درس ۱ · صفحهٔ ۱۴۶ تا ۱۴۹ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
زمینههای پیدایش تمدن جدید
در این درس یاد میگیری چرا شناخت تمدن جدید اهمیت دارد، عملکرد کلیسا و بهرهگیری از تمدن اسلامی چگونه زمینهٔ پیدایش آن را فراهم کردند و رشد علم چه جایگاهی در دستاوردهای آن دارد.
پیش از شروع
چطور اروپایی که زیر نفوذ کلیسا بود، به سوی تمدنی رفت که رشد علم از ویژگیهای برجستهٔ آن شد؟ تمدن اسلامی در این تغییر چه نقشی داشت؟
طبق روایت کتاب، مشکلات ناشی از برخی تعالیم و عملکردهای کلیسا، گروهی از اروپاییان را به جستوجوی راه تغییر کشاند. آشنایی با دستاوردهای تمدن اسلامی نیز به این تغییر کمک کرد؛ پس پیدایش تمدن جدید را نباید رویدادی ناگهانی و جدا از تمدنهای دیگر دانست.
چرا تمدن جدید را بشناسیم؟
چرا تمدن جدید را بشناسیم؟
وقتی با گوشی درس میخوانی یا با کسی در شهری دور گفتوگو میکنی، با بخشی از دستاوردهای تمدن جدید سروکار داری. تأثیر این تمدن فقط در ابزارها نیست؛ در فرهنگ، روابط اجتماعی و اقتصاد هم دیده میشود. پس شناخت آن، شناخت بخشی از دنیایی است که در آن زندگی میکنیم.
کتاب برای این شناخت دو دلیل بیان میکند:
- ارتباط آگاهانه: ما هم از این تمدن تأثیر میگیریم و هم میتوانیم بر آن اثر بگذاریم. آگاهی بیشتر کمک میکند در این ارتباط، انتخابهای سنجیدهتر و نقش فعالتری داشته باشیم.
- کمک به احیای تمدن اسلامی: شناخت قوتها امکان بهرهگیری از تجربههای موفق را فراهم میکند و شناخت ضعفها کمک میکند خطاهای گذشته را تکرار نکنیم.
بنابراین، هدف نه پذیرفتن همهچیز است و نه ردکردن همهچیز؛ باید قوتها و ضعفها را با هم دید تا بتوان درست داوری و برنامهریزی کرد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۷
آغاز قرون وسطی؛ گامی رو به جلو
آغاز قرون وسطی؛ گامی رو به جلو
آیا «قرون وسطی» یعنی دورهای که هیچ پیشرفتی در آن رخ نداده است؟ برای داوری دقیق، باید ببینیم اروپا در آغاز این دوره از چه وضعی به چه وضعی رسید.
بر اساس توضیح کتاب، تمدن قرون وسطی با فاصلهگرفتن از باورهای باستانی و بتپرستی و گرایش به مسیحیت آغاز شد. کتاب این تغییر را نسبت به گذشتهٔ اروپا، گامی رو به جلو میداند. مردم به دینی الهی روی آوردند، بتخانهها برچیده شدند و زمینهٔ اتحاد در اروپا فراهم شد. ساخت بناهای مذهبی، نگارش آثار اخلاقی و معنوی و پدیدآمدن آثار هنری نیز از دستاوردهای این دوره بود.
مثل وقتی که پیشرفت یک مدرسه را با مقایسهٔ وضعیت تازه و گذشتهاش میسنجیم، اینجا هم مبنای مقایسه مهم است: «رو به جلو بودن» آغاز این تمدن، به معنای بینقصبودن همهٔ رویدادهای قرون وسطی نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۷
عملکرد کلیسا و نیاز به تغییر
عملکرد کلیسا و نیاز به تغییر
چه چیزی باعث شد برخی اندیشمندان اروپایی به فکر تغییر وضعیت جامعه بیفتند؟ برای پاسخ، باید میان اصل دین الهی و عملکرد کلیسا تفاوت بگذاریم.
در تحلیل کتاب، برخی باورها و آیینهایی که کلیسا رواج میداد، مشکلساز شدند؛ از جمله اعتراف به گناه نزد کشیش برای آمرزیدهشدن و محدودکردن عبادت به روز و مکان خاص و حضور کشیشان. به این ترتیب، ارتباط شخصی و پیوسته با خدا سست میشد و کشیشان نقش واسطه پیدا میکردند. برخی کشیشان نیز از این موقعیت سوءاستفاده میکردند و در برابر بخشش گناه پول میگرفتند.
برای نزدیکشدن به موضوع، تصور کن کسی به تو بگوید برای هر بار درد دل با نزدیکترین دوستت، حتماً باید از واسطه کمک بگیری؛ این اجبار، ارتباط بیواسطه را دشوار میکند.
