خدا به آفریننده نیاز ندارد، چون پدیده نیست و زنجیرهٔ علتهای وابسته نیز جای علت مستقل را نمیگیرد.