درس ۱ · صفحهٔ ۱۳۲ تا ۱۴۵ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
اوضاع اجتماعی و فرهنگی پیش از اسلام
در این درس یاد میگیری … عدالت اقتصادی، حقگویی و برابری انسانها را توضیح دهی و با خواندن و فهم آیات سرگذشت ذوالقرنین، نشانههای کاربرد عادلانهٔ قدرت را تشخیص دهی.
پیش از شروع
اگر کسی قدرت و امکانات فراوانی داشته باشد، از کجا میتوان فهمید که قدرتش را برای عدالت به کار میگیرد، نه برای برتریجویی؟
باید ببینیم با نیازمندان، ستمگران و مردم عادی چگونه رفتار میکند. در این درس، هم معیارهای عدالت را میشناسیم و هم در سرگذشت ذوالقرنین میبینیم که قدرت چگونه میتواند وسیلهٔ خدمت و تأمین امنیت مردم شود.
دینداری و رسیدگی به محرومان
دینداری و رسیدگی به محرومان
فرض کن در جمعی از کمک به نیازمندان صحبت میشود. کسی میگوید: «باور دینی موضوعی شخصی است و ربطی به رفتار ما با محرومان ندارد.» آیات آغاز سورهٔ ماعون این نگاه را به چالش میکشند.
این آیات، کسی را که دین را تکذیب میکند با دو رفتار معرفی میکنند: یتیم را با تندی از خود میراند و دیگران را به غذا دادن به نیازمند تشویق نمیکند. پس باور دینی نباید از رفتار اجتماعی جدا بماند؛ بیاعتنایی به محرومان با دینداری سازگار نیست.
به نکتهٔ دوم دقت کن: فقط سخن از کمک مستقیم نیست؛ تشویق دیگران به رسیدگی هم اهمیت دارد. مثلاً اگر خودت توان مالی زیادی نداری، میتوانی در یک برنامهٔ مطمئنِ کمکرسانی همکاری کنی یا دیگران را به مشارکت دعوت کنی، بیآنکه آبروی نیازمندان آسیب ببیند.
عدالت اقتصادی یکی از ابعاد عدالت است و این آیات، مسئولیت ما در برابر محرومان را یادآوری میکنند: هم حفظ حرمت آنان و هم تلاش برای رفع نیازشان.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۰
سخن حق در برابر ستم
سخن حق در برابر ستم
اگر به فردی که حقش ضایع شده کمک کنیم، کار ارزشمندی کردهایم؛ اما آیا میتوانیم نسبت به خودِ ستم بیتفاوت بمانیم؟ عدالتخواهی فقط رسیدگی به آسیبدیدگان نیست؛ اعتراض به ستم و بیان حقیقت در برابر قدرت نیز بخشی از آن است.
پیامبر اکرم (ص) میفرماید: «برترین جهاد، سخن حقی است که انسان در مقابل سلطانی ستمگر بر زبان آورد.» در این سخن، جهاد فقط به معنای نبرد نظامی نیست؛ حقگویی در برابر حاکم ستمگر نیز مبارزهای ارزشمند است، چون ممکن است شجاعت و گذشتن از منفعت شخصی بخواهد.
برای نزدیکشدن به موضوع، فرض کن مسئول یک گروه، حق یکی از اعضا را نادیده میگیرد. دلداریدادن به آن عضو خوب است؛ اما بیان مستدل و محترمانهٔ ناحقبودن آن رفتار هم اهمیت دارد. این مثال روزمره کمک میکند بفهمیم چرا کمک به ستمدیده و مقابله با ستم، مکمل یکدیگرند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۰
برابری، نه امتیاز طبقاتی
برابری، نه امتیاز طبقاتی
تصور کن دانشآموزی توانایی و علاقهٔ لازم برای یک شغل را دارد، اما به او بگویند: «چون خانوادهات کشاورزند، اجازه نداری این شغل را انتخاب کنی!» اینجا مانع پیشرفت او، ناتوانی نیست؛ امتیاز طبقاتی است.
در گفتوگوی رستم و زهره، رستم از رسمی در جامعهٔ ساسانی سخن میگوید که راه ورود کشاورزان و پیشهوران به طبقات بالاتر را میبست. او نگران بود که برخورداری آنان از امتیازات اشراف، موقعیت اشراف را به خطر بیندازد.
زهره این نگاه را نمیپذیرد. استدلال او این است که انسانها از یک پدر و مادرند و باید فرمان خدا دربارهٔ همهٔ طبقات رعایت شود؛ پس جایگاه خانوادگی نباید بهانهٔ محرومکردن کسی از حقوقش باشد.