کتاب همچنین از محدودیتهایی در ازدواج و حقوق زنان یاد میکند. پیامد این وضعیت، احساس نیاز به اصلاح بود: برخی رهبران روشنفکر کلیسا و بسیاری از دانشمندان برای یافتن راه چاره به مطالعه و تحقیق روی آوردند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۸
بهرهگیری از تمدن اسلامی
بهرهگیری از تمدن اسلامی
اگر جامعهای بخواهد پیشرفت کند، آیا باید همهچیز را از صفر آغاز کند؟ تجربهٔ دیگران میتواند نقطهٔ شروع خوبی باشد؛ مثل وقتی که برای حل یک مسئله، روش دوستت را یاد میگیری و بعد خودت آن را به کار میبری.
طبق توضیح کتاب، آشنایی اندیشمندان اروپایی با تمدن شکوفای اسلامی، فرصتی برای تغییر جامعهشان فراهم کرد. ترجمهٔ کتابهای دانشمندان مسلمان راه دسترسی به دانش آنان را باز کرد؛ اما ماجرا فقط خواندن کتاب نبود. علاقه به پژوهش، آزمایش و تجربه بیشتر شد و خردورزی اهمیت یافت. همچنین، عملکرد رهبران کلیسا نقد شد و حقوق و قانون بیشتر مورد توجه قرار گرفت.
پس این تأثیرپذیری را فقط انتقال چند اختراع نبین؛ بهرهگیری از دانش دیگران با تقویت روحیهٔ تحقیق و بازنگری در جامعه همراه شد. در روایت کتاب، این فرایند یکی از زمینههای پیدایش تمدن جدید است، نه تنها علت آن.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹
رشد علم؛ یک دستاورد مهم
رشد علم؛ یک دستاورد مهم
همین گوشی که با آن درس میخوانی، نمونهای از تغییر زندگی بر اثر پیشرفت علم است: میتوانی از راه دور گفتوگو کنی، مطلبی را جستوجو کنی و به منابع آموزشی دسترسی داشته باشی.
کتاب، رشد شتابان علم را یکی از نقاط قوت تمدن جدید میداند. در قرنهای اخیر، دانش و کشفیات چنان گسترش یافتهاند که میتوان این دوره را «دوران علم» نامید. اختراع صنعت چاپ، کشف الکتریسیته، ساخت ماشین و پیدایش ابزارهای ارتباطی و اینترنت، نمونههایی از این تحولاند. این دستاوردها شیوهٔ یادگیری، کارکردن و ارتباط انسانها را دگرگون کردهاند.
پس رشد علم فقط افزایش اطلاعات در کتابها نیست؛ آثار آن در زندگی روزانه دیده میشود. البته شناخت این نقطهٔ قوت، به معنای تأیید همهٔ جنبههای تمدن جدید نیست؛ برای داوری منصفانه باید هر جنبه را جداگانه بررسی کنیم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۹
مثال حلشده
دانشآموزی میگوید: «چون کتاب برخی عملکردهای کلیسا را زمینهساز مشکلات اروپا میداند، پس از نظر کتاب، رویآوردن اروپا به مسیحیت از همان ابتدا هیچ دستاورد مثبتی نداشت.» چگونه این نتیجهگیری را بررسی میکنی؟
ابتدا دو موضوع را جدا میکنیم: رویآوردن مردم به یک دین الهی و عملکرد نهاد کلیسا در طول زمان.
به دستاوردهای آغاز قرون وسطی توجه میکنیم: فاصلهگرفتن از بتپرستی، افزایش اتحاد و پدیدآمدن آثار دینی، فرهنگی و هنری.
سپس نقد کتاب را مشخص میکنیم: برخی آیینهای ساختهٔ کلیسا و عملکردهایی که ارتباط شخصی و پیوسته با خدا را سست میکردند یا مشکلات اجتماعی پدید میآوردند.
نتیجه میگیریم که وجود مشکلات بعدی، دستاوردهای مثبت آغاز این دوره را نفی نمیکند.
نکات مهم
- شناخت قوتها و ضعفهای تمدن جدید، به ارتباط آگاهانه با آن و بهرهگیری سنجیده از دستاوردهایش برای احیای تمدن اسلامی کمک میکند.
- در روایت کتاب، رویآوردن اروپا به مسیحیت ابتدا گامی رو به جلو بود، اما برخی آیینها و عملکردهای بعدی کلیسا، مشکلاتی ایجاد کرد و زمینهٔ جستوجوی تغییر را فراهم ساخت.
- بهرهگیری از تمدن اسلامی از زمینههای تحول اروپا بود و رشد شتابان علم و ابزارهای تازه، از دستاوردهای مهم تمدن جدید به شمار میرود.