درس ۱ · صفحهٔ ۶۴ تا ۷۱ · حدود ۱۵ دقیقه · تولید هوش مصنوعی
سنتهای الهی
در این درس یاد میگیری … سنتهای الهی را بشناسی و با تشخیص ابتلاء، امداد عام، توفیق الهی و سبقت رحمت بر غضب، خوشیها و سختیهای زندگی را آگاهانهتر بفهمی و دربارهٔ واکنش خود تصمیم بگیری.
پیش از شروع
اگر کسی راه نادرستی را انتخاب کند، اما همچنان از ثروت و امکانات برخوردار باشد، آیا این یعنی خدا راه او را تأیید کرده است؟
نه؛ در اختیار داشتن امکانات، بهتنهایی نشانهٔ تأیید راه یک نفر نیست. خدا امکان انتخاب و تلاش را برای هر دو گروهِ حقطلب و دنیاطلب فراهم کرده است؛ برای فهم معنای اتفاقهای زندگی باید سنتهای الهی را بشناسیم.
زندگی هم قانون دارد
زندگی هم قانون دارد
وقتی دانهای میکاری، انتظار نداری بدون آب و شرایط مناسب رشد کند؛ چون طبیعت قانون دارد. اما آیا قانونمندی فقط مربوط به طبیعت است؟ زندگی فردی و اجتماعی ما هم تابع قوانین الهی است. قرآن این قوانین را «سنتهای الهی» مینامد. اینجا «سنت» به معنای رسم خانوادگی یا عادت مردم نیست؛ منظور، قانون حاکم بر زندگی انسانهاست.
شناخت این قوانین کمک میکند خوشیها، گرفتاریها، شکستها و موفقیتها را دقیقتر بفهمیم و برای رفتار خود تصمیم بهتری بگیریم. مثلاً وقتی نتیجهٔ دلخواهت را در یک امتحان نمیگیری، بهجای اینکه فوراً خودت را بدشانس بدانی، میتوانی مکث کنی و بپرسی: «این موقعیت را چطور بفهمم و چه واکنشی نشان بدهم؟»
پس آشنایی با سنتهای الهی فقط دانستن چند اصطلاح نیست؛ نگاه ما به اتفاقها و شیوهٔ برخورد ما با خود، خدا و دیگران را شکل میدهد.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۷
آزمون فقط سختی نیست
آزمون فقط سختی نیست
فرض کن امروز هم نمرهٔ خوبی گرفتهای و هم دوستی از تو کمک میخواهد. آیا فقط روزی که نمرهٔ بد میگیری در حال امتحان الهی هستی؟ خوشی و توانایی هم میتوانند وسیلهٔ امتحان باشند؛ مثلاً اینکه با موفقیتت مغرور شوی یا از تواناییات برای کمک به دوستت استفاده کنی.
«ابتلاء» یعنی قرار گرفتن در موقعیتی که با انتخاب و عمل خود، ویژگیهای درونیمان را آشکار کنیم و فرصت رشد پیدا کنیم. امتحان انسانی معمولاً برای شناخت چیزی است که نمیدانیم؛ اما خدا برای آگاه شدن امتحان نمیکند، چون از درون ما آگاه است. در امتحان الهی، استعدادها و گرایشهای ما در عمل بروز میکنند و پرورش مییابند.
این آزمون مخصوص افراد خاص یا لحظههای بحرانی نیست؛ همهٔ انسانها همیشه در معرض آناند. بیماری و سلامت، فقر و ثروت، حتی قضاوت دربارهٔ دیگران، موقعیت امتحاناند. مهم فقط اتفاقی که میافتد نیست؛ واکنش ما به آن است. موفقیت در یک آزمون هم پایان امتحانها نیست؛ زمینهٔ رشد و آزمونهای تازه را فراهم میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۶۸
امکانات برای هر دو راه
امکانات برای هر دو راه
به پرسش آغاز درس برگردیم: اگر کسی راه نادرستی برود و همچنان امکانات داشته باشد، آیا خدا انتخابش را تأیید کرده است؟ داشتن امکانات، بهتنهایی نشانهٔ درست بودن راه نیست.
خدا قدرت اراده، توان جسمی و فکری و امکانات جهان را در اختیار انسانها گذاشته است. هم کسی که دعوت پیامبران را میپذیرد و هم کسی که در برابر حق میایستد، میتواند از این امکانات در مسیر انتخابی خود استفاده کند. این قانون، امداد عام الهی نام دارد؛ «عام» یعنی اختصاص به نیکوکاران ندارد.
مثلاً دو نفر از توان یادگیری و دسترسی به اینترنت برخوردارند؛ یکی مهارتی میآموزد تا به مردم خدمت کند و دیگری همان توان و ابزار را برای فریب دیگران به کار میگیرد. برخورداری هر دو از امکانات، رفتارشان را همارزش نمیکند.
