درس ۱ · صفحهٔ ۳۰ تا ۳۴ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
یادآوری
در این درس یاد میگیری رابطۀ باور و سبک زندگی را توضیح دهی، بازتاب توحید را در رفتار فردی و ساختار اجتماعی بشناسی و توحید عملی را از شرک عملی تشخیص دهی.
پیش از شروع
دو نفر میگویند به خدا ایمان دارند؛ اما وقتی راستگویی به ضررشان تمام میشود، یکی راست میگوید و دیگری دروغ. این تفاوت رفتار چه ارتباطی با ایمان آنها دارد؟
باورهای ما فقط در ذهن نمیمانند؛ در انتخابها و رفتارمان هم خود را نشان میدهند. ایمان به خدا هرچه قویتر باشد، بیشتر به تصمیمهای زندگی جهت میدهد؛ بهویژه وقتی پای سختی یا منفعت شخصی در میان است.
از باور تا سبک زندگی
از باور تا سبک زندگی
برای خرید یک گوشی معمولاً ویژگیهای چند مدل را بررسی میکنیم؛ انتخاب سبک زندگی چطور؟ این انتخاب هم به فکر و دلیل نیاز دارد، چون بر هدفها، تصمیمها و آیندۀ ما اثر میگذارد.
برای شناخت یک سبک زندگی، فقط ظاهر رفتارها را نبین؛ بپرس: پشت این رفتار، چه باوری قرار دارد؟ باورهای ما مشخص میکنند چه چیزی را ارزشمند بدانیم و برای رسیدن به آن وقت بگذاریم.
مثلاً دو دانشآموز را تصور کن: یکی خوشبختی را فقط در ثروتمند شدن میبیند؛ دیگری دانش و آگاهی را بزرگترین ارزش زندگی میداند. طبیعی است که هنگام انتخاب رشتۀ تحصیلی، معیارهای متفاوتی داشته باشند؛ اولی بیشتر به درآمد توجه میکند و دومی به فرصت یادگیری.
پس برای انتخاب آگاهانۀ سبک زندگی، باید باورهای پشت آن را هم بررسی کنیم. مسیر را اینطور به خاطر بسپار: باور، به هدف جهت میدهد و هدف، رفتار را هدایت میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱
ایمانی که در عمل پیداست
ایمانی که در عمل پیداست
اگر کسی خدا را تنها آفریننده و پروردگار جهان بداند، این باور چه تغییری در زندگیاش ایجاد میکند؟ توحید عملی یعنی ایمان به خدای یگانه فقط در گفتار نماند؛ بلکه به مسیر زندگی و رفتار انسان جهت بدهد.
مثلاً دانشآموزی را تصور کن که میتواند با دروغ گفتن از پذیرفتن اشتباهش فرار کند، اما به خاطر فرمان خدا راست میگوید. اینجا باور او در یک رفتار واقعی دیده میشود.
گزارش جعفربن ابیطالب به نجاشی نیز همین تغییر را نشان میدهد: پذیرش دعوت پیامبر، مردم را از بتپرستی و ستم به سوی یکتاپرستی، راستگویی و امانتداری برد.
البته اثر ایمان در رفتار همۀ افراد یکسان نیست. هرچه ایمان به توحید قویتر باشد، بیشتر در عمل دیده میشود. پس برای بررسی ایمان خود، باید علاوه بر آنچه میگوییم، به انتخابها و رفتارهایمان هم نگاه کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۲
خدا در انتخابهای روزانه
خدا در انتخابهای روزانه
توحید فقط هنگام نماز خواندن در زندگی پیدا نمیشود؛ انتخاب دوست، درس خواندن، تفریح و حتی رفتار با طبیعت هم میتواند نشانۀ آن باشد. در بُعد فردی توحید عملی، انسان میکوشد خواستهها و تصمیمهایش را با رضایت خدا هماهنگ کند.
مثلاً اگر در یک گردش، دوستانت زبالههایشان را کنار رودخانه رها کنند، مسئولیت تو فقط تمیز نگه داشتن وسایل خودت نیست؛ طبیعت هم آفریدۀ خداست و نسبت به آن مسئولیت داری. این نگاه، مسئولیتپذیری را به انسانها محدود نمیکند و حیوانات و محیط زندگی را هم در بر میگیرد.
این باور در سختیها نیز اثر دارد. اگر با وجود تلاش، نتیجۀ دلخواهت را در امتحان نگیری، لازم نیست آن را نشانۀ بیمهری خدا بدانی. انسان موحد باور دارد رویدادها بیحکمت نیستند، حتی اگر حکمتشان را نداند؛ پس میتواند امیدوار بماند، اشتباههایش را بررسی کند و دوباره بکوشد.
