درس ۱ · صفحهٔ ۱۵۶ تا ۱۷۰ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
برنامهریزی
در این درس یاد میگیری مسئولیت خود را در برنامهریزی برای احیای تمدن اسلامی در چهار حوزهٔ فرد، خانواده، جامعه و جهان توضیح بدهی و برای هر حوزه نمونهای از اقدام آگاهانه پیشنهاد کنی.
پیش از شروع
اگر بخواهی برای ساختن جامعهای بهتر قدم برداری، از کجا شروع میکنی: تواناییهای خودت، خانواده، جامعه یا ارتباط با مردم جهان؟
در نگاه این درس، اینها انتخابهای جدا از هم نیستند؛ چهار حوزهٔ یک برنامهٔ بههمپیوستهاند. برای رسیدن به هدف بزرگی مانند احیای تمدن اسلامی، باید از رشد فردی آغاز کرد و مسئولیتهای خانوادگی، اجتماعی و جهانی را هم جدی گرفت.
شروع از تواناییهای خودمان
شروع از تواناییهای خودمان
برای رسیدن به هدف بزرگی مثل احیای تمدن اسلامی، از کجا باید شروع کرد؟ کتاب نخست سراغ تواناییهای خود ما میرود. در این حوزه، دو کار مکمل داریم:
- کسب آگاهی و بصیرت: تجربههای گذشته را بشناسیم و شرایط جهان امروز را بررسی کنیم تا آگاهانهتر تصمیم بگیریم. بصیرت یعنی فقط اطلاعات جمع نکنیم؛ بتوانیم از آنها برای تشخیص موقعیت و انتخاب راه مناسب استفاده کنیم. داشتن یک برنامهٔ مطالعاتی دقیق به این کار کمک میکند.
- تقویت ایمان و اراده: شناخت راه کافی نیست؛ برای پیمودن آن به باور دینی، عزتنفس، توکل به خدا، شجاعت و پایداری هم نیاز داریم.
مثلاً فرض کن میخواهی یک گروه مطالعاتی راه بیندازی. بررسی علت موفقیت یا تعطیلی گروههای قبلی، به انتخاب روش بهتر کمک میکند؛ اما ادامهدادن جلسات با وجود خستگی و استقبال کم، اراده میخواهد.
پس آگاهی به انتخاب راه کمک میکند و ایمان و اراده، پشتوانهٔ ادامهدادن آن هستند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۸
خانواده؛ پرورشگاه مسئولیت
خانواده؛ پرورشگاه مسئولیت
چرا در برنامهریزی برای ساختن جامعه، خانواده اهمیت دارد؟ چون بسیاری از ویژگیهایی که برای زندگی اجتماعی لازم داریم، نخست در خانه تمرین میشوند: درستکاری، همکاری، احترام و پذیرفتن مسئولیت.
مثلاً وقتی اعضای خانواده کارهای خانه را منصفانه تقسیم میکنند و هرکس مسئولیت خود را انجام میدهد، خانه جایی برای تمرین همکاری و تعهد میشود. این تجربه میتواند فرد را برای مسئولیتپذیری در مدرسه و جامعه آمادهتر کند.
پس استحکام خانواده فقط موضوعی خصوصی نیست؛ آثار آن به جامعه هم میرسد. خانوادهٔ مستحکم زمینهٔ پرورش انسانهای بافضیلت و توانمند را فراهم میکند و از این راه به کاهش فساد و رشد اخلاق در جامعه کمک میکند.
در همین چارچوب، کتاب یادآوری میکند که حضرت ابراهیم و حضرت اسماعیل هنگام ساختن کعبه، تنها برای خود دعا نکردند؛ از خدا خواستند نسلهای پس از آنان نیز ادامهدهندهٔ راه توحید باشند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۹
ساختن جامعهای توانمند
ساختن جامعهای توانمند
فرض کن چند نفر برای بهترشدن مدرسه تلاش کنند، اما هیچکس از کار دیگری خبر نداشته باشد. تلاششان ارزشمند است، ولی هماهنگی میتواند نتیجه را بیشتر کند. در مقیاس جامعه هم، کوششهای پراکنده جای جامعهای مستحکم و توانمند را نمیگیرد.
کتاب برای نزدیکشدن به جامعهٔ الگوی اسلامی، پنج اقدام مرتبط پیشنهاد میکند:
- اصلاح کاستیها: ضعفهایی مثل بیعدالتی و تجملگرایی را بشناسیم و برای رفعشان اقدام کنیم.
- همراهکردن دیگران: با مطالعهٔ گروهی، تولید محتوای سنجیده و افزایش آگاهی، دیگران را در این مسئولیت شریک کنیم.
- پیشرفت علمی: استعدادها را با پشتکار پرورش دهیم؛ توان علمی به استقلال کشور کمک میکند.
- استحکام نظام اسلامی: برای کاهش فقر، گسترش عدالت، اتحاد و مشارکت عمومی بکوشیم و به امر به معروف و نهی از منکر عمل کنیم.
- خودباوری عمومی: باور به توانستن را در عمل نشان دهیم، نه فقط در شعار.