برابری به معنای یکسانبودن تواناییها یا شغلها نیست؛ یعنی هیچکس فقط به دلیل طبقهای که در آن به دنیا آمده، برتر یا از حقوق و فرصتها محروم شمرده نشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۱
قدرت همراه با عدالت
قدرت همراه با عدالت
اگر دو نفر، یکی ستمگر و دیگری درستکار، با حاکمی روبهرو شوند، آیا عدالت یعنی حاکم با هر دو یکسان رفتار کند؟ سرگذشت ذوالقرنین کمک میکند تفاوت عدالت و رفتار یکسان با همه را ببینیم.
در آغاز این سرگذشت، خداوند از قدرت و امکاناتی میگوید که به ذوالقرنین داده است. او این امکانات را به کار میگیرد و در سفرش با مردمی روبهرو میشود. معیار برخورد او، رفتار انسانهاست: برای ستمگر کیفر در نظر میگیرد؛ اما برای کسی که ایمان دارد و کار شایسته انجام میدهد، پاداش نیک و تکلیف آسان قرار میدهد.
تمرین قرائت و معنا: این عبارت را آرام و بخشبخش بخوان:
وَأَمَّا مَنْ ءَامَنَ وَعَمِلَ صَـٰلِحًۭا
یعنی: اما کسی که ایمان بیاورد و کار شایسته انجام دهد. هنگام خواندن، به همراهی «ایمان» و «عمل صالح» دقت کن.
مثلاً در مدرسه، حمایت از دانشآموزی که آزار دیده و رسیدگی به رفتار آزاردهنده، برخوردهای متفاوتیاند؛ اما همین تفاوت میتواند عادلانه باشد. پس قدرت عادلانه، به رفتار افراد توجه میکند، نه اینکه ستمگر و نیکوکار را یکسان بداند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵
همکاری برای امنیت مردم
همکاری برای امنیت مردم
اگر قدرتی داشته باشی که بتوانی با آن خطری را از دیگران دور کنی، چگونه از آن استفاده میکنی؟ مردمِ میان دو کوه از آسیب یأجوج و مأجوج نگران بودند. به ذوالقرنین پیشنهاد کردند مالی به او بدهند تا برایشان سد بسازد. او امکاناتی را که خدا در اختیارش گذاشته بود کافی دانست، اما از مردم خواست با نیروی کار و مصالح کمک کنند؛ پس مردم تماشاگر نبودند، در تأمین امنیت خود مشارکت داشتند.
ذوالقرنین با قطعات آهن و مس گداخته، مانعی ساخت که مهاجمان نتوانستند از آن بالا بروند یا سوراخش کنند. او این موفقیت را وسیلهٔ فخرفروشی نکرد، بلکه آن را رحمت پروردگار دانست و یادآور شد که این سد نیز همیشگی نیست.
برای تمرین قرائت، این دو عبارت را آرام بخوان و به معنایشان توجه کن:
- «فَأَعِينُونِى بِقُوَّةٍ»: با نیرو یاریام کنید.
- «هَـٰذَا رَحْمَةٌۭ مِّن رَّبِّى»: این رحمتی از سوی پروردگار من است.
پیام این ماجرا روشن است: توانایی و امکانات، فرصتی برای خدمت به مردماند، نه برتریجویی بر آنان.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۴۵
مثال حلشده
حاکمی مدرسهای میسازد، اما فقط فرزندان خانوادههای صاحبمنصب را میپذیرد و میگوید: «چون برای مردم مدرسه ساختهام، عدالت را رعایت کردهام.» با معیارهای این درس، ادعای او را چگونه ارزیابی میکنی؟
ابتدا کار سودمند او را از شیوهٔ توزیع فرصت جدا میکنیم: ساختن مدرسه مفید است، اما باید دید چه کسانی حق استفاده از آن را دارند.
سپس معیار محرومیت را بررسی میکنیم: در این مدرسه، شغل و جایگاه خانواده تعیین میکند چه کسی بتواند درس بخواند.
این وضعیت را با گفتوگوی زهره و رستم میسنجیم: زهره برابری انسانها را میپذیرد، نه محدودکردن حقوق آنان بر اساس طبقهٔ اجتماعی.
نتیجه میگیریم که انجام یک کار خیر، تبعیض همراه آن را عادلانه نمیکند؛ فرصت آموزش نباید امتیاز انحصاری خانوادههای صاحبمنصب باشد.
نکات مهم
- دینداری با احترام به یتیمان، توجه به گرسنگی نیازمندان و تشویق دیگران به رسیدگی به آنان همراه است.
- عدالتخواهی، هم گفتن سخن حق در برابر ستمگر را شامل میشود و هم نپذیرفتن محرومیت انسانها به دلیل طبقهٔ اجتماعی.
- ذوالقرنین امکانات خود را برای مقابله با ستم و تأمین امنیت مردم به کار گرفت، از همکاری آنان بهره برد و دستاوردش را رحمت خدا دانست.