معیار ثابتِ رضایت خدا به تصمیمها جهت میدهد و زمینۀ پایداری شخصیت و آرامش روحی را فراهم میکند؛ نه اینکه همۀ مشکلات را از بین ببرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳
بتهای درون و بیرون
بتهای درون و بیرون
آیا بت همیشه مجسمهای است که کسی در برابرش سجده کند؟ در این درس، بت میتواند چیزی باشد که فرمانش را بر فرمان خدا مقدم میکنیم.
بت درون، هوای نفس است؛ یعنی خواهشی که به آن اجازه میدهیم برخلاف فرمان خدا تصمیم ما را تعیین کند. مثلاً کسی میداند تقلب نادرست است، اما برای رسیدن به نمرۀ دلخواه تقلب میکند. اشکال، خودِ علاقه به موفقیت نیست؛ مقدم کردن این خواسته بر فرمان خداست.
بتهای بیرون، قدرتهای مادی و طاغوتها هستند؛ وقتی فرد برای جلب رضایت آنها، فرمان خدا را کنار میگذارد، گرفتار شرک عملی میشود؛ حتی اگر در گفتار، خدا را یگانه بداند.
چرا این مسیر ناپایداری میآورد؟ چون خواستههای نفس و توقع قدرتها مدام تغییر میکنند. کسی که تابع آنهاست، معیار ثابتی ندارد. همچنین، بندگیِ وابسته به آسایش، با رسیدن سختی متزلزل میشود؛ برخلاف ایمان استوار که فقط مخصوص روزهای خوش نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۳
توحید در زندگی اجتماعی
توحید در زندگی اجتماعی
تا اینجا از انتخابهای فردی گفتیم؛ اما زندگی ما فقط فردی نیست. توحید عملی در بُعد اجتماعی یعنی همۀ بخشهای جامعه در جهت اطاعت از خدا سامان بگیرند؛ نه اینکه فقط بعضی افراد در زندگی شخصی خود فرمانبردار خدا باشند.
در این نگاه، حکومت مهمترین رکن جامعه است. کتاب برای توحیدی بودن آن سه معیار بیان میکند: حاکم بر پایۀ قوانین الهی به حکومت رسیده باشد، شرایطی را که خدا برای حاکم تعیین کرده داشته باشد و برای اجرای قوانین الهی تلاش کند.
البته جامعه فقط حکومت نیست؛ اقتصاد و فرهنگ هم بخشی از آناند. مثلاً همانطور که درستکاریِ یک فروشنده اهمیت دارد، جهتگیری قواعد و روابط اقتصادی جامعه هم مهم است. پس برای شناخت بُعد اجتماعی توحید، باید علاوه بر رفتار اشخاص، به ساختارها و قوانین جامعه نیز توجه کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۳۱
مثال حلشده
سارا و مینا هر دو میگویند به خدا ایمان دارند. هنگام فروش یک وسیلۀ دستدوم، سارا عیب آن را به خریدار میگوید، حتی اگر قیمت پایین بیاید. مینا با اینکه میداند پنهان کردن عیب نادرست است، برای پول بیشتر و تأیید دوستانش آن را پنهان میکند. تفاوت این دو رفتار را با معیار توحید عملی توضیح بده.
ابتدا معیار تصمیم هر فرد را پیدا میکنیم: سارا درستکاری و رضایت خدا را معیار قرار داده، اما مینا سود بیشتر و تأیید دوستان را مقدم کرده است.
توحید عملی را در رفتار بررسی میکنیم، نه فقط در گفتار؛ پس اعلام ایمان بهتنهایی برای داوری دربارۀ این تصمیم کافی نیست.
سارا با وجود زیان مالی احتمالی، مطابق باور خود عمل کرده است؛ بنابراین این انتخاب او جلوهای از توحید عملی است.
مینا آگاهانه خواستۀ شخصی را بر فرمان خدا ترجیح داده است؛ این تصمیم نمونهای از پیروی از بت درون است، اما صرف تأییدخواهی از دوستان را نباید بدون دلیل، پیروی از طاغوت نامید.
نکات مهم
- باورها به هدفها و رفتارهای ما جهت میدهند و هرچه ایمان به توحید قویتر باشد، اثر عملی آن در زندگی بیشتر میشود.
- در توحید فردی، رضایت خدا معیار انتخابهاست و امید، پایداری، آرامش و مسئولیتپذیری را تقویت میکند؛ در مقابل، ترجیح فرمان هوای نفس یا طاغوت بر فرمان خدا، شرک عملی است.
- توحید اجتماعی یعنی همۀ ارکان جامعه در جهت اطاعت خدا باشند و حکومت نیز بر پایۀ شرایط و قوانین الهی شکل بگیرد و عمل کند.