این اقدامات مکمل یکدیگرند؛ مثلاً یک گروه علمی دانشآموزی میتواند هم استعدادها را پرورش دهد، هم همکاری و خودباوری را تقویت کند. در نگاه کتاب، جامعهای که ضعفهایش را اصلاح میکند و توانمند میشود، بهتر میتواند الگویی برای دیگران باشد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۵۹
پیام درست، روش درست
پیام درست، روش درست
فرض کن کسی میخواهد دربارهٔ احترام به دیگران مطلبی منتشر کند، اما با مخالفانش توهینآمیز حرف میزند. آیا رفتارش پیامش را بیاعتبار نمیکند؟ روش رساندن پیام باید با محتوای آن هماهنگ باشد. در نگاه کتاب، معرفی اسلام نیز باید عقلانی و اخلاقی باشد؛ نه همراه با فریب، تعصب یا تندی.
آیهٔ مورد بحث، سه شیوه برای دعوت معرفی میکند: حکمت، یعنی سخن سنجیده و استدلال روشن؛ اندرز نیکو، یعنی یادآوری خیرخواهانه و دلنشین؛ و گفتوگو به بهترین شیوه، یعنی بحث محترمانه و دور از تحقیر. نرمخویی پیامبر نیز نشان میدهد که رفتار دعوتکننده اهمیت دارد.
ابزار مناسب هم لازم است. مثلاً برای معرفی دیدگاه اسلام دربارهٔ عدالت به مخاطبان دیگر کشورها، میتوان ویدئویی کوتاه، مستند و قابلفهم ساخت و به پرسشهایشان محترمانه پاسخ داد. اینترنت فرصت رساندن پیام است، اما میتواند وسیلهٔ گمراهکردن هم باشد؛ پس پرمخاطببودنِ یک ابزار، مجوز استفادهٔ فریبکارانه از آن نیست.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۳
عدالتخواهی همراه با عمل
عدالتخواهی همراه با عمل
فرض کن در مدرسه حق یکی از دانشآموزان نادیده گرفته میشود. گفتن اینکه «این کار ناعادلانه است» مهم است؛ اما آیا بهتنهایی مشکل را حل میکند؟ پیگیری آگاهانه، کمکگرفتن از مسئولان و پایداری در مطالبهٔ حق هم لازم است. این مثال، تفاوت حرفزدن دربارهٔ عدالت و تلاش برای تحقق آن را نشان میدهد.
در نگاه کتاب، برخی ستمگران در برابر عدالت مقاومت میکنند، چون منافعشان به خطر میافتد؛ بنابراین، دعوت و نصیحت همیشه کافی نیست. مقابله با ستم به شناخت موقعیت، آگاهکردن مردم، برنامهریزی و اقدام مسئولانه نیاز دارد.
کتاب در این مسیر بر جهاد، فرهنگ شهادت و صبر تأکید میکند: تلاش و مبارزه در راه خدا، آمادگی برای فداکاری در راه حق و تحمل سختیهای این راه. پس صبر در اینجا به معنای سکوت در برابر ظلم نیست؛ یعنی هنگام پیگیری حق، با دیدن دشواریها دست از تلاش نکشیم. هدف، ایستادگی معقول و عزتمندانه برای برقراری عدالت است.
کتاب درسی، صفحهٔ ۱۶۴
مثال حلشده
گروهی از دانشآموزان میگویند: «برای انجام مسئولیت این درس، چند پیام دربارهٔ عدالت در فضای مجازی منتشر میکنیم؛ دیگر نیازی به یادگیری بیشتر یا فعالیت در جامعه نداریم.» با تکیه بر درس، پیشنهاد آنها را ارزیابی کن و آن را کاملتر کن.
بخش درست پیشنهاد را پیدا میکنیم: استفاده از ابزارهای ارتباطی میتواند یکی از راههای رساندن پیام عدالت باشد.
کاستی نخست را مشخص میکنیم: فعالیت آگاهانه به شناخت و بصیرت نیاز دارد؛ پس مطالعه و بررسی اعتبار مطالب نباید کنار گذاشته شود.
کاستی دوم را بررسی میکنیم: مسئولیت به انتشار پیام محدود نیست؛ اصلاح جامعه به همکاری و اقدام برنامهریزیشده هم نیاز دارد.
برنامه را کامل میکنیم: گروه با راهنمایی فردی باتجربه مطالعه کند، محتوای مستند و محترمانه بسازد و در یک فعالیت اجتماعی، مانند کمک آموزشی به دانشآموزان نیازمند، مشارکت پیگیر داشته باشد.
نکات مهم
- برنامهریزی برای احیای تمدن اسلامی، تقویت آگاهی و بصیرت و ایمان و ارادهٔ فردی را در کنار تحکیم خانواده دنبال میکند.
- جامعهٔ الگو با اصلاح کاستیها، همراهکردن دیگران، پیشرفت علمی، استحکام نظام اسلامی و خودباوریِ همراه با عمل شکل میگیرد.
- در نگاه کتاب، حضور مؤثر جهانی هم به معرفی عقلانی و اخلاقی اسلام نیاز دارد و هم به عدالتخواهیِ آگاهانه، تلاش، جهاد و صبر در برابر ستم.