پس فراهم بودن امکان عمل، با تأیید آن عمل فرق دارد. کسی که فقط دنیا را هدف گرفته، ممکن است حاصل تلاشش را در دنیا ببیند، اما از پیامد زیانبار انتخاب نادرست خود در آخرت رها نمیشود.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۰
کمک ویژه در راه حق
کمک ویژه در راه حق
تا حالا شده تصمیم بگیری کار درستی انجام بدهی و آشنایی با یک دوست خوب، ادامهٔ راه را برایت آسانتر کند؟ این میتواند نمونهای از توفیق الهی باشد: کمک ویژهٔ خدا که شرایط رسیدن به مقصد را هموارتر میکند.
این کمک برای کسی است که نیت پاک دارد و در راه حق تلاش میکند؛ پس توفیق به معنی رسیدن به نتیجه بدون کوشش نیست. مثلاً دانشآموزی برای کنار گذاشتن بدگویی تلاش میکند و دوستی پیدا میکند که به او در تغییر رفتارش کمک میکند. چنین همراهیای میتواند زمینهٔ رشد او باشد.
حقپذیری هم مهم است. ممکن است دو نفر یک راهنمایی یکسان بشنوند؛ یکی اشتباهش را بپذیرد و برای اصلاح آن قدم بردارد، اما دیگری لجاجت کند. پس فقط روبهرو شدن با فرصت کافی نیست؛ واکنش ما به آن هم اهمیت دارد. توفیق، جای انتخاب و تلاش ما را نمیگیرد؛ به حرکت درست ما کمک میکند.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱
رحمت پیش از غضب
رحمت پیش از غضب
اگر کسی اشتباه کرده باشد، آیا دیگر جایی برای بازگشت ندارد؟ سبقت رحمت بر غضب به ما میگوید که اساس رفتار خدا با بندگان، محبت و مهربانی است؛ این لطف فقط مخصوص نیکوکاران نیست و گناهکاران را هم دربرمیگیرد.
حتی سختگیری خدا نیز از سر انتقامجویی نیست. برای نزدیک شدن این معنا به ذهن، مادری را تصور کن که برای جلوگیری از آسیب دیدن فرزندش، با رفتار خطرناک او مخالفت میکند. این سختگیری در برابر محبت نیست؛ خودش جلوهای از محبت است، چون هدفش بازداشتن فرزند از اشتباه است.
پس رحمت الهی به معنای بیاهمیت بودن خطا یا نبودن پیامد برای آن نیست؛ یعنی گناهکار نباید از بازگشت به خدا ناامید شود. اگر لغزشی داشتهایم، واکنش درست نه بیخیالی است و نه ناامیدی؛ باید خطا را بپذیریم و برای بازگشت و اصلاح رفتارمان قدم برداریم.
کتاب درسی، صفحهٔ ۷۱
مثال حلشده
فردی از توانایی و امکاناتش برای فریب دیگران استفاده میکند و درآمدش هم بیشتر میشود. او میگوید: «چون موفق شدهام، پس خدا از کارم راضی است.» با توجه به سنتهای الهی، استدلال او را بررسی کن.
ابتدا برخورداری از امکانات را از درست بودن انتخاب جدا میکنیم؛ داشتن توانایی و درآمد، بهتنهایی دربارهٔ حق یا باطل بودن رفتار داوری نمیکند.
طبق سنت امداد عام، هم پذیرندگان حق و هم مخالفان آن میتوانند از امکاناتی که خدا در اختیارشان گذاشته استفاده کنند؛ بنابراین افزایش درآمد، دلیل رضایت خدا از فریبکاری نیست.
از نگاه سنت ابتلاء، همین توانایی و درآمد نیز زمینهٔ امتحاناند؛ انتخاب فرد میان رعایت حقوق دیگران و سوءاستفاده از امکانات اهمیت دارد.
پس او باید بهجای توجیه رفتار خود با موفقیت ظاهری، فریبکاری را کنار بگذارد و راه اصلاح را پیش بگیرد؛ سبقت رحمت بر غضب نیز یادآور باز بودن راه بازگشت است.
نکات مهم
- سنتهای الهی قوانین حاکم بر زندگی فردی و اجتماعیاند و شناخت آنها به فهم بهتر حوادث و انتخاب آگاهانهتر کمک میکند.
- ابتلاء شامل خوشیها و سختیهای زندگی همهٔ انسانهاست و زمینهٔ آشکار شدن ویژگیهای درونی و رشد استعدادهای آنان را فراهم میکند.
- امداد عام به هر دو گروه امکانات حرکت میدهد، توفیق الهی یاری ویژه در مسیر حق است و سبقت رحمت بر غضب از لطف خدا و باز بودن راه بازگشت خبر میدهد.